خرچنگي كه در جان مي‌لولد * چرا سلول‌ها سرطاني مي‌شوند؟

البته هنوز معلوم نيست خط پايان سرطان كجاست، چراكه با وجود تلاش‌هاي صورت گرفته و پيشرفت‌هاي چشمگيري كه در زمينه تشخيص و ارائه شيوه‌هاي درماني موثر سرطان به دست آمده است، همچنان پيشگيري و سپس درمان، كليد طلايي ورود به دنياي بدون سرطان تلقي مي‌شود.

در واقع دنياي بدون سرطان، دنيايي است كه به نظر مي‌رسد بايد از سوي خودمان ساخته شود. بر خلاف باور بسياري از افراد كه سرطان را بيشتر ارثي تلقي مي‌كنند، تنها 5 درصد سرطان‌ها از طريق وارث منتقل مي‌شود.

دكتر پدرام فدوي، متخصص راديوتراپي و آنكولوژي در گفت‌وگو با جام‌جم مي‌گويد: همه مي‌توانند در معرض خطر ابتلا به سرطان قرار بگيرند، چه در خانواده و اقوام‌شان سابقه سرطان وجود داشته باشد يا خير. بيماري سرطان در واقع ناشي از واكنشي ميان ژن‌هاست. اكثر سرطان‌ها در واقع به صورت اتفاقي، معمولا در افراد بالاي 50 سال و به دليل آسيب رسيدن به ژن‌هايي رخ مي‌دهد كه به كنترل رشد طبيعي سلول‌ها كمك مي‌كند.

چرا سلول‌ها سرطاني مي‌شوند؟

آيا تا به حال جوابي براي اين سوال يافته‌ايد كه چرا سرطان براي همه ترسناك است؟ ترس ناشي از اين بيماري، پاسخ طبيعي به تجربه‌اي است كه باعث تغيير زندگي مي‌شود. احساس از دست دادن كنترل روي زندگي، احساس تلخي كه فرد از ايجاد تغيير در بدنش دارد و ترس از مرگ و درد و رنج ناشي از درمان‌هاي مربوط به سرطان، از خود اين بيماري نيز ترسناك‌تر است. اما چرا اين بيماري ترسناك به سراغ‌مان مي‌آيد؟

دكتر فدوي در پاسخ به اين پرسش مي‌گويد: تا زماني كه يك سلول تحت تاثير چند جهش قرار نگيرد،سرطاني نمي‌شود.

پس از چند جهش سلولي، آن سلول به سمت سرطاني شدن حركت مي‌كند. جهش‌هاي ژني هم ممكن است تحت تاثير بالا رفتن سن و پير شدن سلول‌ها، قرار گرفتن در معرض مواد شيميايي و اشعه‌هاي مضر، نوسانات هورموني يا ساير عوامل محيطي ايجاد شود.

در بيماري سرطان سلول‌هاي بخشي از بدن شروع به رشد خارج از كنترل مي‌كنند. به بيان ديگر در سلول‌هاي سرطاني، نه سلول مي‌ميرد و نه ترميم مي‌شود. در واقع سلول‌هاي آسيب‌‌ديده سلول‌هاي جديدي مي‌سازند كه ژن آسيب‌ديده را در خودشان دارند.

سرطان در كمين همه است

بيشتر افراد تصور مي‌كند كه ابتلا به سرطان جنبه ژنتيكي و ارثي دارد، اما تحقيقات بسياري ثابت كرده است كه آسيب‌ديدگي ژنتيكي بيشتر به محيط و نحوه زندگي افراد بازمي‌گردد. به اين دليل است كه ابتلا به بيشتر سرطان‌ها، تحت تاثير عواملي چون كشيدن سيگار، تغذيه نامناسب، چاقي يا نداشتن تحرك كافي در زندگي است و كمتر از آنچه تصور مي‌كنيد به وراثت مربوط مي‌شود.

به گفته دكتر فدوي، تنها 5 تا 10 درصد سرطان‌ها جنبه وراثتي دارد. جالب آن‌كه اصلاح شيوه زندگي مي‌تواند ابتلا به سرطان را حتي در برخي از افرادي كه به لحاظ ژنتيكي مستعد ابتلا به اين بيماري هستند، منتفي سازد.

اين سرطان‌شناس اضافه مي‌كند: سيگار نكشيدن، حفظ وزن متعادل، پرهيز از مصرف الكل و بهره‌گيري از رژيم غذايي سالم غني از ميوه و سبزيجات و داشتن تحرك بدني روزانه، در كنار اجتناب از ابتلا به برخي عفونت‌ها، قرار نگرفتن در معرض آفتاب و اجتناب از برخي مشاغل، مي‌تواند تا حد زيادي مانع از ابتلاي افراد به سرطان شود.

زندگي بدون سرطان با تناسب اندام

احتمالا بارها شنيده‌ايد، كساني كه دچار كمبود تحرك و به دنبال آن اضافه وزن بخصوص در دوران پس از يائسگي هستند، بيشتر با خطر ابتلا به سرطان مواجه مي‌شوند. به طور قطع رژيم غذايي نادرست يعني مصرف غذاهاي چرب و شيرين، همراه با افزودني و به نوعي فرآوري شده كه بهترين مصداق آن فست فودهاست، ارتباط مستقيم با افزايش خطر بروز سرطان دارد.

دكتر فدوي ادامه مي‌دهد: آسيب هر ژني به مرور زمان در بدن شخص ايجاد مي‌شود و سلول‌هاي آسيب‌ديده را به سمت سرطاني شدن سوق مي‌دهد. مطالعات نشان داده است وزن بالا يا چاقي با افزايش هورمون استروژن، وارد آمدن آسيب‌هاي ژني ناشي از نوسان اين هورمون و بروز سرطان بخصوص در خانم‌ها در ارتباط است.

ناگفته نماند كه داشتن استرس نيز به دليل تاثير روي سيستم ايمني بدن در آماده‌سازي سلول‌ها براي سرطاني شدن، موثر است.

سرطان ارثي نيست

سرطان را به ارث نمي‌بريم بلكه سبك زندگي ما مي‌تواند ره‌اوردي به نام سرطان به همراه آورد. اما باز هم اين پرسش باقي است كه چرا در برخي افراد، طي چند نسل بروز برخي سرطان‌ها مشاهده مي‌شود؟

دكتر فدوي در اين ارتباط مي‌گويد: برخي افراد استعداد ژنتيكي بيشتري براي ابتلا به سرطان دارند، اما لزوما به سرطان مبتلا نمي‌شوند. به بيان ديگر، برخي ژن‌هاي معيوب به ارث رسيده براي سرطاني شدن به بهره‌گيري از عوامل محيطي نياز دارند. به همين علت فردي كه ژن معيوب عامل سرطان پوست را دارد، با زندگي در استراليا كه كشوري با آفتاب شديد است، 5 برابر بيش از زماني كه در انگلستان با آب و هواي ابري زندگي كند، مستعد ابتلا به سرطان مي‌شود.

سرطان نشانه خاصي ندارد

پزشكان بارها تاكيد كرده‌اند يك سري علائم عمومي، همچون تب، احساس خستگي مفرط، لخته شدن خون در نقطه‌اي از بدن، گزگز كردن دست‌ها و پاها و كاهش وزن‌هاي ناگهاني كه بدون علت و بدون توقف صورت مي‌گيرد، گرچه مي‌تواند نشانه‌اي از ساير بيماري‌ها نيز باشد، ولي نبايد بي‌اهميت شمرده شود، چرا كه سرطان با مصرف انرژي غذايي سلول‌ها يا آزاد كردن موادي كه انرژي غذايي بدن را تحليل مي‌برد، مي‌تواند در بروز اين علائم موثر باشد.

سرطان‌شناسان نيز تاكيد مي‌كنند پيگيري علائمي از اين دست، در مواردي مي‌تواند به تشخيص زودهنگام سرطان و البته درمان موثر آن كمك كند. بي‌شك در بسياري موارد، سرطان با تشخيص در مراحل اوليه قابل كنترل و درمان است. نمونه بارز آن سرطان‌هايي چون پوست (ملانوم) است كه كاملا قابل پيشگيري و درمان است، درحالي كه اگر ملانوم در بدن پخش شود، امكان زنده ماندن بيمار، زير 20 درصد خواهد بود.

اهميت پيشگيري

زندگي سالم، تضمين صددرصدي در برابر سرطان نيست، اما بدون ترديد منجر به كاهش ابتلا به بيماري مي‌شود. چهار فاكتور زندگي سالم كه هرگز نبايد از نظر دور بماند شامل سيگار نكشيدن، داشتن فعاليت بدني سبك روزانه، مصرف مقادير زياد ميوه و سبزيجات و پرهيز از مصرف الكل مي‌شود. مطالعات نشان داده است زندگي بر اساس الگويي كه اين عوامل در آن رعايت شود، حداقل 14 سال بر طول عمر افراد اضافه مي‌كند.

فراموش نكنيم پيشگيري از سرطان، حتي در صورتي كه امكان درمان بيماري نيز فراهم باشد، بهترين و آسان‌ترين گزينه است؛ چراكه درمان سرطان نه تنها بسيار سخت و طولاني است، بلكه تاثيرات زيادي را بر كيفيت زندگي بيمار خواهد گذاشت.

درمان قطعي قابل پيش‌بيني نيست

واقعيت آن است كه علم پزشكي قادر به دادن پاسخ قطعي به بيشتر چالش‌هاي پيش روي خود از جمله درمان قطعي سرطان نيست. بسياري از افراد مبتلا به سرطان، پس از درمان، طول عمر بيشتري مي‌كنند، اما هرگز نمي‌توانيم از درمان صد در صد يك بيمار سرطاني مطمئن باشيم.

به گفته دكتر فدوي، طي يك دوره دو و سپس پنج ساله پس از درمان كه بدون عود بيماري طي شود، مي‌توانيم به درمان موفق بيمار سرطاني استناد كنيم، اما بر مبناي واقعيت هرگز نمي‌توانيم از آن مطمئن باشيم. پس در يك جمله مي‌توانيم بگوييم زندگي در دنياي بدون سرطان به معناي واقعي چيزي جز پيشگيري با اصلاح شيوه زندگي و انجام بررسي‌ها و كنترل‌هاي سالانه تشخيصي و خالي كردن ذهن از افكار منفي و تقويت شادي در زندگي نيست.

جام جم