مکانیزم ماشه غیر فعال شد

روسیه و چین چطور ماشین تحریم‌ها علیه ایران را از کار انداختند؟

کد خبر: ۸۳۵۹۳۰

تاریخ: ۲۰ خرداد ۱۴۰۵ - ۱۶:۳۵

به گزارش ایران اکونومیست؛ روسیه و چین در بیش از 8 ماه پس از کلید خوردن مکانیسم ماشه توانسته‌اند ماشین تحریم‌ها را از کار بیندازند.

تسنیم، نزدیک به 8 ماه از روزی می‌گذرد که سه کشور اروپایی عضو برجام (فرانسه، آلمان و انگلیس) مکانیسم موسوم به «اسنپ‌بک» یا «بازگشت خودکار تحریم‌ها» را علیه ایران فعال کردند.

هدف آن‌ها این بود که تمام قطعنامه‌های تحریمی پیشین شورای امنیت علیه ایران را یک‌باره دوباره برقرار سازند و از این طریق فشار بین‌المللی را به سطح پیش از برجام بازگردانند. اما جلسه‌ای که شب گذشته در شورای امنیت برگزار شد نشان داد چیزی که در عمل رخ داده نه بازگشت تحریم‌ها، بلکه فلج شدن کامل سازوکارهای اجرایی آن‌ها در درون سازمان ملل بوده است.

نشست علنی روز سه‌شنبه شورای امنیت سازمان ملل متحد به محفلی برای اعتراض کشورهای غربی تبدیل شد که استدلال می‌کردند روسیه و چین عملاً روند بازگشت تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران را مسدود کرده‌اند و موجب شده‌اند که این شورا نتواند دو نهاد اصلی برای اجرای موثر این تحریم‌ها یعنی «کمیته تحریم‌های 1737» و «انتصاب پنل کارشناسان» (PoE) را مجددا بر سر کار برگرداند.

برای درک اهمیت این اختلاف باید ابتدا به این پرسش پاسخ داد که کمیته 1737 دقیقاً چیست و چرا احیای آن تا این اندازه برای طرف‌های غربی اهمیت دارد.

بیشتر بخوانید

هشدار روسیه نسبت به پاسخ قاطع به تحریم‌های جدید اتحادیه اروپا

اعتراف انگلیس به ممانعت روسیه و چین از بازگشت تحریم‌ها علیه ایران

مخالفت چین با اعمال تحریم‌های یکجانبه آمریکا علیه روسیه

کمیته 1737 تحریم‌ها

پیش از توافق هسته‌ای برجام، این کمیته مهم‌ترین بازوی اجرایی شورای امنیت برای اعمال تحریم‌ها علیه ایران بود. وظیفه این نهاد صرفاً نگهداری یک فهرست از افراد و نهادهای تحریم‌شده نبود، بلکه بر اجرای تحریم‌ها در کشورهای مختلف نظارت می‌کرد، موارد احتمالی نقض تحریم‌ها را بررسی می‌کرد، درباره فعالیت‌های مجاز و غیرمجاز به دولت‌ها راهنمایی می‌داد و با کمک یک گروه تخصصی موسوم به «پنل کارشناسان» گزارش‌های فنی و اطلاعاتی درباره وضعیت اجرای تحریم‌ها تهیه می‌کرد.

به بیان دیگر، اگر قطعنامه‌های شورای امنیت ستون فقرات حقوقی تحریم‌ها بودند، کمیته 1737 و پنل کارشناسان بازوی اجرایی و نظارتی آن به شمار می‌رفتند. از جمله فعالیت‌های این کمیته برگزاری جلساتی در هر 90 روز و ارائه گزارشی از اجرای تحریم‌ها بود.

اما این ساختار در سال 2015 و با تصویب قطعنامه 2231 که برجام را تأیید می‌کرد منحل شد. در واقع قطعنامه شماره 2231 تمامی قطعنامه‌های ما قبل از خودش را ملغی کرده و خودش به تنها قطعنامه شورای امنیت در خصوص ایران تبدیل شد.

اما پس از آنکه سه کشور اروپایی عضو برجام در تابستان سال گذشته سازوکار اسنپ‌بک را فعال کردند استدلال کردند که تمامی قطعنامه‌های تحریمی پیشین سازمان ملل علیه ایران از جمله قطعنامه 1737 دوباره احیا شده‌اند. از نگاه اروپا و آمریکا، این امر به معنای بازگشت خودکار کمیته تحریم‌ها و پنل کارشناسان وابسته به آن نیز بود.

روسیه و چین و ایران اما از همان ابتدا این برداشت را رد کردند. استدلال اصلی آنها این بود که قطعنامه 2231 در 18 اکتبر 2025 منقضی شده و در همان تاریخ نیز رسیدگی شورای امنیت به پرونده هسته‌ای ایران پایان یافته است.

از نگاه مسکو و پکن و تهران کشورهای اروپایی اساساً صلاحیت حقوقی لازم برای فعال کردن مکانیسم ماشه را نداشته‌اند و بنابراین ادعای بازگشت تحریم‌ها فاقد مبنای قانونی است. در واقع از نگاه جبهه شرق قطعنامه 2231 که برجام را تأیید کرد به روشنی مقرر داشته که تمام تحریم‌های پیشین علیه ایران در تاریخ 18 اکتبر 2025 به طور دائمی لغو می‌شوند و پرونده هسته‌ای ایران برای همیشه از دستور کار شورای امنیت خارج می‌گردد.

از آنجایی که مکانیسم اسنپ‌بک تا آن تاریخ فعال نشده بود، به باور مسکو و پکن، از 18 اکتبر 2025 دیگر هیچ تحریم سازمان مللی علیه ایران وجود ندارد، هیچ کمیته 1737ای در کار نیست و دستورکار «عدم اشاعه» باید از فهرست موضوعات تحت بررسی شورا حذف شود.

اما در سوی مقابل، آمریکا و تروئیکای اروپایی استدلال می‌کنند که فعال‌سازی اسنپ‌بک در اوت 2025 معتبر بوده و بنابراین تمام تحریم‌های قبلی از جمله قطعنامه 1737 احیا شده‌اند. این اختلاف به ظاهر تئوریک، در عمل به یک بن‌بست کامل در شورای امنیت انجامیده است.

سد روسیه و چین مقابل بازگشت تحریم‌ها

اهمیت ماجرا اما صرفاً در اختلافات حقوقی نیست. اگر مخالفت روسیه و چین تنها در حد بیانیه‌های سیاسی باقی می‌ماند، کشورهای غربی شاید می‌توانستند با اتکا به تفسیر خود از قطعنامه 2231 روند احیای سازوکار تحریم‌ها را پیش ببرند. آنچه در ماه‌های گذشته رخ داده فراتر از یک مناقشه تفسیری بوده است. مسکو و پکن توانسته‌اند این اختلاف حقوقی را به ابزاری برای مختل کردن روند اجرایی بازگشت تحریم‌ها تبدیل کنند.

اما چگونه؟ پاسخ در نحوه تصمیم‌گیری در کمیته 1737 نهفته است. این کمیته که نظارت بر اجرای تحریم‌ها، به‌روزرسانی فهرست افراد و نهادهای تحریم‌شده، و صدور مجوزهای معافیت را بر عهده دارد بر اساس قاعده اجماع کار می‌کند؛ یعنی هر تصمیمی در آن نیازمند موافقت تمام 15 عضو شورای امنیت است.

همین قاعده ساده، به روسیه و چین اهرمی داده که با آن می‌توانند بدون استفاده از حق وتو در جلسات علنی از درون نهادهای فرعی چرخ‌های تحریم را قفل کنند. در واقع کافی است روسیه و چین طبق همین روالی که تا الان پیش رفته‌اند اعلام کنند که کمیته مذکور را به رسمیت نمی‌شناسند و هر اقدامی در آن متوقف می‌شود. این همان چیزی است که از مارس 2026 به بعد بارها تکرار شده است.

اقدامات مسکو و پکن

اولین نشانه این وضعیت در ماه مارس ظاهر شد. آمریکا که در آن زمان ریاست دوره‌ای شورای امنیت را بر عهده داشت تلاش کرد روند گزارش‌دهی سه‌ماهه کمیته 1737 را از سر بگیرد و حتی پیش‌نویس گزارشی را برای ارائه در شورا تهیه کرد. اما روسیه و چین با گنجاندن این موضوع در برنامه کاری شورا مخالفت کردند و مانع تصویب آن شدند. آنها همچنین با خود گزارش پیشنهادی آمریکا نیز مخالفت کردند.

همین سناریو در ماه ژوئن و در دوران ریاست کلمبیا نیز تکرار شد. کلمبیا اوایل ماه جاری میلادی تلاش کرد گزارشی از فعالیت‌های کمیته تهیه و آن را میان اعضا توزیع کند، اما این بار نیز روسیه و چین مخالفت کردند و اجازه ندادند گزارش به یک سند مورد توافق تبدیل شود.

همین مسئله توضیح می‌دهد که چرا جلسه سه‌شنبه فاقد هرگونه گزارش رسمی از سوی کمیته بود. در واقع، با وجود گذشت حدود هشت ماه از زمانی که کشورهای غربی مدعی بازگشت تحریم‌های سازمان ملل شده‌اند، کمیته‌ای که قرار بود بر اجرای این تحریم‌ها نظارت کند هنوز نتوانسته حتی یک گزارش مورد اجماع منتشر کند. این وضعیت از نگاه آمریکا و متحدانش نشانه کارشکنی روسیه و چین است؛ اما از نگاه مسکو و پکن، خودِ تلاش برای تهیه چنین گزارش‌هایی اقدامی غیرقانونی و مبتنی بر یک تفسیر نادرست از قطعنامه 2231 است.

در پس این کشمکش، یک واقعیت نهادی نیز وجود دارد که به روسیه و چین امکان داده نقش بسیار مؤثرتری از آنچه طراحان مکانیسم ماشه تصور می‌کردند ایفا کنند. هرچند سازوکار اسنپ‌بک به گونه‌ای طراحی شده بود که روسیه و چین نتوانند با استفاده از حق وتو مانع بازگشت تحریم‌ها شوند، اما فعالیت‌های کمیته 1737 همچنان بر پایه اجماع اعضا انجام می‌شود. به همین دلیل، مخالفت این دو کشور با گزارش‌ها، فهرست‌ها و انتصابات جدید عملاً بسیاری از فعالیت‌های کمیته را متوقف کرده است.

آثار این وضعیت تنها به موضوع گزارش‌دهی محدود نبوده است. بر اساس گزارشی که کلمبیا در اختیار اعضای شورا قرار داد، آمریکا پیشنهادهایی برای به‌روزرسانی فهرست تحریم‌های 1737 ارائه کرده بود، اما این پیشنهادها به دلیل مخالفت روسیه و چین به تصویب نرسید.

علاوه بر این، نامه معاون دبیرکل سازمان ملل برای معرفی هشت کارشناس جهت عضویت در پنل کارشناسان نیز به سرانجام نرسید. این مسئله از آن جهت اهمیت دارد که پنل کارشناسان عملاً چشم و گوش رژیم تحریم‌ها محسوب می‌شود.

این نهاد مسئول جمع‌آوری اطلاعات، بررسی موارد نقض تحریم‌ها، رصد شبکه‌های مالی و تجاری و ارائه توصیه‌های فنی برای بهبود اجرای تحریم‌ها است. بدون چنین ساختاری، اجرای مؤثر تحریم‌ها با دشواری جدی مواجه می‌شود.

حتی در مواردی که کمیته به صورت محدود برخی موضوعات را بررسی کرده، روسیه و چین در مکاتبات رسمی خود تصریح کرده‌اند که کمیته 1737 را به رسمیت نمی‌شناسند و خود را ملزم به رژیم تحریم‌ها نمی‌دانند. پیامد سیاسی این موضع نیز قابل توجه است. هنگامی که دو عضو دائم شورای امنیت آشکارا اعتبار یک رژیم تحریمی را زیر سؤال می‌برند، ادعای وجود اجماع بین‌المللی درباره آن رژیم نیز به شدت تضعیف می‌شود.

به همین دلیل، آنچه در جلسه سه‌شنبه رخ داد را می‌توان فراتر از یک اختلاف معمول دیپلماتیک دانست. این جلسه تصویری روشن از نبردی بود که ماه‌هاست در پشت صحنه شورای امنیت جریان دارد؛ نبردی میان کشورهایی که می‌کوشند تحریم‌های سازمان ملل علیه ایران را دوباره فعال کنند و کشورهایی که معتقدند چنین تحریم‌هایی اساساً وجود خارجی ندارند.

تا اینجای کار، روسیه و چین موفق شده‌اند مانع از آن شوند که مهم‌ترین ابزارهای اجرایی و نظارتی این تحریم‌ها دوباره فعال شوند. در نتیجه، اگرچه کشورهای غربی همچنان از بازگشت تحریم‌ها سخن می‌گویند، اما سازوکارهایی که قرار است این تحریم‌ها را به یک واقعیت عملی تبدیل کنند همچنان درگیر بن‌بست سیاسی و حقوقی شده‌اند.

جلسه تشریفاتی شورای امنیت

بن‌بستی که موجب شد جلسه سه‌شنبه شورای امنیت به یک جلسه تشریفاتی تبدیل شده و کشورها به جای بحث بر سر یک گزارش مورد توافق در خصوص اجرای تحریم‌ها علیه ایران به اعلام موضع تکراری درباره برنامه هسته‌ای ایران بپردازند.

در جلسه شب گذشته نمایندگان آمریکا، فرانسه و انگلیس بار دیگر تأکید کردند که تحریم‌ها بازگشته و الزام‌آور است و از روسیه و چین به خاطر مانع‌تراشی در فعالیت کمیته تحریم‌ها و انتصاب پنل کارشناسان مرتبط با آن انتقاد کردند.

نماینده فرانسه به صراحت گفت که «جای تأسف است که روسیه و چین بار دیگر مانع تصویب گزارش سه‌ماهه شدند و طی ماه‌های گذشته از تصمیمات مفیدی مانند به‌روزرسانی فهرست نهادهای تحت تحریم جلوگیری کرده‌اند.»

نماینده انگلیس هم گفت: ««جناب رئیس ما ابراز تاسف می‌کنیم که روسیه و چین همچنان در تحریم‌هایی که این شورا بایستی آنها را حفظ کند مانع‌تراشی می‌کنند.»

در سوی مقابل، روسیه و چین نیز موضع همیشگی خود را تکرار کردند: اسنپ‌بک نامعتبر است، تحریمی در کار نیست، و کمیته 1737 اساساً وجود خارجی ندارد. واسیلی نبنزیا نماینده روسیه در سازمان ملل هشدار داد که «کشور من اجازه نخواهد داد شورای امنیت تحت عنوان کمیته 1737، هیچ محدودیتی علیه کشورهای عضو تصویب کند» و هرگونه تلاش برای احیای پنل کارشناسان را نیز ناکام خواهد گذاشت.

بنابراین جلسه سه‌شنبه شورای امنیت یک واقعیت مهم را آشکار کرد: نبرد بر سر پرونده هسته‌ای ایران دیگر فقط بر سر بازگشت یا عدم بازگشت تحریم‌ها نیست، بلکه بر سر کنترل نهادی است که قرار است این تحریم‌ها را اجرا کند.

در حالی که غرب از احیای رژیم تحریم‌ها سخن می‌گوید، روسیه و چین موفق شده‌اند مهم‌ترین بازوهای اجرایی آن را در وضعیت نیمه‌تعطیل نگه دارند. نتیجه آن است که هشت ماه پس از فعال شدن مکانیسم ماشه، هنوز نه فهرست تحریم‌ها به‌روزرسانی شده، نه پنل کارشناسان شکل گرفته و نه حتی یک گزارش مورد توافق از سوی کمیته تحریم‌ها منتشر شده است. این شاید روشن‌ترین نشانه باشد که مسکو و پکن توانسته‌اند ماشین اجرای تحریم‌های بین‌الملل را در قلب شورای امنیت زمین‌گیر کنند.