كنترل فساد و مافيا در گرجستان * دكتر محمدمهدي بهكيش

اين كشور كوچك 5/4 ميليوني كه تا بيست سال پيش جزو كشورهاي تحت پوشش اتحاد جماهير شوروي سابق بود، امروز روندي سريع به سوي توسعه و كنترل فساد را در پيش‌رو دارد كه اگر همچنان ادامه پيدا كند مي‌تواند تحولي جدي در قفقاز جنوبي به وجود آورد و خود را به مركزي قابل‌اعتنا براي تبادل كالا و خدمات در منطقه تبديل كند. هفته گذشته به بهانه شركت در اجلاس منطقه‌اي اتاق بازرگانی بین‌المللی (ICC) كه هر شش ماه يك بار در يكي از كشورهاي خاورميانه و شمال آفريقا تشكيل مي‌شود به گرجستان سفر كردم و طي سه روز اقامت در اين كشور، با تجربه‌اي مواجه شدم كه روندي متفاوت از توسعه و كنترل فساد و همچنين ارائه خدمات سهل دولتي را به نمايش گذاشته بودند. گرجستان در شمال كشورهاي آذربايجان و ارمنستان واقع شده و از طرف غرب در مجاورت درياي سياه قرار دارد. كشوري نيمه كوهستاني است و از منابع طبيعي خدادادي فقط بارندگي بسيار دارد (حدود يك هزار ميليمتر در سال) كه حدود پنج برابر متوسط بارندگي در ايران است.
گرجستان تا ده سال پيش مملو از فساد و تباهي بوده است به ترتيبي كه رييس ICC گرجستان مي‌گفت: «در آن زمان من مجبور بودم با حداقل شش محافظ در شهر حركت كنم»، ولي امروز اين كشور آنچنان امن است كه نه او ديگر نيازي به محافظ دارد و نه خبري از قتل و غارت منتشر مي‌شود. رمز تغيير در گرجستان آن است كه تعدادي از وزراي جوان دولت شوارد نادزه در سال 2003 حركتي را به راه مي‌اندازند كه به انقلاب گل سرخ (Rose Revolution) معروف شده است. هدف از اين حركت كنار گذاشتن افراد فاسد در سلسله مراتب حكومتي و بازسازي نظام اداري كشور براساس نظام اقتصاد بازار و ايجاد شفافيت كامل در امور بوده است. از اتفاقات عجيب در گرجستان آنكه در يك روز، تمام پرسنل پليس راهنمايي كشور را اخراج مي‌كنند و افرادي جديد طي چند ماه بعد استخدام مي‌نمايند و جالب آنكه نقل مي‌كنند كه طي چند ماهي كه كشور بدون پليس بود، امور حمل‌ونقل كشور بهتر از گذشته اداره مي‌شد. نخست‌وزير گرجستان نقل مي‌كرد كه در يك بررسي بين‌المللي مشخص شده كه در سال گذشته تنها سه درصد از افراد خانوارهاي گرجستاني مبادرت به دادن رشوه كرده‌اند؛ در حالي كه اين شاخص حتي در برخي كشورهاي اروپايي بالاتر از اين رقم است.
طي نه سال گذشته حكومت گرجستان تحولات غير قابل‌باوري را به اجرا گذاشته است. از جمله سيستم گمركي را به وجود آورده كه يك كاميون طي يك ساعت وارد گمرك شده، مورد ارزيابي قرار مي‌گيرد و از در ديگر گمرك پس از انجام كليه تشريفات گمركي خارج مي‌شود. سيستم‌هاي اسكن آنچنان دقيق‌اند كه امكان هيچ گونه تخلفي وجود ندارد و سيستم اداري گمرك به ترتيبي سازمان يافته كه از لحظه ورود فرد متقاضي به گمرك تا زمان خروج او همه جا تصوير و صداي او ضبط مي‌شود. به علاوه همه امور به صورت اتوماتيك انجام مي‌گيرد؛ بنابراين دخالت ماموران گمرك در تصميم‌گيري‌ها در حداقل است.
مراكزي تحت عنوان خدمات عمومي ايجاد كرده‌اند كه در آن پاسپورت طي يك ساعت صادر مي‌شود، صدور گواهينامه رانندگي نيز به همين ترتيب است. امتحان گواهينامه و آزمون رانندگي در سيستم‌هاي ديجيتالي طي همان يك ساعت انجام مي‌شود و گواهينامه در همين فاصله- در صورت قبولي- صادر مي‌گردد. گفته مي‌شود كه اجازه ساخت و ساز و همچنين صدور مجوز براي هرگونه كسب‌و‌كار طي يك روز انجام مي‌شود و فرد متقاضي تكليف خود را به روشني مي‌داند كه چه ديوني دارد و در مقابل چه امتيازاتي را دريافت مي‌كند. نخست‌وزير گرجستان طي سخنان خود در جلسه افتتاحيه اجلاس ICC گفت كه رتبه گرجستان از نظر شفافيت طي ده سال گذشته از 112 به 12 در بين كشورهاي جهان ارتقا يافته و اميدوار بود كه در چند سال آينده به شفاف‌ترين كشور جهان مبدل شوند. اين كشور كوچك حدود 25 ميليارد دلار توليد ناخالص دارد كه 10 درصد آن از محل فعاليت‌هاي كشاورزي تامين مي‌شود. در حالي كه 56 درصد نيروي كار آن كشور در كشاورزي مشغول كارند كه مقايسه اين دو رقم نشان از عدم تعادلي چشمگير دارد. البته رشد اقتصادي گرجستان در سال‌هاي 2007 و 2008 كه با روسيه مشكل پيدا كرد تنزل جدي نمود، ولي بعد از آن، رشد مثبت شده و رو به افزايش است. به ترتيبي كه در سال 2011 رقم 8/6 درصد رشد را ثبت كرده‌اند، هرچند هنوز جذب سرمايه‌گذاري خارجي به ميزان جذب آن در سال‌هاي 2005 و 2006 نرسيده است. با اقدامات متهورانه‌اي كه دولت گرجستان در جهت بازسازي انجام داده مي‌توان آينده‌اي روشن براي آن تصوير كرد. به علاوه بررسي متغيرهاي كلان اقتصادي كشور از سلامت اقتصادي آن حكايت دارد و به تعبير نخست‌وزير «ما مزيت خود را در تقويت بخش خصوصي ديده‌ايم تا خدماتي ارزان، شفاف و سريع به كشور خود و همسايگان ارائه كنيم» و به نظر مي‌رسد كه هدف‌گذاري دقيقي كرده‌اند و در آن مسير با اطمينان به پيش مي‌روند. اين تجربه از آن جهت بسيار متفاوت و مهم است كه مي‌توان يك كشور غوطه‌ور در فساد و فاقد منابع قابل‌توجه طبيعي را طي ده سال به كشوري پيشرو تبديل كرد. مسوولان گرجستاني ICC معتقد بودند كه رمز موفقيت درخواست سياسي و ايجاد انگيزه در مديران جوان تحصيلكرده و پرانرژي بوده است. البته بايد توجه كرد كه مخالفان در احزاب مخالف دولت حاكم متمركز شده‌اند و ممكن است در شرايطي داراي اكثريت شده و حكومت را در دست گيرند، ولي صرف‌نظر از آنكه آينده گرجستان به چه ترتيب رقم خواهد خورد اين سوال براي كشورهاي در حال توسعه و از جمله خود ما مطرح است كه آيا راه‌هاي ميان‌بر براي ايجاد تغيير در امور مهمي چون فساد وجود دارد؟ يا آنكه مي‌توان خدمات دولتي را به سرعت شفاف و سهل كرد و در اختيار مردم قرار داد؟ گرجستان براي اين سوالات جواب مثبت پيدا كرده و ثابت نموده كه فساد قابل‌كنترل است.