توهم منجی در اقتصاد

به گزارش ایران اکونومیست؛ در بحبوحه شرایط جنگی و فشارهای اقتصادی، بسیاری از مردم در انتظار ظهور چهره‌ای مقتدر یا دولتی خاص هستند تا همچون یک منجی، گره از مشکلات معیشتی بگشاید. اما آیا تکیه بر «اراده سیاسی» برای اصلاح اقتصادِ بیمار، یک راهکار پایدار است یا تنها سرابی برای فرار از واقعیت‌های ساختاری؟

این روزها که سایه جنگ بر اقتصاد کشور سنگینی می‌کند، تبِ درخواست برای «قهرمانان سیاسی» داغ‌تر از همیشه است. افکار عمومی، به‌ویژه در زمان بحران، تمایل دارند مسئولیتِ بهبود وضعیت را تمام‌وکمال به دوش سیاستمداران بیندازند؛ به این امید که با یک تصمیم قاطع، یک جابه‌جایی مدیریتی یا یک سیاستِ ضربتی، چرخ‌های اقتصاد دوباره به حرکت درآیند.

اما این دیدگاه از منظر علم اقتصاد، به‌ویژه در مکتب «انتخاب عمومی»، به چالش کشیده شده است. جیمز بوکانان، برنده جایزه نوبل اقتصاد و از پیشگامان این دیدگاه، معتقد است که نباید سیاستمداران را «موجوداتِ فراتاریخی» و بی‌خطایی دید که فقط به دنبال منافع ملی هستند.

بوکانان استدلال می‌کند که سیاستمداران، پیش از آنکه منجی باشند، انسان‌هایی هستند که در چارچوب انگیزه‌های شخصی و گروهی خود عمل می‌کنند. وقتی مردم قدرتِ مطلق را به دستانِ یک دولت یا فرد می‌سپارند تا اقتصاد را «نجات» دهد، در واقع نادیده می‌گیرند که خودِ سیستمِ سیاسی، انگیزه‌هایی دارد که ممکن است با «بهبودِ پایدارِ اقتصادی» همسو نباشد.

در شرایط جنگی، این آسیب دوچندان می‌شود. دولت‌ها اغلب با توسل به وضعیت اضطراری، به دنبال تمرکزِ اختیارات هستند. بوکانان هشدار می‌دهد که اصلاحات واقعی اقتصادی نه از دلِ «شخصیت‌ها»، بلکه از طریق «اصلاحِ قواعد بازی» (قانون اساسی و ساختارها) حاصل می‌شود.

مشکل اصلی اقتصاد ما، نه کمبودِ «منجی»، بلکه نبودِ قاعده‌مندی و شفافیت است. تا زمانی که اقتصاد به جای تکیه بر اصولِ ثابت و بازارهای رقابتی، بر «اراده و تدبیر لحظه‌ای» سیاستمداران استوار باشد، وضعیت مشابهِ قمارخانه‌ای است که بازیکنانش مدام تغییر می‌کنند اما قانونِ بازی همچنان به ضررِ همگان باقی می‌ماند.

به باور اقتصاددانانِ پیرو این مکتب، راه برون‌رفت از بحرانِ کنونی، نه امید بستن به قهرمانان سیاسی برای معجزه‌گری، بلکه مطالبه‌گری برای محدود کردن قدرتِ تصمیم‌گیران و بازگرداندنِ اختیارِ اقتصاد به سازوکارهای شفاف و قابل پیش‌بینی است. در واقع، بهترین «منجیِ» اقتصاد، داشتنِ قوانینی است که حتی «بدترینِ سیاستمداران» هم نتوانند آن‌ها را به نفعِ خود تغییر دهند./عکس برای زمان ۸ سال دفاع مقدس است