شغل از منظر نسل جدید

به گزارش ایسنا، سیدمالک حسینی در آیین افتتاح اندیشکده اشتغال دانش بنیان جهاد دانشگاهی که امروز در سازمان تجاری سازی وفناوری  و اشتغال دانش بنیان جهاد دانشگاهی برگزار شد، با اشاره به تغییرات نسلی و تأثیر آن بر بازار کار، گفت: با تغییر نسلی، شاهد تغییر ساختاری در بازار کار هستیم و به نظر می‌رسد در یک سده اخیر، روندهای بازار کار ایران تا این اندازه به روندهای جهانی نزدیک نبوده است.

وی با بیان اینکه موج‌های علمی و دانشی در جهان معمولاً با یک فاصله زمانی یک تا دو دهه‌ای بر ساختارهای داخلی اثر می‌گذاشت، افزود: امروز رفتار بازار کار ایران فاصله بسیار کمتری با رفتار بازار کار در اقتصادهای پیشرو و بزرگ‌تر از ما دارد. این مسئله هم یک فرصت و هم یک تهدید است؛ چراکه از یک سو زمانی که ساختارهای ناکارآمد برای تطبیق خود با تغییرات جهانی نیاز داشتند، تا حدی از دست رفته است و از سوی دیگر، فرصت داریم همگام با روندهای جهانی و با توجه به شرایط خودمان، تصمیم‌های بهینه‌تری بگیریم.

تغییر ساختار بازار کار و رشد فریلنسری

حسینی با اشاره به تغییرات ساختاری در بازار کار جهان، اظهار کرد: امروز در دنیا سهم فریلنسری از بازار کار به بیش از ۶۰ درصد رسیده است. همچنین در گزارشی که دیشب درباره آمریکا مطالعه می‌کردم، دیدم علاقه‌مندی کارآفرینان برای ایجاد شرکت‌های یک‌نفره و فعالیت‌هایی که به نوعی خوداشتغالی محسوب می‌شوند، از سال ۲۰۱۹ تاکنون بیش از دو برابر شده و تقاضای ماهانه برای ثبت شرکت‌های جدید به بیش از ۴۰۰ هزار مورد رسیده است.

وی ادامه داد: این روند نشان می‌دهد که از منظر معرفتی و دانشی، همان‌طور که بشر امروز به دنبال سهم بیشتری از زندگی خود است، در حوزه اقتصادی نیز افراد می‌خواهند سهم بیشتری از حاصل کارشان متعلق به خودشان باشد. بر همین اساس، رابطه کارگر و کارفرما با چالش‌های جدیدی مواجه شده است.

معاون توسعه کارآفرینی و اشتغال وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی افزود: با همین فلسفه است که امروز موضوعاتی مانند تولید بدون کارخانه و گسترش فریلنسری به‌طور جدی مطرح می‌شود. پیش‌بینی‌های جهانی نیز این است که تا سال ۲۰۳۰ سهم فریلنسری از بازار کار به بیش از ۸۰ درصد برسد.

پنجره جمعیتی و چالش کمبود نیروی کار

حسینی با اشاره به اینکه تغییرات مشابهی در بازار کار ایران نیز در حال وقوع است، گفت: ما با یک ساختار جدید در بازار کار مواجه شده‌ایم که اگر موضوع پرچالش بسته‌شدن پنجره جمعیتی را نیز به آن اضافه کنیم، به نظر من وضعیت بسیار دغدغه‌آمیز و نگران‌کننده خواهد بود.

وی ادامه داد: برای مثال، همین امروز مشاغلی داریم که متقاضی ندارند. تصور من این بود که در ۱۰ سال آینده با یک چالش جدی در تأمین نیروی انسانی برای مشاغل رانندگی در حمل‌ونقل جاده‌ای، اعم از حمل‌ونقل مسافر، بار و موارد دیگر مواجه خواهیم شد، اما در جلسه‌ای که هفته گذشته با دوستان سازمان راهداری داشتم، متوجه شدم امروز با این مشکل مواجه هستیم و بخشی از شرکت‌ها به دلیل نبود راننده دچار چالش شده‌اند.

معاون توسعه کارآفرینی و اشتغال وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی افزود: نکته نگران‌کننده‌تر درباره رانندگان ترانزیت است که اتفاقاً قابلیت‌های بیشتری نیز دارند. گفته شد عده زیادی از این افراد به دلیل داشتن ویزای شینگن، به کشورهای دیگر می‌روند و در آنجا مشغول به کار می‌شوند.

وی با تأکید بر ضرورت توجه اندیشکده‌ها به این تحولات، خاطرنشان کرد: اینجا واقعاً جای اندیشکده خالی است. متأسفانه ما در این حوزه حتی واژه‌ها را نیز به‌شدت دستکاری کرده‌ایم و مفاهیم مختلفی مانند اندیشکده، مرکز مطالعات و پژوهشکده را به جای یکدیگر به کار می‌بریم.

خلأ ادبیات پژوهشی درباره بازار کار

حسینی با اشاره به کمبود ادبیات علمی و پژوهشی در حوزه بازار کار، گفت: ما با فقر ادبیات در این موضوع به‌شدت مواجه هستیم. در یک دهه گذشته، به جز پرداختن به مسائل روز، مانند گزارش‌های فصلی یا تحلیل‌هایی که افراد درباره مسائل جاری ارائه می‌کنند، کمتر شاهد مطالعات ساختاری در این حوزه بوده‌ایم.

وی افزود: اینکه یک نفر گزارشی بنویسد یا تحلیلی ارائه دهد که من و شما آن را بخوانیم، اتفاق عجیبی نیست؛ اما اینکه این موضوع به‌صورت ساختاری ارزیابی شود و نهاد دانشگاه و پژوهشکده‌ها پای آن بیایند، اتفاقی است که جای آن خالی است و نبود این ظرفیت را به‌شدت نشان می‌دهد.

هشدار درباره آینده جمعیتی ایران

معاون توسعه کارآفرینی و اشتغال وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی با اشاره به روندهای جمعیتی کشور اظهار کرد: وقتی صحبت از این می‌کنیم که در سال ۱۴۳۰، یعنی حدود ۲۵ سال دیگر، پنجره جمعیتی ما بسته می‌شود، باید بدانیم که در افق تاریخی طولانی‌تر نیز وضعیت جمعیتی کشور با روند کاهشی مواجه خواهد شد.

حسینی ادامه داد: بر اساس پیش‌بینی‌ها، در حدود سال ۲۱۰۰ میلادی، یعنی حدود ۷۵ سال دیگر، جمعیت ایران به‌شدت به سمت کاهش خواهد رفت و به جای پیش‌بینی جمعیتی نزدیک به ۱۲۰ میلیون نفر، جمعیت ایران در آن مقطع حدود ۸۳ میلیون نفر خواهد بود.

معاون توسعه کارآفرینی و اشتغال وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی، با اشاره به کاهش نرخ باروری در کشور گفت: با نرخ فعلی که امروز داریم، به‌عنوان مثال این نرخ به حدود ۱.۶ رسیده است، اما متأسفانه در برخی استان‌ها به ۱.۳ نیز می‌رسد. بنابراین یکی از مسائل اساسی ما در یک دهه آینده، تأمین نیروی کار خواهد بود.

وی افزود: برای یک دهه آینده، به سه راه‌حل بیشتر دسترسی نداریم؛ یا باید خلأ نیروی کار را با واردات نیروی کار خارجی جبران کنیم، یا با بهره‌گیری از فناوری و هوشمندسازی جریان تولید، نیاز به نیروی کار را کاهش دهیم و یا نرخ مشارکت زنان را در اقتصاد افزایش دهیم.

حسینی ادامه داد: البته اگر موضوع اقتصاد مراقبتی را نیز در نظر بگیریم، نرخ مشارکت زنان می‌تواند افزایش پیدا کند، اما به‌طور ذاتی نرخ مشارکت زنان در اقتصاد ما همیشه پایین بوده و این موضوع ملاحظات خاص خودش را دارد. با این حال، گریزی از این سه مسیر نداریم.

اقتصاد ایران ناگزیر از حرکت به سمت فناوری کم‌نیروی انسانی است

معاون توسعه کارآفرینی و اشتغال وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی با اشاره به ضرورت تغییر رویکرد در توسعه صنعتی اظهار کرد: اقتصاد و بازار کار ایران اصولاً نیروی کاربر بوده است، اما اکنون مجبوریم به سمت فناوری‌هایی برویم که نیاز کمتری به نیروی انسانی دارند. برای مثال، امروز حتی نانوایی‌هایی داریم که کاملاً اتوماتیک شده‌اند.

وی افزود: اگر در گذشته در توسعه صنعتی دغدغه ما این بود که یک فناوری یا صنعت چه میزان اشتغال ایجاد می‌کند و سیاست‌ها را به آن سمت می‌بردیم، اکنون باید به این موضوع فکر کنیم که چگونه از فناوری استفاده کنیم تا با توجه به کاهش نیروی کار، جریان تولید متوقف نشود.

چرا باید از همین امروز برای بحران نیروی کار تصمیم بگیریم؟

حسینی با اشاره به مطالبه عمومی برای ارائه راهکارهای فوری در حوزه اشتغال، گفت: دیروز در یک برنامه تلویزیونی حضور داشتم و وقتی درباره این موضوعات صحبت می‌کنم، اولین سؤال این است که الان چه کار می‌کنید و الان می‌خواهید چه کاری انجام دهید؟ در مجلس نیز همین مسئله وجود دارد؛ همه تلاش می‌کنند بگویند چرا درباره ۱۰ سال آینده صحبت می‌کنید و یک اتفاقی را همین امروز رقم بزنید.

وی ادامه داد: مسئله این است که ما معمولاً وقتی در میانه بحران قرار می‌گیریم، تازه به فکر می‌افتیم که باید چه کاری انجام دهیم. به همین دلیل ضرورت فعالیت اندیشکده‌ها با توجه به عواملی که عرض کردم، بسیار جدی است.

معاون توسعه کارآفرینی و اشتغال وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی تأکید کرد: حتی اگر مشکل جمعیتی هم نداشتیم، به دلیل تغییر نگرشی که در این نسل اتفاق افتاده است، با بحران تأمین نیروی کار مواجه می‌شدیم.

۱۵۰ هزار فرصت شغلی بدون متقاضی

حسینی با اشاره به تغییر نگرش نسل جدید نسبت به مفهوم کار اظهار کرد: سال گذشته برای هفته کارآفرینی، همه مقامات دولتی مرتبط را دعوت کردم و حدود سه تا چهار ساعت نشست داشتیم. نمایندگان نسل‌های مختلف، از کارفرمای نسل Z گرفته تا نیروی کار و دانشجویان، صحبت کردند و برای ما بسیار جالب بود که با ادبیات جدیدی مواجه شدیم.

وی افزود: برای این نسل، معنای کار بسیار مهم است. به همین دلیل امروز حدود ۱۵۰ هزار فرصت شغلی داریم که کسی برای آنها نمی‌رود. البته جدا از شکاف مزدی که مسئله جدی است و فرد می‌گوید با حداقل دستمزد نمی‌توانم زندگی کنم، بخشی از مسئله نیز به این برمی‌گردد که فرد می‌گوید هر کاری را انجام نمی‌دهم؛ آن کار باید به من احساس و هویت بدهد. در واقع با نوعی هویت‌یابی جدید در میان نسل جوان مواجه هستیم.

تغییر ساختار خانواده، نگرش جوانان به اشتغال را تغییر داده است

معاون توسعه کارآفرینی و اشتغال وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی با اشاره به تغییرات ساختار خانواده، گفت: ما مسائل مزمن و چالش‌های متعددی داریم؛ از جمله تحولات نسلی در بازار کار و تغییر ساختار خانواده که بر رفتار نیروی کار نیز تأثیر گذاشته است.

حسینی ادامه داد: در گذشته خانواده‌هایی با چهار یا پنج فرزند داشتیم و فرزندان از یک سنی به بعد به سمت مشاغل متنوع می‌رفتند و پدر و مادر نیز می‌گفتند مهم این است که فرزندشان کاری داشته باشد. اما امروز که خانواده‌ها عمدتاً یک یا دو فرزند دارند، پدر و مادر از همه وجود خود برای فرزندشان هزینه می‌کنند و انتظار دارند او به دنبال کاری برود که برایش بسیار خاص و دارای ویژگی‌های متفاوت باشد یا حتی ادامه تحصیل دهد.

وی افزود: حتی در مواردی، فرد می‌گوید از حقوق بازنشستگی پدر و مادرم استفاده می‌کنم، ملکی هم دارم و خودرو نیز در اختیارم قرار خواهد گرفت. مجموعه گفت‌وگوهایی که با این نسل داشته‌ام، نشان می‌دهد نگرش آنها نسبت به کار و اشتغال با نسل‌های گذشته تفاوت جدی کرده است.

برخی تصمیم‌ها باید با افق ۵۰ ساله گرفته شوند

حسینی با اشاره به اهمیت نگاه بلندمدت در سیاست‌گذاری، اظهار کرد: ما مسائل بنیادینی داریم که کمتر کسی به آنها فکر می‌کند. من مسئول اجرایی هستم و وقتی به این مسائل فکر می‌کنم، با خودم عهد کرده‌ام و به همکارانم نیز گفته‌ام که درباره موضوعاتی تصمیم بگیریم که مطمئن باشیم ثمره آن را خودمان نخواهیم دید؛ چه در دوره مدیریت و چه حتی در طول عمرمان.

معاون توسعه کارآفرینی و اشتغال وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی افزود: اگر امروز درباره ۵۰ سال آینده صحبت می‌کنیم، با توجه به امید به زندگی نسل ما، شاید اصلاً ثمره تصمیم‌هایی که امروز می‌گیریم، در زمان حیات ما دیده نشود. موضوع پیری جمعیت و تغییر نگرش نسل جدید، از جمله مسائل بسیار جدی است که باید برای آن از امروز تصمیم‌گیری کرد.

ضرورت بازتعریف بازار کار رشته‌های علوم انسانی

حسینی در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به وضعیت اشتغال دانش‌آموختگان علوم انسانی گفت: موضوع دانشگاه نیز بسیار مهم است. همان‌طور که مستحضرید، تعداد دانش‌آموختگان رشته‌های علوم انسانی تقریباً با مجموع دانش‌آموختگان گروه‌های هنر، علوم، مهندسی و کشاورزی برابری می‌کند و اشتغال همه این گروه‌ها نیز با چالش بسیار جدی مواجه است.

وی افزود: به این نتیجه رسیده‌ایم که این موضوع باید به یک سیاست تبدیل شود و آن را با دوستان دانشگاهی نیز پیش می‌بریم. به نظر من، این اندیشکده می‌تواند محل مناسبی برای پیگیری این موضوع باشد.

معاون توسعه کارآفرینی و اشتغال وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی ادامه داد: اگر درباره رشته‌های علوم انسانی و بازار کار آنها صحبت کنیم، معمولاً سه یا چهار مسیر بیشتر نداریم؛ یا فرد وارد مراکز پژوهشی می‌شود، یا مراکز آموزشی، یا جذب نظام اداری می‌شود. برای مثال، وقتی از یک دانش‌آموخته الهیات، علوم سیاسی، آمار و رشته‌های مشابه می‌پرسیم خارج از این محدوده کجا می‌تواند فعالیت کند، پاسخ مشخصی وجود ندارد.

دوران کسب‌وکارهای اشتغال‌زای بزرگ به پایان رسیده است

حسینی تأکید کرد: یکی از مسائل اصلی ما این است که باید به سمت تنوع و تکثر در کسب‌وکارهایی برویم که لزوماً اشتغال انبوه ایجاد نمی‌کنند. دوره‌ای که فکر کنیم یک کسب‌وکار راه‌اندازی کنیم و ناگهان ۵۰۰ هزار، ۱۰۰ هزار یا حتی یک میلیون نفر در آن مشغول شوند، گذشته است.

وی افزود: این تغییر رویکرد به کاربردی‌تر و تخصصی‌تر شدن رشته‌ها نیز کمک می‌کند. برای مثال، ما امروز با برخی کشورهای اروپای شرقی از گذشته روابط تجاری عمیقی داشته‌ایم؛ رومانی و مجارستان را در نظر بگیرید. اگر به شما بگویم یک اقتصاددان در کشور داریم که اقتصاد اروپای شرقی یا اقتصاد مجارستان و یونان را به‌صورت تخصصی مطالعه کرده باشد، شاید چنین فردی را به‌راحتی پیدا نکنیم.

حسینی ادامه داد: ما در حوزه روابط بین‌الملل نیز به اندازه کافی افرادی نداریم که به‌صورت تخصصی روی یک کشور کار کرده باشند و مثلاً بگویند تخصص من کرواسی است و اقتصاد و بازار این کشور را می‌شناسم.

علوم انسانی باید به سمت تخصص‌های جدید حرکت کند

وی با بیان اینکه باید برای رشته‌های علوم انسانی بازارهای تخصصی جدید تعریف شود، اظهار کرد: مسیر درست این است که برای موضوعات مختلف، پروژه‌های مشترکی تعریف کنیم که به نظر من می‌توان آنها را با همکاری اندیشکده پیش برد.

معاون توسعه کارآفرینی و اشتغال وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی افزود: ما نیاز داریم با استفاده از تجربه‌های موفق جهانی و همچنین همفکری در داخل کشور، فهرستی از تنوع مشاغلی را تهیه کنیم که برای هر یک از رشته‌های علوم انسانی امکان ایجاد می‌کند.

حسینی ادامه داد: اگر می‌خواهیم تاریخ را به اقتصاد پیوند بزنیم و برای آن بازار کار ایجاد کنیم، باید تخصص‌های جدید تعریف کنیم. برای مثال، شما امروز یک نفر در کشور پیدا کنید که متخصص تاریخ چای باشد؛ یعنی فرهنگ و تاریخ چای را به‌صورت تخصصی مطالعه کرده باشد. چنین تخصص‌هایی را نداریم، چون متأسفانه همیشه در کلیات و عناوین عمومی باقی مانده‌ایم.

تنوع کسب‌وکار مانع از بین رفتن سرمایه‌ها می‌شود

وی با اشاره به ضرورت تنوع در کسب‌وکارها گفت: به نظر من اگر مبانی این پروژه در اینجا به‌درستی شکل بگیرد، می‌تواند به‌ویژه در حوزه علوم انسانی، یک نسخه نجات‌بخش برای تخصصی‌شدن رشته‌ها و ایجاد اشتغال باشد تا عرضه و تقاضا در بازار کار با یکدیگر دچار عدم تعادل نشوند.

حسینی افزود: همیشه به دوستان می‌گویم در حوزه کسب‌وکار وقتی یک موضوع ترند می‌شود، همه به سمت آن می‌روند. یادم نیست مثال دقیق آن چه بود، اما مثلاً در مقطعی تعداد کسب‌وکارهای مرغ سوخاری کیلویی به‌شدت افزایش یافت و در فاصله‌ای حدود یک سال و نیم، تعداد آنها از ۲۰ مورد به تعداد بسیار بیشتری رسید و امروز که صحبت می‌کنیم، فقط دو مورد از آنها باقی مانده است.

وی ادامه داد: آن سرمایه‌هایی که در این مدت وارد این کسب‌وکار شده و از بین رفته، نتیجه نبود تنوع است. وقتی یک نفر در یک کسب‌وکار موفق می‌شود، فشار برای ورود به همان حوزه افزایش پیدا می‌کند و در نهایت عرضه و تقاضا را به هم می‌زند.

نهاد علم باید پشتوانه تصمیم‌سازی در حوزه اشتغال باشد

معاون توسعه کارآفرینی و اشتغال وزارت تعاون، کار و رفاه اجتماعی گفت: نهادهای علمی می‌توانند پشتوانه عمیقی برای تصمیم‌سازی در حوزه کسب‌وکار و اشتغال کشور فراهم کنند و کمک کنند تصمیم‌هایی که در عرصه اجرا گرفته می‌شود، بر پایه پژوهش و شناخت دقیق تحولات بازار کار باشد.

انتهای پیام