فرونشست زمین؛ واقعیتی ملموس و نگران‌کننده در کشور

در سال‌های اخیر، فرونشست زمین، که پیش از این تنها به‌صورت هشدار علمی مطرح می‌شد، به واقعیتی ملموس تبدیل شده و نقشه‌های زندگی دشت‌ها، شهرها و مراکز حیاتی کشور را درگیر کرده است. برداشت بی‌رویه آب‌های زیرزمینی، که ناشی از رشد جمعیت، خشکسالی‌های متدریج، کشاورزی ناپایدار و حفر چاه‌های غیرمجاز بوده، به تدریج باعث کاهش فشار بر لایه‌های سنگی زیر زمین شده و نشانه‌های واضحی از نشست و تشهایی زمین در بسیاری از مناطق کشور دیده می‌شود. دانشمندان متخصص در حوزه آب و زمین‌شناسی هشدار داده‌اند که فرونشست زمین فقط یک اثر طبیعی نیست؛ بلکه تهدیدی جدی برای امنیت زیرساختی و توسعه آینده ماست. این نشست زمین می‌تواند باعث تخریب پل‌ها، به‌ویژه آنهایی که هنوز در مراحل ساخت یا نگهداری اولیه هستند، فرودگاه‌ها، پالایشگاه‌ها، نیروگاه‌ها و خطوط انتقال نفت، گاز و آب شود؛ حتی آثار تاریخی و بناهای قدیمی نیز در معرض خطر قرار دارند. علاوه بر این، ایجاد ترک در ساختارهای مسکونی، شکستگی در شبکه فاضلاب، و کاهش قابل‌توجه تاب‌آوری ساختمان‌ها در برابر حوادث زلزله، از جمله پیامدهای ناپایدار آن هستند. علاوه بر خسارات زیرساختی، تأثیرات گسترده‌تری بر جامعه، اقتصاد و محیط‌زیست دارد: خشک‌شدن چاه‌ها و منابع آبی قدیمی، بازرسی‌های سریع احزاب، استحکام زمین‌های کشاورزی و تبلیغات مخابراتی، همه‌چیزی باعث می‌شود که مهاجرت‌های اجباری، نیازهای زاید به رستاخیز و دگرگونی‌های فقر به‌صورت شلوغی در فضاهای مختلف کشور بوجود آید. در چارچوب برنامه هفتم توسعه، وزارت نیرو طرح «احیای آبخوان‌ها» را در دستور کار قرار داده است. این طرح به‌منظور اصلاح‌کردن و تعادل‌ساز کردن مصرف آب‌ها و جلوگیری از ادامهٔ فرونشست زمین طراحی شده است و هدف آن کاهش ۱۵ میلیارد مترمکعبی برداشت ماهیانه از منابع زیرزمینی است. برای این منظور، نصف مقدار مورد انتظار به‌صورت انسداد چاه‌های غیرمجاز و دیگر نصف در راهکارهای مدیریت دقیق و کاربرد کنتورهای هوشمند تعیین شده است. این طرح در سال ۱۳۹۳ توسط شورای عالی آب تصویب شد و در ادامه‌ی آن به تولید زنجیره‌ای از اقدامات مدیریتی و فنی از جمله نصب کنتورهاي هوشمند، مسدودسازی چاه‌های غیرمجاز، نظارت دقیق بر ذخایر و تطبیق با روش‌های تغذیه مصنوعی پرداخت. هدف نهایی، حفظ ذخایر آبی در طولانی‌مدت، مقابله با اثرات فرونشست زمین و حفظ امنیت زیستی نسل‌های آتی است. به تازگین، از مجموع ۶۰۹ دشت در سراسر کشور، نزدیک ۴۰۰ دشت در وضعیت بحرانی یا شبه‌یاب قرار دارند و حالا حدود ۳۰۰ دشت مستقیماً با فرونشست زمین مواجه‌ هستند؛ بنابراین، تلاش برای دستیابی به هدف ۱۵ میلیارد مترمکعبی کاهش برداشت، یکی از ابزارهای کلیدی جهت تثبیت وضعیت این جوامع است. در این راستا، وزارت نیرو در دو سال گذشته مجموعه‌ای از محورهای عملیاتی را به این شکل به‌صورت اولویت داریم: - نصب کنتورهای هوشمند به‌منظور نظارت لحظه‌وار و شفاف بر حجم برداشت و بهینه‌سازی مصرف؛ - تعامل در ارزشیابی و توزیع عادلانه منابع برای حداکثر بهره‌وری؛ - مسدودسازی برخورد و پیگیری قانونی با چاه‌های غیرمجاز؛ - کنترل برداشت بیش از مجوز در چاه‌های معتبر؛ - پایش و حفظ مستمر وضعیت آبخوان‌ها با جمع‌آوری و تحلیل دقیق داده؛ - حفاظت از منابع آبی برای نسل‌آینده و تضمین توسعه پایدار. طرح احیای آبخوان به‌عنوان یک تلاش ساختاری برای ایجاد تعادل میان نیازهای کنونی جامعه و حفاظت از منابع حیاتی، بدون شک به همبستگی مداوم و همکاری چند رشته‌ای، هماهنگی نهادها و مشارکت آگاهانه کشاورزان و بهره‌برداران محلی وابسته است. تصویب ابزار مدیریتی هوشمند، ترویج الگوهای مصرف بهینه و به‌کارگیری فناوری‌های نوین، به ما این امکان را می‌دهد که نه‌تنها اثرات فرونشست زمین را کاهش دهیم، بلکه دشت‌ها را پایدار کنیم و امنیت آبی را برای نیروی نسل‌های آینده تضمین کنیم، در حالی که صحنه‌ای متوازن و همدلانه برای توسعه کشور را ایجاد می‌کنیم.