فرونشست زمین؛ زنگ خطری که کلان‌شهرها را تهدید می‌کند/ تسجيل 30 سانتی‌متری در برخی مناطق

به گزارش ایران اکونومیست؛» فرونشست زمین به یکی از جدی‌ترین چالش‌های زیست‌محیطی و زیرساختی ایران تبدیل شده است. برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی و برهم خوردن تعادل آبخوان‌ها، بخش‌های وسیعی از دشت‌ها و مناطق شهری را درگیر کرده و ضرورت بازنگری در مدیریت منابع آب، توسعه شهری و اجرای طرح‌های عمرانی را بیش از پیش آشکار ساخته است. بارندگی‌های اخیر می‌تواند فرصتی برای تقویت منابع آب زیرزمینی باشد، اما این امر مستلزم مدیریت صحیح رواناب‌ها و فراهم کردن امکان نفوذ آب به زمین است تا روند افت سطح آبخوان‌ها و گسترش فرونشست کنترل شود. فرونشست، پدیده‌ای تدریجی با پیامدهای ماندگار است که ناشی از کاهش فشار آب در لایه‌های زیرزمینی و فشرده شدن رسوبات زمین، به‌ویژه در مناطقی با برداشت بیش از ظرفیت تغذیه طبیعی آبخوان‌ها رخ می‌دهد. اگرچه این پدیده در بسیاری از دشت‌های کشور مشاهده می‌شود، اما گسترش آن در اطراف کلان‌شهرهایی چون تهران، مشهد، اصفهان، کرج، شیراز، تبریز و قم، به دلیل تمرکز جمعیت، فعالیت‌های اقتصادی و افزایش تقاضای آب، اهمیت مضاعفی یافته است. کارشناسان معتقدند مقابله با فرونشست نیازمند اجرای هم‌زمان دو راهبرد کلیدی است: کاهش برداشت از منابع آب زیرزمینی و افزایش تغذیه آبخوان‌ها. هرگونه اقدام مقطعی بدون توجه به این دو محور، قادر به توقف روند تخریب منابع آب زیرزمینی نخواهد بود. **بارندگی‌ها؛ فرصتی برای کاهش خطر فرونشست** علی بیت‌اللهی، رئیس مرکز زلزله‌شناسی مرکز تحقیقات راه، مسکن و شهرسازی، با اشاره به بارندگی‌های اخیر، بر ضرورت استفاده از این فرصت طبیعی برای تغذیه آبخوان‌ها، به‌ویژه در کلان‌شهرهای در معرض خطر فرونشست، تأکید کرده است. وی یکی از مهم‌ترین اقدامات در مدیریت شهری را نفوذپذیر کردن سطوح شهرها برای هدایت رواناب‌ها به درون زمین دانسته و این موضوع را از سرفصل‌های مهم تدوین مقررات ملی فرونشست زمین در بخش شهرسازی برشمرده است. با این حال، بیت‌اللهی ابراز تأسف کرده است که مقررات لازم‌الاجرای مشخصی در حوزه شهرسازی، به‌ویژه برای هدایت رواناب‌ها به سفره‌های آب زیرزمینی در شهرهای پرخطر، هنوز به تصویب و اجرا نرسیده است. بخش قابل توجهی از آب باران در شهرها به دلیل پوشش‌های نفوذناپذیر آسفالت و بتن، امکان ورود به زمین را نیافته و از طریق شبکه‌های جمع‌آوری آب‌های سطحی خارج می‌شود. با اجرای طرح‌های مناسب برای نفوذ آب باران به زمین، می‌توان بخشی از رواناب‌ها را به منبعی برای تقویت ذخایر آب زیرزمینی تبدیل کرد. این رویکرد در ادبیات علمی با عناوینی چون تغذیه مصنوعی، تغذیه مدیریت‌شده و تغذیه تقویت‌شده آبخوان شناخته می‌شود. تجربیات جهانی مانند استفاده از چاه‌های تغذیه در هند، سطوح نفوذپذیر و ترانشه‌های شهری در ژاپن، جمع‌آوری رواناب پشت‌بام‌ها در چین و ایجاد باغ‌های بارانی در شهرهای اسفنجی، نشان‌دهنده قابلیت اجرای این رویکرد در مقیاس شهری است. **اسفنجی کردن کلان شهرها در اولویت قرار گیرد** بر این اساس، بیت‌اللهی به شهرداران کلان‌شهرها پیشنهاد کرده است که موضوع «اسفنجی کردن شهرها» و نفوذپذیر ساختن سطوح شهری را در اولویت برنامه‌های مدیریت شهری قرار دهند. اقداماتی چون جلوگیری از بتن‌ریزی و آسفالت‌کردن غیرضروری پارک‌ها، حفظ بسترهای طبیعی نهرها و جوی‌ها، استفاده از کف‌پوش‌های نفوذپذیر و ایجاد فضاهای مناسب برای جذب رواناب، می‌تواند در این مسیر مؤثر باشد. البته تغذیه آبخوان‌ها به‌تنهایی جایگزین کاهش برداشت از منابع زیرزمینی نیست و اثربخشی آن به کیفیت آب ورودی، شرایط زمین‌شناسی و ظرفیت نفوذپذیری خاک بستگی دارد. اجرای طرح‌های تغذیه مصنوعی باید با بررسی‌های تخصصی و نظارت مستمر همراه باشد تا از ورود آلاینده‌ها به منابع آب زیرزمینی جلوگیری شود. **تمرکز جمعیت و برداشت آب؛ دو عامل تشدیدکننده بحران** مطالعه‌ای بر روی مصرف آب‌های زیرزمینی در هفت کلان‌شهر تهران، مشهد، اصفهان، کرج، شیراز، تبریز و قم و مناطق پیرامونی آن‌ها تا شعاع تقریبی ۳۰ کیلومتر، بر اساس اطلاعات چاه‌های آب مربوط به سال ۱۴۰۴، نشان می‌دهد که میزان مصرف آب زیرزمینی به عواملی چون جمعیت، فعالیت‌های کشاورزی، شرب و بهداشت، صنعت و فضای سبز وابسته است. حجم تخلیه سالانه آب زیرزمینی در محدوده تهران و اطراف آن، به‌طور قابل توجهی بیشتر از سایر کلان‌شهرها برآورد شده است. با وجود تأمین بخشی از نیاز آبی تهران از طریق آب‌های سطحی و سدها، حجم بالای برداشت از آبخوان‌ها همچنان یکی از عوامل مهم در گسترش فرونشست در دشت تهران، به‌ویژه از جنوب و جنوب غربی این شهر تا محدوده شهریار، به شمار می‌رود. این مطالعه همچنین بر تأثیر تمرکز جمعیت در افزایش تقاضای آب تأکید دارد؛ به‌طوری‌که جمعیت ساکن در محدوده تهران و اطراف آن، چندین برابر جمعیت سایر کلان‌شهرها عنوان شده است. این ارقام نشان می‌دهد که مدیریت تقاضای آب و کنترل برداشت از منابع زیرزمینی در کلان‌شهرهای پرجمعیت باید متناسب با شرایط هر منطقه طراحی شود. **فرونشست ۳۰ سانتی‌متری در برخی مناطق؛ هشدار درباره ضرورت پایش مستمر** اسکندر صیدایی، رئیس سازمان نقشه‌برداری کشور، اعلام کرده است که میانگین فرونشست زمین در ایران بالاتر از استانداردهای جهانی است و برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی، مهم‌ترین عامل بروز این پدیده محسوب می‌شود. وی نرخ فرونشست در مناطق مختلف کشور را از چند میلی‌متر تا چند ده سانتی‌متر در سال متغیر دانسته و اشاره کرده است که اگرچه این پدیده عمدتاً در دشت‌ها مشاهده می‌شود، برخی مناطق شهری نیز با آن مواجه هستند. صیدایی توضیح داده است که رقم ۳۱ سانتی‌متری فرونشست مربوط به دشت بهرمان در استان کرمان است و در یکی از مناطق تهران، نرخ فرونشست اخیراً به حدود ۳۰ سانتی‌متر رسیده که برداشت بی‌رویه آب در دو سال اخیر از عوامل مؤثر در این وضعیت بوده است. رئیس سازمان نقشه‌برداری کشور تأکید کرده است که اطلاعات مربوط به پهنه‌ها و نرخ فرونشست از طریق اطلس‌های تخصصی و پایش‌های مستمر در اختیار دستگاه‌های اجرایی قرار می‌گیرد و هشدارهای کارشناسی این سازمان درباره مکان‌یابی شهرها، روستاها و اجرای پروژه‌های بزرگ عمرانی و ریلی باید در تصمیم‌گیری‌ها مورد توجه قرار گیرد. سازمان نقشه‌برداری با بهره‌گیری از فناوری‌های نوین، تغییرات سطح زمین را رصد کرده و اطلاعات لازم را برای ارزیابی میزان خطرپذیری مناطق در اختیار دستگاه‌های مسئول قرار می‌دهد، اما مسئولیت پیشگیری و جلوگیری از توسعه فعالیت‌های پرخطر بر عهده دستگاه‌های اجرایی و تصمیم‌گیر است. **ضرورت تغییر رویکرد در مدیریت شهری و منابع آب** شواهد موجود نشان می‌دهد که فرونشست زمین دیگر صرفاً یک مسئله زمین‌شناختی یا محدود به دشت‌های کشاورزی نیست، بلکه به مخاطره‌ای چندبعدی تبدیل شده که زیرساخت‌های شهری، شبکه‌های حمل‌ونقل، تأسیسات آب و فاضلاب، ساختمان‌ها و حتی آثار تاریخی را تحت تأثیر قرار می‌دهد. در چنین شرایطی، بارندگی‌های اخیر باید به‌عنوان فرصتی برای اصلاح شیوه مدیریت آب در شهرها مورد توجه قرار گیرد. شهرداری‌ها می‌توانند با بازنگری در ضوابط ساخت‌وساز، افزایش سطوح نفوذپذیر، ایجاد باغ‌های بارانی، توسعه حوضچه‌های جذب رواناب و هدایت اصولی آب باران از پشت‌بام‌ها و معابر به محل‌های مناسب تغذیه آبخوان، نقش مؤثری در کاهش فشار بر منابع زیرزمینی ایفا کنند. در کنار این اقدامات، کنترل برداشت از چاه‌های غیرمجاز، اصلاح الگوی مصرف آب در بخش کشاورزی، استفاده از پساب تصفیه‌شده در صنعت و فضای سبز و جلوگیری از توسعه بارگذاری‌های جدید در پهنه‌های پرخطر نیز باید در دستور کار قرار گیرد.