جزئیات تحریم‌های جدید دانشگاهی علیه ایران

 شامگاه دوشنبه «اسکات بسنت» وزیر خزانه‌داری آمریکا، از برنامه جدید برای تحریم‌های اقتصادی ایران خبر داد. همچنین دفتر کنترل دارایی‌های خارجی وزارت خزانه‌داری آمریکا (OFAC) نیز با انتشار سندی اعلام کرد که واشنگتن فعالیت‌های ورزشی و تبادلات دانشگاهی با ایران را به‌طور نامحدود متوقف کرده است.

از تاریخ ۲۴ آگوست ۲۰۲۶ در پی اعلام برنامه جدید آمریکا برای تحریم‌های اقتصادی ایران، «مجوز عمومی G» که بخشی از مبادلات دانشگاهی و ارائه خدمات آموزشی میان نهادهای دانشگاهی آمریکا و ایران را مجاز می‌کرد، به صورت نامحدود لغو شد.

این اقدام پرسش‌هایی را درباره وضعیت تبادلات دانشگاهی، خدمات پذیرش، دوره‌های آموزشی آنلاین و برخی آزمون‌های مرتبط با ورود به دانشگاه‌های آمریکا ایجاد کرده است.

بر اساس بیانیه رسمی دفتر کنترل دارایی‌های خارجی وزارت خزانه‌داری آمریکا (OFAC)؛ از تاریخ اجرای تعلیق فعالیت‌هایی که پیش‌تر با استناد به مجوز G انجام می‌شدند، دیگر مجاز تلقی نمی‌شوند، مگر آنکه مجوز یا استثنای حقوقی دیگری برای آن‌ها وجود داشته باشد.

مجوز عمومی G را شاید بتوان یادگاری از دوران برجام دانست. این مجوز در ۱۹ مارس ۲۰۱۴ و در دوران مذاکرات هسته‌ای منتهی به برجام صادر شد. هدف اعلام‌شده از این معافیت، کاهش فشار تحریم‌ها بر جامعه علمی و مدنی ایران و باز نگه‌داشتن کانال‌های دیپلماسی آموزشی بود.

این مجوز یکی از استثناهای تحریمی در چارچوب مقررات معاملات و تحریم‌های ایران محسوب می‌شد و به مؤسسات آموزش عالی معتبر در آمریکا اجازه می‌داد با دانشگاه‌های ایران برای تبادلات دانشجویی در مقاطع کارشناسی و تحصیلات تکمیلی توافق کنند. برخی فعالیت‌های مرتبط با این توافق‌ها، از جمله اعطای بورسیه به دانشجویان دانشگاه‌های ایرانی برای تحصیل در آمریکا، نیز در دامنه آن قرار داشت.

دامنه مجوز عمومی G به تبادل دانشجو محدود نبود. بر اساس متن این مجوز، دانشگاه‌های آمریکایی می‌توانستند خدمات مرتبط با دریافت و بررسی درخواست‌های پذیرش و دریافت هزینه‌های مربوط به اپلیکیشن و شهریه را از افراد مقیم ایران یا ایرانیان مقیم خارج از کشور ارائه دهند.

همچنین جذب و استخدام اعضای هیئت علمی شاغل در دانشگاه‌های ایران برای فعالیت‌های آموزشی، با رعایت مقررات و الزامات ویزایی آمریکا، در چارچوب این مجوز پیش‌بینی شده بود.

بخش دیگری از مجوز به آموزش آنلاین اختصاص داشت. بر این اساس، افراد ساکن ایران و ایرانیانی که به‌طور موقت در خارج از کشور اقامت داشتند، می‌توانستند در برخی دوره‌های آنلاین مقطع کارشناسی دانشگاه‌های آمریکایی، از جمله دوره‌های آزاد گسترده آنلاین، دوره‌های غیرمدرک‌گرا و دوره‌های پولی، در حوزه‌هایی مانند علوم انسانی، علوم اجتماعی، حقوق و کسب‌وکار شرکت کنند. برخی دروس مقدماتی در حوزه‌های علوم، فناوری، مهندسی و ریاضیات نیز در شرایط مشخص تحت پوشش این مجوز قرار می‌گرفت.

این مجوز همچنین امکان مشارکت دانشجویان و پژوهشگران وابسته به مؤسسات دانشگاهی آمریکا را در برخی دوره‌های آموزشی و پژوهش‌های غیرتجاری در دانشگاه‌های ایران فراهم می‌کرد. دامنه این همکاری‌ها در مقاطع بالاتر، حوزه‌هایی مانند علوم انسانی، علوم اجتماعی، حقوق و کسب‌وکار را شامل می‌شد.

از دیگر فعالیت‌های مجاز در این چارچوب، ارائه خدمات آموزشی غیرانتفاعی با هدف مقابله با بی‌سوادی، افزایش دسترسی به آموزش و کمک به پروژه‌های اصلاح نظام آموزشی در ایران بود. برگزاری آزمون‌های حرفه‌ای و آزمون‌های ورودی دانشگاه‌ها، از جمله آزمون‌های استاندارد چندگزینه‌ای، و ارائه خدمات مرتبط با پذیرش در دانشگاه‌های آمریکایی نیز در دامنه این مجوز قرار داشت.

ابهام درباره آزمون‌های بین‌المللی

یکی از بخش‌های قابل توجه در مجوز عمومی G به آزمون‌های حرفه‌ای و آزمون‌های ورودی دانشگاه اختصاص داشت. بر اساس این مجوز، اشخاص آمریکایی اجازه داشتند برای افراد افراد ساکن در ایران یا افرادی که خارج از ایران حضور دارند اما اقامت معمول آن‌ها در ایران است، آزمون‌های گواهی حرفه‌ای و آزمون‌های ورودی دانشگاه، از جمله آزمون‌های استاندارد چندگزینه‌ای، برگزار کنند و خدمات لازم برای پذیرش در مؤسسات دانشگاهی آمریکا را ارائه دهند.

با تعلیق دائم این مجوز در مورد برگزاری آزمون‌هایی مانند تافل و GRE ابهاماتی به وجود آمده است. در متن مجوز نامی از این نوع آزمون‌ها برده نشده و تا زمان نگارش این گزارش اطلاعیه رسمی در مورد برگزار نشدن این آزمون‌ها منتشر نشده است، اما ممکن است برگزاری این آزمون‌ها تحت تاثیر تعلیق مجوز G قرار گیرد.

همکاری‌هایی که پیش از این هم دشوار بود

تعلیق دائم مجوز G در شرایطی رخ می‌دهد که همکاری علمی ایران با دانشگاه‌ها و پژوهشگران خارجی پیش از این نیز به خاطر تحریم‌ها و محدودیت‌های بین‌المللی با موانع متعددی روبه‌رو بوده است. این محدودیت‌ها تنها به همکاری‌های مستقیم دانشگاهی محدود نمانده و در سال‌های گذشته، دسترسی پژوهشگران ایرانی به برخی منابع علمی و اطلاعات تخصصی، حضور در نشست‌های علمی بین‌المللی، انتقال منابع و تجهیزات پژوهشی، پرداخت هزینه‌های انتشار و ثبت‌نام و حتی فرایند انتشار مقالات را نیز با دشواری مواجه بوده است.

پس از تعلیق مجوز G پرسش اصلی این است که در شرایطی که همکاری علمی ایران با جهان پیش از این نیز با موانع مالی، بانکی، اجرایی و تحریمی روبه‌رو بوده، این تصمیم چه میزان بر ارتباطات بین‌المللی دانشگاه‌ها و پژوهشگران ایرانی موثر خواهد بود. پاسخ این پرسش در حال حاضر روشن نیست و آینده همکاری‌های علمی بین‌المللی ایران بیش از گذشته در وضعیت ابهام قرار گرفته است.