«کوشکِ اردشیر» در محاصره!

 سیاوش آریا، پژوهشگر و کنشگر میراث فرهنگی در این‌باره شرح داد: «کوشک ساسانی منسوب به اردشیر بابکان در دشت «بُز پَر» دشتستان بوشهر جا دارد و یکی از بی‌همتاترین و ارزشمندترین یادمان‌های تاریخی و فرهنگی کشور است. با این همه، سال‌های سال است که در محاصرۀ چاهای آب گیر کرده و گِرداگرد این یادگار باستانی را زمین‌های کشاورزی فرا گرفته که تهدیدی جدی برای این یادگار ساسانیان به شمار می‌آید.

کوشک اردشیر سال‌هاست که به دست فراموشی سپرده شده است. این یادمان ساسانی را یادگار اردشیر بابکان، بنیادگذار بزرگ‌ترین شهریاری باستانی ایران می‌دانند که در شرایط حفاظتی و نگهداری نامناسبی به سر می‌برد. بیشتر بخش‌ها و اتاق‌های «کوشک» فرو ریخته و یا سُست و بی‌دوام شده و در حال ریزش است. هر چند که اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی بوشهر با وسایل ناهمخوان و زُمخت، کوشش در نگهداری دیواره و تاق‌ها دارد و برای پیشگیری از فروپاشی آن، تیرهایی را در بدنۀ دیوارها اَفراشته است، ولی به باور کارشناسان، این کارها همانند مُسکن بوده و کارساز نیست.

همچنین این شیوۀ کاری در مرمت (که به باور کارشناسان بازسازی است نه مرمت) نه تنها با هیچ‌کدام یک از آیین‌نامه‌های حفاظتی و مرمتی و منشورهای فراملی سازگاری ندارد، بلکه چهرۀ زشت و زننده‌ای را نیز به نمایش گذاشته است. در واقع، اداره کل میراث فرهنگی بوشهر به انگیزۀ کمبود بودجه، با این روش به یادمان ملی آسیب رسانده و چهرۀ آن را خدشه‌دار کرده است.

از سویی، وسایل کار و مصالح ساختمانی همانند گچ و چوب را در درون و برون «کوشک» ریخته و رها شده که چشم‌انداز زشتی را به نمایش گذاشته است. مرمت‌های غیراصولی و فله‌ای نیز «خود داستانی است پٌر آب و چشم!»

ساخت‌وسازها در حریم و چشم‌انداز این یادگار ساسانی که از یکی دو دهه پیش آغاز شده است از دیگر چالش‌های آن به شمار می‌آید. همچنین در فصل سرما، دامداران بومی گوسفندان خود را در این مکان نگهداری می‌کنند که این را می‌توان از برجا مانده‌های سرگین گوسفندان و بوی بد آن فهمید و دید.

اما بی‌گمان بدترین درد و خطر بزرگی که «کوشک اردشیر» را تهدید می‌کند، چاه‌های غیرمجاز بسیار ژرف، پُمپ و تُلمبه‌های آبی است که در عرصه و حریم آن، چندین سالی است جا خوش کرده و آینده‌ای ناروشن را برای یادگار ساسانیان رقم زده است. در گرداگرد این یادمان ملی و در عرصه و حریم آن به روشنی می‌توان شمار زیادی چاه آب غیرمجاز را دید که افزون بر خدشه کردن چشم‌انداز یادمان ساسانی و نابودی لایه‌های باستان‌شناختی محوطه، آسیب‌های زیست بومی و خطر خالی شدن سفره‌های زیرزمینی و پدیداری فرونشست در منطقه را به دنبال خواهد داشت. همچنین عرصه و حریم اثر ملی را شکسته و قانون و ضابطه‌های میراث فرهنگی را زیر پا گذاشته است.

به باور کارشناسان میراث فرهنگی، انجام فعالیت‌های کشاورزی در حریم «کوشک اردشیر» بی‌گمان سبب رِخنه آب و رطوبت پدیدار شده از آن به درون یادگار ساسانیان شده و آسیب‌های بسیاری را به آن وارد کرده است و جا دارد تا اداره کل میراث فرهنگی و دیگر مسئولان استانی و شهری هرچه زودتر راه چاره‌ای را برای آن بیابند، وگرنه در آینده‌ای نزدیک شدت آسیب‌ها افزایش یافته و دیگر نمی‌توان برای آن کاری کرد.

 رشد روزافزون گیاهان خودرو و علف‌های هرز که درون پوسته اثر ساسانیان رخنه کرده و سبب واژگونی و نابودی آن به آرامی خواهد شد از دیگر آسیب‌هایی است که «کوشک اردشیر» با آن دست و پنجه نرم می‌کند.

نیاز به یادآوری است که از سال ۱۳۸۹ خورشیدی تا کنون بارها از یادمان‌های تاریخی این منطقه بازدید کرده و چالش‌های آن را به آگاهی مدیران و مسئولان میراث فرهنگی استان بوشهر رسانده و در رسانه‌ها نیز بازتاب داده‌ام، ولی همچنان «در بر همان پاشنه می‌چرخد» و کار مثبت و درخوری انجام نشده است.

«کوشک اردشیر» در دشت بُزپَر یا پشت پر تنگ اِرم دشتستان برازجان قرار دارد و بر پایه بررسی‌های باستان‌شناختی و سفال‌های موجود وابسته به دوران آغازین ساسانی و منسوب به اَردشیر بابکان است. سازه کوشک از سنگ‌های لاشه و ملات ساروج ساخته شده و دارای ایوان‌هایی با تاق گهواره‌ای است. تزیینات گچ‌بری دندان‌موشی در ایوان‌های شمالی و جنوبی تنها تزیینات به جا مانده در این اثر است.

 این سازه ساخته شده از ایوان مرکزی، میان سرای (صحن) و ایوان‌های سه‌گانه در پشت است که به میان سرایی بزرگ‌تر با فضای باز جای گرفته و گُنجانده شده است و بلندای آن به ۱۲ متر می‌رسد. ریخت و ساختار اثر همانندی‌های فراوانی با کاخ اردشیر در شهرستان فیروزآباد دارد و قابل سنجش با آن است. همچنین باید دانست که این اثر به تنهایی معنا نمی‌یابد و باید آن را با آثار ساسانی در نزدیکی و حدود ۵۰۰ متری آن تعریف کرد که یک مجموعه واحد و کامل از اوایل دوران ساسانی را به نمایش می‌گذارد و همین امر ارزش آن را دوچندان کرده و بایسته است بیشتر مورد حفاظت و پاسداری جای گیرد.

کوشک ساسانی اردشیر در تاریخ ۸ خردادماه ۱۳۸۰ خورشیدی و به شمارۀ ۳۸۹۰ به ثبت ملی رسیده است.»

عکس‌های این گزارش را سیاوش آریا در هشتم اردیبهشت‌ماه ۱۴۰۵ گرفته است.