روایت عطش در کهن‌ترین تکیه‌ تهران

در دل بازار پرجنب‌وجوش تجریش، جایی که بوی میوه‌های تازه با هیاهوی خریداران گره خورده، آرامشی تاریخی خودنمایی می‌کند. تکیه‌ بزرگ تجریش، این یادگار ۲۳۰ ساله‌ دوران قاجار، که در جوار آستان مقدس امامزاده صالح(ع) قرار دارد، این روزها با آغاز ماه محرم، جامه‌ عزا بر تن کرده و دیوارهای کهنش بار دیگر نوای ناله و روایت‌های دیرینه را به گوش جان می‌سپارند.

تکیه‌ تجریش که به نام‌های «تکیه بزرگ» و «تکیه بالا» نیز شناخته می‌شود، در سال ۱۱۷۶ هجری شمسی (حدود ۲۳۰ سال پیش) توسط اهالی روستای قدیمی تجریش بنا شد. این بنا که در سال ۱۳۸۳ به عنوان یکی از آثار ملی ایران به ثبت رسیده، معماری منحصربه‌فردی دارد؛ طبقه دوم آن با ۲۲ پنجره مشرف به صحن مرکزی، جایگاه بانوان است و در طبقه پایین، سکوی مستطیل‌ شکلی که روزگاری محل فروش میوه است، در این ایام به تخت تعزیه تبدیل می‌شود تا نمایشی آیینی را برای مردانی که گرداگرد آن حلقه زده‌اند، به تصویر بکشد.

آنچه این تکیه را از دیگر مکان‌های مشابه متمایز می‌کند، پایداری سنت‌های اصیل آن است. برخلاف بسیاری از هیئت‌های امروزی، طبل و سنج و سروصدای ناهنجار در این تکیه راهی ندارد و عزاداری به صورت کاملاً سنتی برگزار می‌شود. کسبه‌ بازار، چند روز پیش از آغاز محرم، حجره‌های خود را که در طول سال محل فروش میوه و سبزی‌جات است، تخلیه می‌کنند و با نصب پرچم‌ها و کتیبه‌های سیاه، این فضای تجاری را به یک حسینیه‌ تمام‌عیار تبدیل می‌کنند تا ارادت خود را به سیدالشهدا(ع) نشان دهند؛ به باور آن‌ها، رزق یک‌ساله‌شان در این ایام از برکت این مجالس حاصل می‌شود.

امروز تاسوعا؛ روایت تشنگی

و در میان تمام تعزیه‌هایی که در دهه‌ اول محرم در این تکیه اجرا می‌شود، تعزیه‌ حضرت عباس(ع) جایگاهی ویژه و غم‌انگیز دارد. در این روزها و شب‌ها، فضای تکیه مملو از هوایی است که بوی کهنگی چوب‌ها و عطر سیاه‌پوشی می‌دهد. وقتی شمر تعزیه‌خوان، رجزخوانی را آغاز می‌کند و علمدار دشت کربلا حضرت عباس(ع) وارد صحنه می‌شود، تماشاگران خود را در هوای ملتهب عاشورا می‌بینند.

در این نسخه‌خوانی که بر اساس کهن‌ترین متون میرعزای کاشانی اجرا می‌شود، اوج مصیبت، لحظه‌ای است که حضرت عباس(ع) به فرات می‌رسد و پس از تشنگی فراوان، به بی‌وفایی آب اشاره می‌کند و پس از پر کردن مشک، در راه بازگشت به خیمه‌ها، در حالی که دستانش بریده شده، به شهادت می‌رسد. در آن لحظات، صدای ناله‌ "یا عباس" از صحن تکیه تا پنجره‌های طبقه بالا که زنان از آنجا نظاره‌گرند، پیچیده و فضای سقف شیروانی تکیه را با نغمه‌های عزا و روضه‌های شهادت، لبریز از اندوه می‌کند. گویی سقف شیروانی که تنها عنصر باقی‌مانده از معماری کهن تکیه پس از سیل سال ۶۶ است، خود نیز بر این مصیبت می‌گرید.

آیین کهن عزاداری هر ساله در تکیه تجریش برگزار می‌شود. یکی از این آیین‌ها نخل گردانی است که هرساله از صبح روز تاسوعا نخلی توسط هیات تکیه آماده می‌شود و صبح روز عاشورا در میدان تکیه مستقر و با فریاد «یا محمدا» در ظهر روز عاشورا، بعد از عزاداری و سینه‌زنی، نوبت به نخل‌گردانی می‌رسد؛ آیینی قدیمی که هم در تکیه بالا و هم در تکیه پایین تجریش از سال‌ها قبل برگزار می‌شود. نخل را ظهر عاشورا می‌گردانند. ۲طفل از خاندان سادات هم روی نخل می‌نشینند و مراسم عزاداری با فریاد «یامحمدا» و «وای حسین کشته شد» ادامه پیدا می‌کند. اذان می‌خوانند و نوحه‌ها و مرثیه‌های قدیمی را سر می‌دهند.  هر سال شب تاسوعا نیز اهالی تکیه پایین برای عزاداری مهمان تکیه بالا می‌شوند و تکیه بالایی‌ها هم شب عاشورا بازدید آنها را پس می‌دهند و عزاداری را در تکیه پایین برگزار می‌کنند.

تکیه تجریش توسط اهالی آبادی کهن تجریش تاسیس شده است و هنوز محل گردهمایی اهالی است. این تکیه دارای وقف‌نامه است، قدمت تکیه بزرگ به دوران قاجار می‌رسد. در دهه ۶۰ سیل تجریش به تکیه بالا آسیب جدی وارد کرد که با همت اهالی محله تجریش دوباره این تکیه تاریخی بازسازی شد.