شرط توبه واقعی چیست؟

به گزارش خبرنگار معارف ایران اکونومیست آیت الله محمدعلی جاودان در کتاب ره‌نمای طریق در پاسخ به سوالی درباره این که «آیا ممکن است خداوند گناهان انسان را پس از توبه نبخشد؟» نوشت: اگر توبه، توبه راستی و واقعی باشد، خداوند گناهان انسان را حتما می بخشد.

وی افزود: یکی از مهم ترین نشانه ها و شرایط توبه راستین، تکرار نکردن گناه است. پس اگر کسی پس از توبه، گناهانش را تکرار می کند، معلوم می شود که توبه او به حقیقت نرسیده که اثری در عمل او نداشته است. در واقع اصلا توبه ای نکرده است که بخواهد بخشید شود.

حضرت علی(ع) درباره توبه واقعی فرمود «توبه راستین شامل پشیمانی با دل و استغفار با زبان و ترک گناه در عمل و مصمم شدن بر تکرار نکردن گناه است» و امام کاظم(ع) درباره توبه نصوح فرمود «منظور توبه ای است که بنده، گناه را ترک کند و دیگر به سمت آن نرود.» (صفحه ۳۷)

توبه نصوح چیست؟

در هشتمین آیه از سوره تحریم می خوانیم یا ایها الذین امنوا توبوا الی الله توبة نصوحا و در تفسیر نمونه ذیل این آیه آمده است: نخستین گام برای نجات، توبه از گناه است؛ توبه‌ای که از هر نظر خالص باشد و توبه‌ای که محرک آن فرمان خدا بوده باشد. در حدیثی از پیامبر اکرم(ص) آمده است هنگامی که معاذ بن جبل از توبه نصوح سؤال کرد، آن حضرت در پاسخ فرمود «آن است که شخص توبه کننده به هیچ وجه بازگشت به گناه نکند؛ آن چنان که شیر به سینه مادر هرگز باز نمی‌گردد».

این تعبیر لطیف بیانگر این واقعیت است که توبه نصوح چنان انقلابی در انسان ایجاد می‌کند که راه بازگشت به گذشته را به کلی بر او می‌بندد. سپس به آثار این توبه نصوح اشاره کرده، می‌افزاید «امید است که پروردگارتان با این کار، گناهانتان را ببخشد.»

در بعضی از آیات قرآن گفته شده که خدا همه گناهان را می بخشد ولی در برخی آیات تصریح شده که گناه شرک بخشیده نمی شود. مثلا در آیه ۴۸ سوره نساء می خوانیم «خداوند (هرگز) شرک را نمی‌بخشد! و پایین‌تر از آن را برای هر کس (بخواهد و شایسته بداند) می‌بخشد. و آن کسی که برای خدا، شریکی قرار دهد، گناه بزرگی مرتکب شده است.» از طرف دیگر در آیه ۵۳ سوره زمر آمده است «بگو ای بندگان من که بر خود اسراف و ستم کرده‌اید! از رحمت خداوند نومید نشوید که خدا همه گناهان را می‌آمرزد، زیرا او بسیار آمرزنده و مهربان است.»

بیشتر بخوانید

در سراسر قرآن، سخن از دریای رحمت و بخشش الهی است و در چند آیه با قاطعیت تمام تصریح شده که به جز شرک و ناامیدی از رحمت الهی، همه گناهان هر کس را که بخواهد، یک جا می بخشد.

آیه ای که امیر مومنان(ع) را شاد می کند

در حکمت‌های منسوب به امیر مومنان (ع) آمده است «گفتاری از قرآن مرا شادمان می‌کند و آن را برای هرکسی که بر نفس خود اسراف ورزیده و غرق در گناه و سیاه بختی است، باعث امید می‌دانم» که منظور حضرت امیر(ع) این آیه است که می فرماید قال عَذابی اُصیبُ به مَن اَشاءُ و رَحمَتی وَسِعَت کُلَّ شَئِ. آنگاه امیر کلام فرمود فَجَعَلَ الرَّحمَة عموماً و العذابَ خصوصاً؛ خدا فرمود عذاب خود را به هرکسی که بخواهم می‌رسانم و رحمت من همه چیز را فرا گرفته است. پس خدا رحمتش را عمومی و عذابش را برای موارد خاص قرار داده است.

توبه هیچ شرطی ندارد

آیت الله حسین مظاهری از مراجع تقلید در این زمینه گفت: توبه، یک حالت است که با پشیمانی قلبی تحقق می‌یابد و در پی آن استغفار زبانی، عزم اصلاح و اصلاح به عنوان لوازم توبه محقق می‌شود. بنابراین کسی که حتی یک عمر گناه کرده و گناهان او بزرگ و فراوان باشد، اگر به راستی از گذشته خود پشیمان شود و پشیمانی او با ترک گناه همراه باشد، به یقین باید بداند که خداوند گناهان او را می ‏آمرزد.

این استاد اخلاق با اشاره به پذیرفته نشدن توبه برخی افراد که در قرآن کریم آمده، اظهار داشت: قرآن، توبه همراه با لجاجت در ارتکاب گناه، توبه همراه با به تاخیر انداختن، توبه هنگام مرگ و توبه پس از مرگ را قابل پذیرش نمی‌داند‏ که این بیان نورانی قرآن کریم حاکی از نپذیرفتن توبه حقیقی نیست و شرطی برای پذیرش توبه مقرر نفرموده بلکه حاوی یک سلسله نکات مهم اخلاقی است.

وی اضافه کرد: انسان گناهکار در اثر عادت به گناه، موفق به توبه از گناه نمی ‏شود یا در برخی از موارد خود را گناهکار نمی ‏شمارد که پشیمان شده و توبه کند و در مواردی نیز پشیمانی واقعی برای گناهکار رخ نمی ‏دهد و ندامت او در اثر کیفری است که در مقابل راه خود مشاهده می ‏کند و چنانچه رها شود، دوباره مرتکب همان گناهان خواهد شد و به دروغ اظهار پشیمانی و ندامت می کند.

رئیس حوزه علمیه اصفهان با بین اینکه توبه هیچ شرطی ندارد و صِرف پشیمانی حقیقی به طور حتم تحقق می ‏یابد، گفت: حتی اگر هنگام مرگ یا در جهنم باشد، اگر به طور واقعی پشیمان شود، خداوند رحمان و رحیم توبه او را می‌پذیرد و او را می‌بخشد اما از آنجا که توبه اینگونه افراد حقیقت ندارد، هنگام مرگ که اظهار توبه می‌کنند، خداوند می‌فرماید «او چون می‌خواهد از مرگ نجات پیدا کند، صرفاً با زبان خود توبه می‌کند».

ماه رمضان، بهترین فرصت برای توبه

ماه مبارک رمضان یکی از بهترین فرصت هایی است که انسان گنهکار می تواند خود را از زنجیرهای اسارت گناه رهایی بخشد. مرحوم آیت الله حسن ممدوحی کرمانشاهی در کتاب شهود و شناخت که به ترجمه و شرح صحیفه سجادیه اختصاص دارد، در شرح دعای چهل و پنجم صحیفه، دعای وداع با ماه مبارک رمضان نوشت: خدا با بهانه های مختلف، رحمت و رافت خود را متوجه بندگان فرموده تا آنان را از انواع هلاکت ها نجات دهد. در این میان شرافتی که برای ماه رمضان مقرر فرموده و به روزه داری، بیداری شب، دعا و اجابت دعا و بخشش گناهان در آن وعده داده، همگی برای آن است که بندگان توبه و استغفار روی آورده و به توبه راستین موفق شوند.

ممدوحی ادامه داد: رمضان ماهی است که بر حسب درجات بندگان، به بعضی وعده لقا و کشف اسرار و به برخی دیگر، وعده مغفرت گناهان و به عده ای دیگر، وعده ثواب و مقام های بهشتی و به گروهی دیگر، کرامت های دنیوی مژده داده شده و با دستور نظافت های خاص هشدار داده شده که شب قدر در راه است و آن را میعاد همه بندگان اعلام داشته و توصیه فرموده که سعی کنید شب قدر را ادراک کنید و با لیله القدر متحد شوید تا در سایه آنچه بر قلب مقدس ولی عصر (عج) نازل می شود، به کلید خزائن معارف دست یابید.

وی اضافه کرد: این امیدها و آن نیازها و در مقابل، آن همه کرامت ها از حضرت حق موجب شده که خیل گنه کاران و امیدواران و نیازمندان اشک شوق یا اشک حسرت و ندامت بر گونه ها روان دارند و با تمام امید به دعوت پروردگارشان شب ها را به صبح آورند و عده ای دیگر برای رسیدن به وعده ثواب و نعمت های بهشتی، سجاده های عبادت گسترده و در حال قیام و سجود، شب تاریک را با نور عبادت و خود روشن کنند و تلاوت آیات قرآن بر این حال و هوا، رنگ و رونق دیگری بخشد و شعارها را همراه با شعور و دعاها را قرین اجابت و وعده های الهی را هرچه نزدیک تر نماید.

روایتی برای ناامیدترین گناهکاران

در پایان به روایتی از رسول خدا(ص) اشاره می کنیم که ناامیدترین انسان های گناهکار را برای توبه امیدوار می کند. زنی نزد پیامبر آمد و عرض کرد «آیا زنی که فرزند خود را کشته، فرصت توبه دارد؟» رسول خدا (ص) فرمود «قسم به خداوندی که جان محمد به دست اوست، اگر او ۷۰ پیغمبر را کشته باشد؛ بعد از آن، توبه کند و پشیمان شود و خدا بداند که دیگر آن گناه را انجام نمی‌دهد، خدا حتما توبه او را قبول می‌کند و از او در می‌گذرد. به درستی که درِ توبه به اندازه فاصله میان مشرق و مغرب باز است و یقیناً توبه کننده از گناه، مانند کسی است که هیچ گناهی مرتکب نشده است».