ایران و کریدورهای جهانی؛ جغرافیا به‌تنهایی قدرت نمی‌سازد

ایران برای تبدیل شدن به یکی از مراکز مهم ترانزیت منطقه، به موقعیت جغرافیایی مناسبی دسترسی دارد؛ اما آینده این ظرفیت را نه صرفاً نقشه جغرافیا، بلکه کیفیت زیرساخت‌ها، هزینه حمل‌ونقل، روابط خارجی، امنیت سرمایه‌گذاری و توان رقابت فناورانه تعیین می‌کند. 

تنگه هرمز می‌تواند قدرت چانه‌زنی تهران را افزایش دهد، اما اختلال در تجارت جهانی الزاماً به سود پایدار ایران منتهی نمی‌شود.

 مسئله اصلی این است که آیا کشور می‌تواند موقعیت راهبردی خود را از ابزار فشار در بحران‌ها به منبعی برای درآمد، توسعه و نفوذ اقتصادی تبدیل کند.

 رقابت کریدورها؛ بازی بزرگ‌تر از ایران

رقابت بر سر مسیرهای انتقال کالا، انرژی و داده، بخشی از رقابت قدرت‌های بزرگ برای شکل دادن به نظم اقتصادی آینده است.

 ابتکار کمربند و راه چین، کریدور بین‌المللی شمال–جنوب و طرح اتصال هند به خاورمیانه و اروپا، موسوم به IMEC، نمونه‌هایی از این رقابت هستند. 

هر یک از این طرح‌ها می‌کوشد مسیرهای تجاری را متنوع کند، وابستگی به گلوگاه‌های موجود را کاهش دهد و پیوندهای اقتصادی و سیاسی تازه‌ای بسازد.

ایران در مسیر شمال–جنوب می‌تواند روسیه و کشورهای حوزه خزر را به خلیج فارس و اقیانوس هند متصل کند.

 در مقابل، IMEC می‌کوشد هند را از طریق بنادر، شبکه‌های حمل‌ونقل خاورمیانه و مسیرهای دریایی به اروپا پیوند دهد. 

با این حال، گزارش سازمان همکاری و توسعه اقتصادی در نوامبر ۲۰۲۶ نشان می‌دهد که اتصال ریلی میان کشورهای خاورمیانه، هماهنگی گمرکی و پیوستگی زیرساخت‌ها همچنان از موانع مهم IMEC هستند. 

بنابراین، دور زدن ایران نه پروژه‌ای بی‌دردسر است و نه امری ناممکن؛ نتیجه به سرمایه‌گذاری و همکاری سیاسی کشورهای مشارکت‌کننده بستگی دارد.

کریدور شمال–جنوب؛ فرصت واقعی با تأخیرهای پرهزینه

کریدور شمال–جنوب می‌تواند زمان و هزینه انتقال کالا میان روسیه، ایران، خلیج فارس و هند را کاهش دهد.

 با این حال، ظرفیت بالقوه این مسیر هنوز با عملکرد یک شبکه حمل‌ونقل یکپارچه فاصله دارد. راه‌آهن رشت–آستارا، به طول حدود ۱۶۲ کیلومتر، حلقه‌ای مهم در تکمیل اتصال ریلی این کریدور است.

در تازه‌ترین تحولات، ایران و روسیه در نوامبر ۲۰۲۶ اسناد مربوط به دسترسی به زمین و ادامه مطالعات مهندسی مسیر را امضا کردند. 

با وجود پیشرفت در آماده‌سازی پروژه، آغاز عملیات ساخت به معنای تکمیل آن نیست و زمان‌بندی اجرایی همچنان اهمیت تعیین‌کننده دارد.

 گزارش‌های منتشرشده از سوی اینترفاکس نیز از امید دو طرف به آغاز ساخت در سال ۲۰۲۷ حکایت دارد. تأخیرهای طولانی نشان می‌دهد که جغرافیای مناسب بدون تأمین مالی، مدیریت اجرایی و هماهنگی منطقه‌ای به مزیت اقتصادی بالفعل تبدیل نمی‌شود.

تنگه هرمز؛ اهرمی قدرتمند با هزینه‌های سنگین

تنگه هرمز یکی از مهم‌ترین گذرگاه‌های انرژی جهان است و اختلال در آن می‌تواند بازار نفت، هزینه بیمه کشتی‌ها و زنجیره تأمین جهانی را تحت تأثیر قرار دهد. 

تحولات سال ۲۰۲۶ و افزایش حملات به کشتی‌های تجاری نشان داده‌اند که ناامنی این مسیر پیامدهایی فراتر از کشورهای ساحلی دارد.

 رویترز در ۲۳ اکتبر گزارش داد که شمار حملات ثبت‌شده و گزارش‌شده به کشتی‌ها در تنگه هرمز و آبراه‌های پیرامونی در آن ماه به سطحی بی‌سابقه رسیده بود.

با این همه، توان ایجاد اختلال با کنترل پایدار بر یک گذرگاه بین‌المللی تفاوت دارد. 

افزایش خطر عبور، هزینه حمل‌ونقل را بالا می‌برد و ممکن است کشورهای واردکننده را به تنوع‌بخشی مسیرها، توسعه خطوط لوله و سرمایه‌گذاری در ظرفیت‌های جایگزین سوق دهد.

 چنین واکنشی می‌تواند در بلندمدت از ارزش اقتصادی وابستگی به این گذرگاه بکاهد. افزون بر آن، هزینه‌های تحریم، کاهش سرمایه‌گذاری و محدودیت دسترسی ایران به بازارهای مالی جهانی، مانع تبدیل آسان این اهرم به درآمد پایدار است.

 فناوری؛ رقابت بر سر آینده، نه فقط مسیرهای حمل‌ونقل

رقابت ژئواکونومیک امروز به جاده، بندر و راه‌آهن محدود نیست.

 زنجیره تأمین تراشه‌ها، مواد معدنی حیاتی، زیرساخت‌های هوش مصنوعی و مراکز داده نیز به میدان رقابت راهبردی تبدیل شده‌اند. 

ابتکار آمریکایی Pax Silica که در دسامبر ۲۰۲۵ راه‌اندازی شد، با هدف تقویت زنجیره‌های تأمین امن در این حوزه‌ها شکل گرفت و در سال ۲۰۲۶ دامنه مشارکت آن گسترش یافت.

خطر اصلی برای ایران حذف کامل از اقتصاد جهانی نیست؛ بلکه عقب ماندن از فناوری‌هایی است که بهره‌وری، قدرت صنعتی و رقابت‌پذیری کشورها را تعیین می‌کنند.

 همکاری با چین و روسیه می‌تواند بخشی از محدودیت‌ها را جبران کند، اما جایگزین دسترسی گسترده به دانش، سرمایه، بازارهای متنوع و شبکه‌های بین‌المللی نوآوری نمی‌شود.

بازدارندگی یا توسعه، انتخاب راهبردی ایران

قدرت جغرافیایی زمانی به قدرت ملی تبدیل می شود که عبور کالا و انرژی از خاک و آب های یک کشور برای شرکای تجاری، قابل اعتماد، مقرون به صرفه و قابل پیش بینی باشد.

ایجاد چنین جایگاهی مستلزم تکمیل زیر ساخت ها، کاهش هزینه های مبادله، ثبات مقررات، جذب سرمایه و گسترش روابط اقتصادی است.

بهرام حسن زاده

منابع اصلی ....سازمان همکاری اقتصادی

رویترز، گزارش حملات به کشتی ها در تنگه هرمز 

اینترفاکس...گزارش پروژه راه آهن رشت...آستارا