سیدالشهدا (ع) دیدگاه مردم را نسبت به مرگ اصلاح کرد

از آیاتی که حسین بن علی(ع) در مسیر مدینه به مکه قرائت کردند، بخشی از آیات۱۵۴ آل عمران و ۷۸ سوره نساء است که تقریبا هر دو آیه، به موضوع و مضمون واحدی اشاره دارند.

توجه به مضمون دو آیه قرائت شده از جانب امام، راهنمای مهمی در فهم ما نسبت به شناخت امام و نگاه آن حضرت به حوادث آینده دارد. افزون بر آنکه آگاهی به معارف نهفته در دو آیه مزبور جزء باورهایی قرآنی است که هر مسلمان باید به آن معتقد باشد. برای بررسی پیوند و دلالت های آیه با موقعیت و مقصود امام، ابتدا آیات را در بافتار قرآنی آن، در دو سوره آل عمران و نساء بررسی می کنیم

«کسانی که کشته شدند! برای آنان مقررشده به قتلگاه خویش می رفتند» این قسمت آیه، بخشی نسبتا طولانی از آیه ۱۵۴ سوره آل عمران است. در قسمت آغازین آیه تصور جاهلی درباره خداوند یعنی گمان بد به خداوند را مردود شمرده است. سپس می فرماید «بگو سررشته همه کارها به دست خداست... می گفتند اگر کار دست ما بود در اینجا کشته نمی شدیم. بگو اگر در خانه هایتان هم‌ بودید کسانی که کشته شدن برای آنان مقررشده به قتلگاه خویش می رفتند».

در ادامه آیه به امتحان الهی و به آگاهی خداوند به راز دل ها اشاره شده است و در آیه بعد به مومنان سفارش می کند که «مانند کافران نباشید که درباره برادرانشان که به سفر یا جنگ رفته بودند، گفتند که اگر نزد ما بودند، نمی مردند یا کشته نمی شدند».

آیه دیگر مورد استناد، بخش آغازین آیه ۸۷ سوره نساء است که معنای آن چنین است «هر کجا باشید، هر چند در برج های استوار، مرگ شما را در می یابد.» این آیه نیز به موضوع مرگ و تقریبا با همان روش سوره آل عمران بیان شده است.

این آیه نیز در بافتار قرآنی سوره نساء، تصور نادرست مشرکان درباره خداوند را مردود شمرده است؛ «کسانی که به پیامبر می گفتند اگر خیری به ما برسد از جانب خداوند است و اگر بدی به ما برسد از جانب توست(بگو) هر خیری به تو رسد از جانب خداست و هر بدی به تو رسد از خود توست! و پیامبر را برای مردم فرستادیم و گواه خداوند بس است».

اینک به موقعیت و فضای سیاسی آیاتی می‌پردازیم که امام آنها را قرائت کردند. با ملاحظه کتاب مرجع این پژوهش و همچنین سایر منابع تاریخی، قدر مشترکی را می توان میان سخنان ملاقات کنندگان با امام حسین (ع) از هنگام خروج امام از مدینه تا رسیدن آن حضرت به مکه یافت؛ قدر مشترکی که مستلزم بدگمانی به خداوند و مغایر با باورها درباره مرگ در گفتمان قرآن کریم است.

امام حسین (ع) پس از شنیدن چنین عبارت هایی برای اصلاح تصور نادرست درباره مرگ، دو آیه شاخص را در این زمینه قرائت کردند که برای روشن تر شدن موضوع، دو نمونه از سخنان ملاقات کنندگان درباره مرگ نقل می شود.

برخی از زنان بنی هاشم هنگام خروج امام از مدینه با اظهار اندوه به امام عرض کردند«تو را به خدا خود را از مرگ به دور دار.» در مسیر مدینه به مکه نیز برخی از همراهان به امام گفتند «اگر از کوره‌راه بروی بهتر است.(چون از مرگ در امانیم)» امام فرمود «آیا از ترس مرگ از راه منحرف شوم؟» با توجه به نمونه های مذکور و سایر نمونه ها، درباره مرگ، امام آیاتی را تلاوت کردند تا دیدگاه مردم اولا نسبت به باور مردم به خداوند و ثانیا نسبت به مرگ تصحیح شود.

یکی از گمان های نادرست به خداوند که در آیه مزبور به گمان جاهلی تعبیر شده، این بود که نسبت به نصرت الهی بدگمان بودند. یکی از وعده های الهی نصرت اهل حق است که در گفتار و رفتار برخی از مردم این باور خدشه دار می شد!

از دیگر معارف در آیات مزبور، مدبر الامور بودن خداوند در همه احوال است. این باور نیز از سوی برخی مورد تردید قرار می گرفت تا آنجا که هر جا اسباب جور می شد، خداوند را موثر می دانستند و هر گاه اسباب به حسب ظاهر ناجور و شرایط ناگوار می نمود، دست تدبیر الهی در اداره امور را منکر می شدند و حوادث ناگوار را به پیامبر(ص) نسبت می دادند که این دو تصور نادرست درباره خداوند در بافتار قرآنی به صراحت نفی شده است!

از دیگر معارف اصلی در آیه، پذیرش قضای حتمی الهی از جمله مرگ است که گریزی از آن نیست. مرگ، سرنوشت محتوم همگان است و با فرار از میدان جنگ یا جهاد نمی توان از آن گریخت. آیات استنادی به روشنی و با صراحت، بلاغت و فصاحت تمام آن را نفی می کند.

از دیگر معارفی که در آیات به آنها اشاره شده، نحوه مواجهه انسان ها با مرگ است که به نوعی شیوه ای از آزمون الهی شمرده شده است.

نکته دیگری که شاید از استناد امام می توان نتیجه گرفت، پیشی بینی امام درباره پایان مواجهه او با ظالمان است.

امام حسین (ع) پس از طی کردن حدود ۴۵۰ کیلومتر مسافت مدینه به مکه، هنگامی که به شهر مکه رسیدند، این آیه را تلاوت کردند «وَلَمَّا تَوَجَّهَ تِلْقَاءَ مَدْیَنَ قَالَ عَسَیٰ رَبِّی أَنْ یَهْدِیَنِی سَوَاءَ السَّبِیلِ؛ هنگامی که به (شهر) مدین روی آورد، گفت: امید است که خدا مرا به راه‌ راست رهنمون فرماید.» این دومین آیه از سوره قصص است که امام آن را در مسیر مدینه به مکه قرائت کردند.

آن حضرت آیه ۲۱ این سوره را در آغاز سفر، یعنی هنگام خروج از مدینه و آیه ۲۲ را در پایان سفر (هنگام رسیدن به مکه) قرائت کردند. شرح و تحلیل آیه ۲۱ سوره قصص قبلا گفته شد. در این گفتار به شرح و تحلیل آیه ۲۲ می پردازیم.

چنانچه اشاره شد امام هنگامی این سفر را آغاز کردند یا به تعبیر دقیق تر مجبور به هجرت از زادگاهش شدند که از سوی حاکم مدینه تحت تعقیب بودند. از این رو امام پس از نگاشتن وصیت نامه بسیار مهم که دلائل و اهداف قیام در آن تصریح شده است، با توکل بر خداوند و توفیق از او سفرشان را آغاز کردند . امام با استناد به آیه ۲۱ سوره قصص شرایط حاکم بر این سفر را نیز بیان کردند. منابع تاریخی ذکر می کنند که امام در تاریکی شب و از راه اصلی، این سفر پر خطر را آغاز کردند و اغلب خویشاوندان امام از جمله فرزندان، برادران، خواهران و برادرزاده‌ها او را در این سفر همراهی می کردند.

منابع تاریخی، مدت سفر از مدینه به مکه را حدود پنج تا هفت روز یا اندکی بیشتر ذکر کرده اند. این مدت کوتاه از سفر با توجه به مسافت طولانی نشان می دهد که امام این سفر را سریع، پرشتاب و با پرهیز از درگیری طی کردند. زیرا کاروان های آن روز به طور معمول، در طول روز، مسافتی بین ۳۰ تا ۵۰ کیلومتر را طی می‌کردند. تعداد روزهای طی شده تا رسیدن به مکه نشان می دهد که مسافتی که کاروان امام طی کردند از مسافت معمول آن روز بیشتر بوده است. امام هنگامی که به مکه رسیدند و کوه‌های شهر را دیدند، آیه مزبور را تلاوت کردند.

با بررسی دلالت های آیه استناد شده، ابتدا آیه۲۲ سوره قصص را در بافتار قرآنی آن بررسی می کنیم. این آیه مربوط به حکایت حضرت موسی( ع) است که به اجمال گفته می شود «به سبب سوء قصدی که فرعون و درباریان او به جان موسی (ع) داشتند، او تصمیم به فرار از مصر و هجرت به مدین گرفت که جزو قلمرو حکومتی فرعون نبود. شهری( مدین) که موسی قصد رفتن به آنجا را داشت، برای او آشنا نبود. زیرا موسی تا به آن روز از مصر خارج نشده بود.

موسی( ع) شبانه روز راه رفت تا به مدین رسید. این سفر برای موسی که نه زاد و توشه ای به همراه داشت و نه مرکبی، بسیار طاقت فرسا بود. از این رو وقتی به شهر مدین رسید، چنان گفت که در آیه ۲۲ شرح آن گذشت.

همانگونه که شواهد تاریخی گواهی می دهند، وضعیت سفر امام حسین (ع) از مدینه به مکه نیز مشابه وضعیت سفر حضرت موسی به مدین بود. آیه ای که امام به آن استناد کردند نیز به چنین وضعیتی دلالت دارد! از این رو وقتی امام به مکه رسیدند، اظهار امیدواری می کنند که عاقبت کارش به خیر ختم گردد و از راه های خالی از آفت و مخالفت به مقصد خود برسند. عبارت «سواء السبیل» در آیه نیز به راهی دلالت دارد که خطر گم شدن در آن نباشد و بتوان با فراغ بال به مقصد رسید.

* پژوهشگر مذهبی