علیرضا رجایی کارشناس بین الملل؛
گزارشهای اخیر از افغانستان و حادثه مشهد، ضرورت تحقیق شفاف، حفاظت از افراد در معرض تهدید و پاسخگویی قانونی و دیپلماتیک را برجسته میکند.
به گزارش تهران، در روزهای اخیر گزارشهایی از بازداشت دو روحانی شیعه در هرات پس از برگزاری مراسم مذهبی، تعطیلی شفاخانه خاتمالنبیین کابل به دستور وزیر عدلیه طالبان و محدودیت دسترسی مالداران پنجشیر به چراگاهها منتشر شده است. در کنار این موارد، گزارشهایی از تهدید مخالفان طالبان در خارج از افغانستان و سوءقصد به احمدخان غوری در مشهد نیز مطرح شده است.
این گزارشها از نظر اعتبار یکسان نیستند؛ برخی بر بیانیه نهادهای ذیربط تکیه دارند و برخی در حد گزارش رسانهای باقی ماندهاند. درباره سوءقصد مشهد نیز اتهامی جدی درباره احتمال ارتباط عامل حمله با استخبارات طالبان مطرح شده، اما تا اعلام نتیجه تحقیقات مقامهای ایران، این انتساب را نمیتوان واقعیتی اثباتشده دانست. با این حال، اثباتنشدن یک اتهام به معنای کنارگذاشتن آن از دستور بررسی نیست؛ وقتی حادثهای خشونتآمیز در خاک ایران رخ میدهد، موضوع به امنیت عمومی و حاکمیت ملی مربوط میشود و افکار عمومی حق دارد از روند تحقیقات، اقدامات حفاظتی و پیگیری دیپلماتیک مطلع باشد.
گزارشهای افغانستان؛ ضرورت پاسخگویی
در هرات، روشنشدن وضعیت بازداشتشدگان و رعایت تشریفات قانونی اهمیت دارد. در کابل، تعطیلی شفاخانه خاتمالنبیین نیازمند پاسخ رسمی و بررسی مستقل است، زیرا بیماران ممکن است از دسترسی به خدمات درمانی محروم شوند. گزارشهای پنجشیر نیز در صورت تأیید با معیشت خانوادههایی پیوند دارد که دامداری منبع اصلی درآمدشان است. این رویدادها را نباید بیبررسی به طرحی واحد نسبت داد، اما کنار هم قرارگرفتن آنها ضرورت توجه جدی به پاسخگویی و حمایت از حقوق مردم را برجسته میکند.
مسئولیت ایران؛ تحقیق، حفاظت و پیگیری دیپلماتیک
درباره سوءقصد مشهد، وظیفه نخست نهادهای مسئول روشنکردن واقعیتهای پرونده از طریق بررسی فنی، شناسایی عاملان و ارزیابی هرگونه پیوند احتمالی با نهادهای بیرونی است. امنیت افراد در خاک ایران نباید به تابعیت، پیشینه سیاسی یا دیدگاه آنان وابسته باشد و هر فرد در معرض تهدید باید امکان ثبت تهدید و برخورداری از تدابیر حفاظتی متناسب را داشته باشد.
همزمان، ایران میتواند از مجاری رسمی خواستار شفافسازی و همکاری شود. اگر شواهد اولیه احتمال معتبری از ارتباط عاملان با نهادی وابسته به طالبان نشان دهد، احضار سرپرست نمایندگی طالبان در تهران، ابلاغ نگرانی رسمی و مطالبه توضیح و همکاری، اقدامی متناسب و قابل پیگیری خواهد بود؛ اقدامی که جایگزین تحقیق قضایی نیست، بلکه مکمل آن در صیانت از حاکمیت و امنیت کشور است.
بازدارندگی؛ واکنش قانونی، روشن و متناسب
بازدارندگی مؤثر با ابراز نگرانی صرف یا احضاری تشریفاتی شکل نمیگیرد؛ به پیام روشن و پیگیری عملی نیاز دارد. اگر تحقیقات معتبر نشان دهد افراد یا نهادهای وابسته به طالبان در تهدید یا اجرای خشونت در خاک ایران نقش داشتهاند، واکنش تهران نباید به اعتراض لفظی محدود بماند. ایران باید از ابزارهای قانونی و دیپلماتیک متناسب استفاده کند: اعتراض رسمی و مطالبه همکاری، پیگیری قضایی عاملان و آمران در چارچوب صلاحیت مراجع ایرانی، حفاظت از افراد در معرض خطر و بازبینی دامنه همکاریهای دوجانبه تا زمان دریافت پاسخ معتبر. هر اقدام باید بر شواهد قابل اتکا، تشریفات قانونی و اصل تناسب استوار باشد؛ هدف تنشآفرینی یا صدور حکم پیش از رسیدگی نیست، بلکه آن است که هر شخص یا نهادی بداند تهدید جان افراد در ایران بیپاسخ نمیماند.
دیپلماسی مسئولانه؛ نه سکوت و نه پیشداوری
روابط ایران و افغانستان به پیوندهای تاریخی و اجتماعی و ضرورت همکاری میان دو همسایه وابسته است؛ همین ملاحظات، پیگیری دقیق اختلافها و نگرانیهای امنیتی را ضروریتر میکند. حفظ رابطه دوجانبه نباید به معنای چشمپوشی از تهدید احتمالی علیه امنیت افراد در ایران باشد و حساسیت موضوع نیز نباید به داوری شتابزده بینجامد. دیپلماسی مسئولانه میتواند سه مطالبه را همزمان دنبال کند: کشف حقیقت در چارچوب قانون، همکاری طرف افغانستانی در روشنشدن موضوع و جلوگیری از تکرار هرگونه اقدام خشونتآمیز در قلمرو ایران.
خبرهای مربوط به هرات، کابل و پنجشیر هر یک به بررسی و پاسخگویی جداگانه نیاز دارند و گزارش سوءقصد مشهد نیز باید با حساسیت و دقتی مضاعف پیگیری شود. هیچیک از این گزارشها بهتنهایی برای نتیجهگیری قطعی درباره وجود سیاستی واحد کافی نیست، اما هیچکدام را نیز نباید بهدلیل دشواری سیاسی یا دیپلماتیک نادیده گرفت. انتظار از مقامهای جمهوری اسلامی ایران روشن است: تحقیق مستقل و قابل راستیآزمایی، حفاظت عملی از افراد در معرض تهدید، مطالبه همکاری و شفافسازی از مجاری دیپلماتیک و اطلاعرسانی متناسب درباره روند رسیدگی. قاطعیت در این پرونده به معنای شتابزدگی نیست؛ یعنی اجازه ندادن به اینکه گزارشهای جدی بیپاسخ و بیپیگیری بمانند. بازدارندگی پایدار از حقیقتیابی، حفاظت از جان انسانها و پاسخگویی قانونی به دست میآید.