آمادگی، پیش از آن‌که بحران به نقطهٔ بی‌بازگشت برسد

علیرضا رجایی کارشناس امور بین الملل،

هم‌زمان با انتشار گزارش‌هایی دربارهٔ آماده‌سازی گزینه‌های نظامی آمریکا علیه ایران، بحث تقویت گارد پیش‌دفاعی جدی‌تر شده است. این آمادگی فقط به نهادهای نظامی مربوط نیست؛ انسجام اجتماعی، اطلاع‌رسانی درست و دیپلماسی فعالِ ایرانیان داخل و خارج از کشور هم در کم‌کردن خطر سوءبرداشت و جلوگیری از گسترش بحران نقش دارد. گزارش‌ها از تدوین گزینه‌های نظامی خبر می‌دهند، اما هنوز تصمیم قطعی برای حمله اعلام نشده است. 

آمادگی، پیش از آن‌که بحران به نقطهٔ بی‌بازگشت برسد

فرق هست بین آماده‌کردن گزینه‌ها و تصمیم به اجرای آن‌ها. اکسیوس از تکمیل آمادگی‌های سنتکام برای احتمال ازسرگیری عملیات گفته و آتلانتیک هم نوشته کاخ سفید خواسته گزینه‌هایی برای حمله تدوین شود. اما همان گزارش‌ها می‌گویند هنوز دربارهٔ دامنهٔ عملیات بحث است و تصمیم نهایی گرفته نشده. 

پس نه باید خطر را دست‌کم گرفت و نه خبرِ بررسی گزینه‌ها را با آغاز حمله یکی دانست. کار حرفه‌ای این است که خطر دقیق سنجیده شود، آمادگی متناسب بالا برود و تصمیم‌ها زیر فشار شایعه و هیجان گرفته نشود.

گارد پیش‌دفاعی؛ یعنی غافلگیر نشدن و تاب‌آوردن

آمادگی پیش‌دفاعی از هشدار زودهنگام شروع می‌شود: اطلاعات معتبر به‌موقع جمع‌آوری و ارزیابی شود و نهادهای مسئول تصویر مشترکی از وضعیت داشته باشند. ارتباطات پشتیبان، استمرار فرماندهی و آمادگی خدمات درمانی و امدادی هم باید جدی گرفته شود تا در شرایط سخت، زندگی مردم و خدمات ضروری تا حد امکان ادامه پیدا کند.

در کنار آمادگی دفاعی، مدیریت بحران هم لازم است. پیام‌های رسمی باید روشن و هماهنگ باشد؛ ارتباط با میانجی‌های منطقه‌ای و مجاری بین‌المللی هم می‌تواند جلوی سوءبرداشت را بگیرد. سازمان ملل دیپلماسی پیشگیرانه و میانجی‌گری را از راه‌های مهار تنش می‌داند. 

سهم هم‌وطنان خارج از کشور؛ دیپلماسی دفاعی از راه گفت‌وگو

ایرانیانی که بیرون از کشور زندگی می‌کنند، در دانشگاه، رسانه، کسب‌وکار، هنر، حقوق و نهادهای مدنی با جامعه‌های مختلف ارتباط دارند. همین ارتباط‌ها فرصتی برای توضیح واقع‌بینانهٔ مواضع و نگرانی‌های مردم ایران است. اینجا منظور از دیپلماسی دفاعی، تهدید و شعار نیست؛ گفت‌وگوی دقیق، محترمانه و قابل‌اعتماد است.

هرکس از جایگاه خودش می‌تواند سهمی داشته باشد: پژوهشگر با تحلیل مستند، استاد و دانشجو با گفت‌وگوی دانشگاهی، روزنامه‌نگار با راستی‌آزمایی خبر، وکیل با توضیح حقوقی، هنرمند با روایت انسانی، و صاحب کسب‌وکار با ارتباط حرفه‌ای و مدنی. اگر هم با نمایندگان سیاسی، رسانه‌ها یا انجمن‌های محل زندگی‌شان گفت‌وگو می‌کنند، بهتر است حرفشان روشن، مستند و به‌دور از اغراق باشد.

ایران‌دوستی در چنین روزهایی یعنی نگذاریم صدای مردم با شایعه، خبر بی‌منبع یا نفرت‌پراکنی اشتباه گرفته شود. هیچ فرد یا گروهی هم به‌تنهایی نمایندهٔ همهٔ ایرانیان نیست؛ جامعهٔ ایران متنوع است و همین تنوع باید در گفت‌وگوها محترم بماند. اعتبار حرف، از صداقت و سند می‌آید، نه از بلندتر حرف‌زدن.

مردم؛ بخش مهمی از تاب‌آوری کشور

امنیت فقط با ابزار و سازمان حفظ نمی‌شود؛ اعتماد عمومی هم بخشی از آن است. اگر مردم خبر درست و به‌موقع بگیرند، کمتر گرفتار شایعه و هراس می‌شوند. رسانه‌ها، نهادهای مدنی، دانشگاه‌ها و گروه‌های امدادی می‌توانند در اطلاع‌رسانی مسئولانه و حفظ پیوندهای اجتماعی نقش داشته باشند.

فرهنگ و هنر هم در این میان جای خودشان را دارند. ادبیات، موسیقی، سینما و هنرهای تجسمی می‌توانند تجربهٔ مردم را بیان کنند و در روزهای دشوار، امید و همبستگی را زنده نگه دارند. این کار زمانی اثرگذار است که با صداقت و احترام به رنج و نگرانی مردم همراه باشد.

گارد پیش‌دفاعی یعنی کشور خطر را به‌موقع ببیند، برای حفاظت از مردم و تداوم خدمات آماده باشد و راه گفت‌وگو را باز نگه دارد. ایرانیان خارج از کشور هم می‌توانند با دانش، حرفه، ارتباطات و صدای مسئولانهٔ خود در این مسیر سهم داشته باشند. دعوت روشن است: دقیق بگوییم، منصفانه گفت‌وگو کنیم و نگذاریم هیجان و اطلاعات نادرست جای منافع پایدار ایران را بگیرد.