چرا از آسمان ایران پول نمی‌بارد؟

در دهه گذشته، آسمان کشورمان همچنان شاهد تعداد زیادی پروازهای بین‌المللی بود که سالانه میلیون‌ها دلار عاید دولت می‌کرد. اما حالا، خبری عجیب‌تر و ناراحت‌کننده‌تر منتشر شده است؛ بر اساس آمار‌های تازه، این درآمد چندین برابر کاهش یافته و در بهترین حالت، تنها بخش کوچکی از رقم قبلی‌اش باقی مانده است. در زمانی نه‌چندان دور، مسیرهای هوایی عبوری از غرب به شرق آسیا، از طریق آسمان ایران می‌گذشتند و مسیر کوتاه‌تری نسبت به گذر از دیگر کشورهای منطقه داشتند. اما با تشدید تحریم‌ها و مشکلات سیاسی، این مسیر مهم که درآمد زیادی برای کشورمان داشت، بسته شده و پروازهای عبوری به سمت این مسیر کم شدند؛ نتیجه‌اش هم کاهش چشمگیر درآمد کشور در این حوزه بوده است. تقریباً هر هواپیمای بزرگ و بین‌المللی که از آسمان یک کشور عبور می‌کند، ملزم به پرداخت عوارض عبوری است، که این هزینه بر اساس زمان پرواز و وزن هواپیما تعیین می‌شود. کشورهایی که مسیرهای اصلی در تجارت هوایی هستند، درآمد زیادی از این عوارض کسب می‌کنند؛ مثلاً در گذشته، ایران یکی از این مسیرهای پر درآمد در جهان به حساب می‌آمد. در دوران قبل، روسیه یکی از کشورهای پر درآمد در این زمینه محسوب می‌شد؛ شاخص درآمد سالانه روسیه از عوارض عبوری هواپیماها حدود دو میلیارد دلار تخمین زده می‌شد. اما با شروع حمله به اوکراین و حملات نظامی، این کشور هم بخشی از درآمدهای خود را از دست داد، چرا که بسیاری از خطوط عبوری از مسیرهای روسیه تغییر مسیر دادند. ترکیه همواره یکی از مهم‌ترین کریدورهای پروازی در جهان بوده و روزانه هزاران پرواز از آسمانش عبور می‌کند که سالانه افزون بر یک و نیم میلیارد دلار درآمد نصیب آن می‌شود. فرانسه دیگر کشور اروپایی است که عوارض زیادی برای عبور هواپیماها دریافت می‌کند، و در سال جاری، درآمدی نزدیک به دو میلیارد دلار از این طریق داشته است. کانادا و ایالات متحده هم در عرصه عوارض هوایی فعال هستند، که هر یک میلیون‌ها دلار درآمد دارند. پیش از تحریم‌ها و تغییر مسیرهای پروازی، اکثر پروازهای عبوری از آسمان ترکیه به سمت منطقه وارد ایران می‌شدند و مسیر کوتاه‌تری را طی می‌کردند، اما با شروع محدودیت‌ها، این مسیر جای خود را به عبور از عراق و پس از آن، حرکت به سمت خلیج فارس و کشورهای اطراف داده است. ایران، که در برهه‌ای میزبان تعداد زیادی پرواز خارجی بود، حالا وضعیت دگرگونی یافته است؛ گزارش‌ها نشان می‌دهند که درآمد ناشی از عبور هواپیماها از آسمان این کشور، تنها یک‌دهم سابق است و پس از جنگ‌های منطقه‌ای و تحریم‌ها، به حداقل ممکن رسیده است. در نتیجه، بسیاری از خطوط و مسیرهای هوایی مسیر خود را تغییر داده‌اند و کشورهای منطقه، از جمله عراق و عربستان، سود سرشاری از این تغییرات می‌برند. در گذشته، روزانه بیش از ۷۰۰ پرواز از آسمان عراق عبور می‌کرده است و هر پرواز حدود ۴۰۰ تا ۵۰۰ دلار عوارض می‌پرداخت. در روزهای پر ترافیک، این درآمد به چند میلیون دلار در ماه می‌رسید؛ در حالی که عراق، در دوران جنگ و درگیری‌های منطقه، از نظر اقتصادی حدود ۲۰۰ تا ۲۵۰ هزار دلار در روز ضرر می‌داد. در حال حاضر، پروازهای اروپایی که قصد عبور از غرب به سمت منطقه خلیج فارس را دارند، بیشتر مسیرهای خود را در آسمان عراق طی می‌کنند و این کشور از هر عبور، درآمد قابل توجهی کسب می‌کند. این وضعیت نمایی است از تغییرات بزرگ در ترافیک هوایی و درآمدهای کشورهای مسیر، که به خاطر تحریم‌ها و مناقشات منطقه‌ای شکل گرفته است.