بهرام حسن زاده مفسر و روزنامه نگار؛
نشست احتمالی پنجشنبه هفته جاری (۲۸آبان) دونالد ترامپ، شی جینپینگ و ولادیمیر پوتین در شنژن، اگر به تفاهمی درباره پروندههای بحرانی جهان منجر شود، میتواند بر آینده ایران، امنیت خاورمیانه و موازنه قدرتهای بزرگ تأثیر بگذارد.
نتیجهگیری اصلی این است که نباید احتمال توافق بر سر تقسیم منافع جهانی را با توافق قطعی بر سر سرنوشت ایران یکی دانست؛ اما تهران نیز نمیتواند فرض کند که روابط راهبردیاش با چین و روسیه مانع هرگونه تفاهم احتمالی این دو کشور با آمریکا خواهد شد. پرسش اساسی این است که آیا سه قدرت در پی کاهش تنشهای جهانی هستند یا میخواهند رقابتهای خود را با تعیین خطوط قرمز و حوزههای نفوذ مدیریت کنند.
ایران؛ موضوع چانهزنی میان سه قدرت؟
بر اساس اطلاعات اعلامشده درباره نشست مورد بحث، رؤسای جمهور آمریکا، چین و روسیه قرار است ۵ شنبه هفته جاری ( ۱۹ نوامبر) در شنژن چین دیدار کنند.
مائو نینگ، سخنگوی وزارت خارجه چین، محور کلی مذاکرات را حفظ صلح جهانی و تقویت ثبات راهبردی در روابط قدرتهای بزرگ اعلام کرده است.
بااینحال، تا زمانی که دستورکار تفصیلی و نتایج رسمی نشست منتشر نشود، نمیتوان درباره وجود توافق مشخص بر سر ایران یا سایر پروندههای منطقهای داوری قطعی کرد.
ایران میتواند در چنین مذاکراتی از چند جهت اهمیت داشته باشد: برنامه هستهای، امنیت خلیج فارس، روابط تهران با مسکو و پکن و احتمال گسترش درگیری میان ایران، آمریکا و اسرائیل.
واشنگتن ممکن است بهدنبال محدود کردن ظرفیتهای هستهای و منطقهای ایران و دریافت تضمینهایی درباره رفتار آینده تهران باشد.
چین نیز به دلیل وابستگی به امنیت مسیرهای انرژی و منافع اقتصادی خود در منطقه، انگیزه دارد از وقوع جنگی گسترده جلوگیری کند.
روسیه هم میتواند از پرونده ایران برای تقویت موقعیت خود در مذاکرات با آمریکا بهره ببرد. بااینحال، همکاری تهران و مسکو به معنای یکسان بودن منافع دو کشور نیست.
روسیه ممکن است در موضوعی با ایران همکاری کند و در موضوعی دیگر، برای دستیابی به توافقی گستردهتر با واشنگتن، اولویتهای متفاوتی داشته باشد.
همین منطق درباره چین نیز صدق میکند.
بنابراین، یکی از پرسشهای مهم این است که آیا سه قدرت درباره مهار بحران ایران به تفاهم خواهند رسید؛ برای مثال، محدودیتهای هستهای در برابر کاهش فشارهای اقتصادی، یا ترتیباتی برای جلوگیری از برخورد نظامی.
چنین سناریوهایی از نظر تحلیلی قابل بررسیاند، اما بدون شواهد معتبر نباید آنها را توافقهای انجامشده تلقی کرد.
تقسیم منافع جهان؛ بازگشت به منطق حوزههای نفوذ؟
مفهوم تقسیم منافع جهان لزوماً به معنای ترسیم مرزهای جدید یا واگذاری رسمی کشورها به قدرتهای دیگر نیست.
در جهان امروز، این تقسیم میتواند از طریق توافقهای اقتصادی، محدودیتهای نظامی، ترتیبات امنیتی، کنترل فناوریهای راهبردی و پذیرش ضمنی برخی خطوط قرمز شکل بگیرد.
در چنین الگویی، هر قدرت میکوشد منافع اصلی خود را حفظ کند و هزینههای رقابت را کاهش دهد.
آمریکا به دنبال حفظ برتری راهبردی و محدود کردن رقبای خود است؛ چین میخواهد قدرت اقتصادی و نفوذ بینالمللیاش را گسترش دهد؛ روسیه نیز در پی تثبیت جایگاه خود بهعنوان یکی از قطبهای اصلی نظام بینالملل است.
این منافع در بسیاری از زمینهها با یکدیگر تعارض دارند.
اختلاف بر سر تایوان، رقابت فناوری میان آمریکا و چین، جنگ اوکراین و تحریمهای روسیه نشان میدهند که رسیدن به یک توافق جامع برای تقسیم حوزههای نفوذ بسیار دشوار است.
بااینحال، توافقهای محدود برای مدیریت اختلافات همچنان امکانپذیرند.
آیا نشست شنژن میتواند به یالتای دیگری تبدیل شود؟
مقایسه نشست سه قدرت با کنفرانس یالتا در فوریه ۱۹۴۵، از نظر تاریخی قابلتوجه است.
در آن زمان، فرانکلین روزولت، وینستون چرچیل و ژوزف استالین درباره نظم پس از جنگ جهانی دوم و ترتیبات امنیتی اروپا مذاکره کردند.
آن گفتوگوها در شکلگیری نظم بینالمللی پس از جنگ تأثیر گذاشتند، هرچند بسیاری از تحولات بعدی خارج از چارچوب توافقهای اولیه پیش رفتند.
اما جهان امروز با سال ۱۹۴۵ تفاوتهای بنیادین دارد.
قدرتهای منطقهای، اقتصادهای بههمپیوسته، افکار عمومی و نهادهای بینالمللی، امکان تصمیمگیری یکجانبه سه قدرت درباره سرنوشت سایر کشورها را محدود میکنند.
از سوی دیگر، همین محدودیتها مانع توافق بر سر موضوعات مشخص و تقسیم امتیازهای اقتصادی یا امنیتی نمیشوند.
ازاینرو، نشست شنژن را نمیتوان صرفاً با هدف تقسیم جهان توضیح داد. احتمال دارد هدف اصلی، جلوگیری از برخورد مستقیم قدرتها و تعیین قواعدی برای ادامه رقابت باشد؛ رقابتی که در آن هر طرف میکوشد بیشترین منافع را با کمترین هزینه به دست آورد.
پیامدهای احتمالی برای ایران و خاورمیانه
برای ایران، مهمترین مسئله این است که آیا هرگونه تفاهم میان سه قدرت به کاهش خطر جنگ و فراهم شدن امکان توافق هستهای منجر خواهد شد یا فشارهای سیاسی و اقتصادی را افزایش خواهد داد.
پاسخ به این پرسش به محتوای مذاکرات، مواضع واقعی طرفها و واکنش تهران بستگی دارد.
اگر تفاهمی برای مهار بحران شکل بگیرد، ممکن است زمینه کاهش تنشهای نظامی و بازگشت به مذاکرات دیپلماتیک فراهم شود.
در مقابل، اگر واشنگتن و مسکو یا پکن درباره برخی اولویتهای امنیتی به درک مشترکی برسند که با منافع تهران سازگار نباشد، ایران ممکن است با فشار بیشتری روبهرو شود.
در هر دو حالت، اتکای صرف به حمایت روسیه و چین راهبرد مطمئنی نیست.
ایران برای حفظ منافع خود به دیپلماسی فعال، کاهش تنشهای منطقهای، تقویت روابط اقتصادی و ایجاد کانالهای ارتباطی با طرفهای مختلف نیاز دارد.
در نهایت اهمیت نشست شنژن در این نیست که سه رئیسجمهور الزاماً درباره تقسیم جهان به توافق خواهند رسید؛ اهمیت آن در احتمال شکلگیری تفاهمهایی است که قواعد رقابت جهانی را تغییر دهند.
برای ایران، باید میان شواهد واقعی و سناریوهای احتمالی تمایز قائل شد.
آنچه در نهایت تعیینکننده خواهد بود، نه اعلامیههای کلی درباره صلح، بلکه جزئیات توافقها و میزان تأثیر آنها بر امنیت، اقتصاد و استقلال تصمیمگیری کشورهاست.
منابع : اطلاعیههای رسمی وزارت امور خارجه چین، گزارشهای خبرگزاری رویترز و آسوشیتدپرس