سازمان‌های مردم‌نهاد؛ سرمایه اجتماعی در خط مقدم مبارزه با اعتیاد

امیرحسین قاسمی، مشاور رئیس مجلس در امور موسسات مردم‌نهاد، در یادداشتی به مناسبت بیست‌وششم ژوئن که به‌عنوان روز جهانی مبارزه با مواد مخدر و قاچاق این کالا نام‌گذاری شده است، بر لزوم بازنگری در رویکردهای مقابله با این بحران اجتماعی تأکید کرد. به گفته وی، این روز تنها یک مناسبت تقویمی نیست، بلکه فرصتی برای آگاهی‌بخشی و تقویت همکاری‌های بین‌المللی در زمینه پیشگیری و درمان اعتیاد محسوب می‌شود. به تجربه جهانی ثابت شده که برای مقابله مؤثر با مشکل اعتیاد، صرفا اقدامات انتظامی و قضایی کافی نیست. بر اساس گزارش سالانه دفتر مقابله با مواد مخدر و جرم سازمان ملل متحد، حدود ۳۱۶ میلیون نفر در دنیا حداقل یک‌بار در سال از مواد مخدر استفاده می‌کنند. در میان این افراد، حدود ۳۹ میلیون نفر به اختلالات مربوط به مصرف مواد دچار هستند و به خدمات درمانی نیاز دارند. این آمار نشان می‌دهد که اعتیاد نه تنها یک مشکل فردی، بلکه مسئله‌ای مرتبط با سلامت عمومی و امنیت اجتماعی است. ایران نیز به علت همجواری با افغانستان و قرار گرفتن در مسیرهای کلیدی ترانزیت مواد مخدر، با این معضل روبه‌رو است. آمارهای رسمی نشان می‌دهد که حدود دو میلیون و ۸۰۰ هزار نفر در کشور به شکل مستمر مواد مخدر مصرف می‌کنند، که معادل نزدیک به سه درصد جمعیت است. این موضوع تنها وضعیت مصرف‌کنندگان را نشان نمی‌دهد، بلکه میلیون‌ها نفر از اعضای خانواده آن‌ها نیز با مشکلات اقتصادی و اجتماعی ناشی از اعتیاد مواجه هستند. در این میان، نهادهای مردم‌نهاد به عنوان یکی از اصلی‌ترین سرمایه‌های اجتماعی، نقشی حیاتی در مدیریت این بحران دارند. در حالی که مسئولیت سیاست‌گذاری و تأمین زیرساخت‌های درمانی بر عهده دولت است، تجربیات نشان داده‌اند که هیچ برنامه‌ ملی بدون همکاری جامعه مدنی به موفقیت نخواهد رسید. ویژگی بارز این نهادها، ارتباط نزدیک با جامعه و آگاهی از نیازهای محلی است. آن‌ها قادر هستند به گروه‌هایی دسترسی پیدا کنند که ممکن است در نظام‌های رسمی مورد توجه قرار نگیرند، از جمله نوجوانان آسیب‌پذیر، افراد بی‌خانمان و مصرف‌کنندگان پرخطر. همین اعتماد اجتماعی باعث می‌شود که بسیاری از افراد نخستین قدم‌های خود را برای درمان با کمک این سازمان‌ها بردارند. این نهادها تنها به ارائه خدمات درمانی محدود نمی‌شوند و بخش بزرگی از فعالیت‌های آن‌ها بر پیشگیری تمرکز دارد. هر فردی که از ورود به دایره اعتیاد جلوگیری شود، به ویژه از هزینه‌های درمان و آسیب‌های اجتماعی آینده بسیار جلوگیری خواهد شد. برگزاری کارگاه‌های آموزشی در مدارس و دانشگاه‌ها و آگاه‌سازی خانواده‌ها از جمله اقداماتی است که این نهادها به عمل می‌آورند. علاوه بر پیشگیری، سازمان‌های مردم‌نهاد در زمینه کاهش آسیب نیز تأثیرگذارند. خدمات مشاوره‌ای، ارجاع به مراکز درمانی، و حمایت روانی از جمله اقداماتی است که به کاهش احتمال بازگشت به مصرف مجدد مواد کمک می‌کند. پژوهشگران بر این باورند که موفقیت در درمان بیشتر از آنکه به ترک مصرف وابستگی داشته باشد، به توانایی فرد در بازگشت به زندگی عادی بستگی دارد. این نهادها همچنین با استفاده از داوطلبان، خیرین و مددکاران اجتماعی و روان‌شناسان، شبکه‌ای از حمایت اجتماعی ایجاد کرده‌اند. تجربه نشان می‌دهد که حضور افرادی که خود فرایند درمان را پشت سر گذاشته‌اند، می‌تواند انگیزه و امید را در بیماران به طرز چشم‌گیری افزایش دهد. البته نمی‌توان انتظار داشت که سازمان‌های مردم‌نهاد به تنهایی توانایی کاهش آمار اعتیاد را داشته باشند. این مسئله یک موضوع پیچیده است که تحت تأثیر عوامل مختلفی همچون بیکاری و نابرابری‌های اجتماعی قرار دارد. بنابراین، کاهش پایدار این آسیب نیازمند همکاری بین دولت، نهادهای قضائی، رسانه‌ها و سازمان‌های مردم‌نهاد است. روز جهانی مبارزه با مواد مخدر، فرصتی است برای تقدیر از تمامی فعالان اجتماعی، مددکاران، روان‌شناسان و دیگر اعضای سازمان‌های مردم‌نهاد که بی‌سر و صدا در کنار آسیب‌دیدگان ایستاده‌اند. اگرچه آمار نشان می‌دهد که میلیون‌ها مصرف‌کننده مستمر در ایران به خدمات درمانی نیاز دارند، تقویت و توسعه نهادهای مردم‌نهاد می‌تواند بار مسئولیت را از دوش دولت کاهش دهد و راه بازگشت به زندگی سالم را هموارتر کند. در نهایت، مبارزه با اعتیاد بیشتر از یک مأموریت امنیتی، یک مسئولیت اجتماعی است. هرچه مشارکت جامعه و سازمان‌های مردمی تقویت شود، امید به کاهش آسیب‌ها و ارتقاء سلامت اجتماعی بیشتر خواهد شد، زیرا تجربه نشان داده که هیچ جامعه‌ای به تنهایی قادر به مقابله با چالش‌های اجتماعی نیست.