نقشه‌برداری؛ ستون پنهان توسعه ایران از فرونشست زمین تا توسعه شهرهای هوشمند

کد خبر: ۸۳۵۱۶۸

تاریخ: ۰۷ خرداد ۱۴۰۵ - ۱۶:۱۵

به گزارش ایران اکونومیست؛ از اندازه‌گیری میلی‌متری فرونشست تهران تا پایش گسل‌ها، مدیریت بحران، توسعه شهرهای هوشمند و هدایت پروژه‌های عظیم عمرانی، همه به داده‌هایی وابسته‌اند که نقشه‌برداران تولید می‌کنند؛ داده‌هایی که امروز به بخشی از زیرساخت توسعه و امنیت ملی کشور تبدیل شده‌اند.

حالا با ثبت «روز ملی نقشه‌برداری» در تقویم رسمی، توجه‌ها بیش از گذشته به ظرفیت‌ها و عقب‌ماندگی‌های ژئوماتیک ایران جلب شده است.

نقشه‌برداری به‌عنوان یکی از بنیادی‌ترین شاخه‌های علوم مهندسی و ژئوماتیک، نقشی تعیین‌کننده در شناخت، مدیریت و بهره‌برداری بهینه از منابع طبیعی و انسانی ایفا می‌کند. این علم با تکیه بر اصول دقیق اندازه‌گیری، تحلیل داده‌های مکانی و بهره‌گیری از فناوری‌های پیشرفته نظیر سامانه‌های موقعیت‌یابی جهانی (GNSS)، سنجش از دور، فتوگرامتری و سیستم‌های اطلاعات جغرافیایی (GIS)، امکان توصیف، مدل‌سازی و پایش تغییرات محیطی را فراهم می‌آورد. از طراحی و اجرای پروژه‌های عمرانی و زیرساختی گرفته تا مدیریت بحران، برنامه‌ریزی شهری، حفاظت از محیط زیست و توسعه پایدار، همگی به‌نوعی وابسته به داده‌های دقیق و قابل اعتماد نقشه‌برداری هستند.

در ایران، با توجه به گستردگی جغرافیایی، تنوع اقلیمی و نیاز روزافزون به توسعه زیرساخت‌ها، اهمیت نقشه‌برداری بیش از پیش نمایان شده است. سازمان نقشه‌برداری کشور به‌عنوان نهاد تخصصی و مرجع در این حوزه، طی دهه‌های گذشته نقش محوری در تولید داده‌های پایه مکانی، تدوین استانداردها و توسعه فناوری‌های مرتبط ایفا کرده و زمینه‌ساز پیشرفت‌های قابل توجهی در عرصه‌های علمی و اجرایی بوده است. تلاش‌های مستمر متخصصان این حوزه، نه‌تنها موجب ارتقای کیفیت پروژه‌های ملی شده، بلکه جایگاه ایران را در عرصه‌های بین‌المللی نیز تقویت کرده است.

با وجود این نقش کلیدی، تا سال‌های اخیر، جایگاه حرفه‌ای و اجتماعی نقشه‌برداران آن‌گونه که شایسته بود در سطح عمومی شناخته نشده بود. از این‌رو، جامعه علمی و حرفه‌ای کشور با پیگیری‌های مستمر، درصدد برآمد تا روزی را به‌عنوان نماد هویت، اهمیت و جایگاه این رشته در تقویم رسمی کشور ثبت کند. سرانجام این تلاش‌ها در سال ۱۴۰۳ هجری شمسی به ثمر نشست و هفتم خردادماه، همزمان با سالروز تأسیس سازمان نقشه‌برداری کشور، به‌عنوان «روز ملی نقشه‌برداری» در تقویم رسمی ایران به ثبت رسید؛ تصمیمی که از سال ۱۴۰۴ اجرایی شد و به‌ صورت رسمی در ساختار تقویم ملی کشور جای گرفت.

نامگذاری این روز، فراتر از یک رویداد نمادین، بیانگر توجه به نقش حیاتی نقشه‌برداری در توسعه ملی و ارج‌نهادن به تلاش‌های متخصصان این حوزه است. این مناسبت فرصتی فراهم می‌آورد تا ضمن معرفی ظرفیت‌ها و دستاوردهای علمی و فنی کشور، چالش‌ها و نیازهای پیش‌رو نیز مورد بررسی قرار گیرد و زمینه برای ارتقای سطح دانش، فناوری و تعاملات بین‌رشته‌ای فراهم شود. همچنین، این روز می‌تواند به‌عنوان بستری برای افزایش آگاهی عمومی، جذب نیروهای متخصص و تقویت پیوند میان دانشگاه، صنعت و نهادهای اجرایی مورد بهره‌برداری قرار گیرد.

در نهایت، گرامیداشت روز ملی نقشه‌برداری نه‌تنها تجلیل از گذشته و حال این علم است، بلکه نگاهی آینده‌نگر به نقش آن در مواجهه با تحولات فناورانه و نیازهای پیچیده جوامع امروزی دارد؛ نقشی که بدون تردید در مسیر توسعه پایدار و مدیریت هوشمند سرزمین، بیش از پیش پررنگ خواهد شد.

تحولات فناوری در نقشه‌برداری

پیشرفت فناوری‌های نوین، نقشه‌برداری را وارد مرحله‌ای جدید کرده است. استفاده از سامانه‌های GNSS، پهپادها، سنجش از دور و GIS، موجب افزایش دقت و سرعت در جمع‌آوری و تحلیل داده‌ها شده است. این فناوری‌ها امکان مدل‌سازی دقیق محیط، پایش تغییرات و تصمیم‌گیری هوشمند را فراهم کرده‌اند.

نقشه‌برداری در حوزه‌های مختلف کاربرد گسترده‌ای دارد که از آن جمله می‌توان به پروژه‌های عمرانی مانند راه‌سازی، سدسازی و ساختمان‌سازی، مدیریت شهری و توسعه شهرهای هوشمند، مدیریت بحران و کاهش ریسک بلایای طبیعی، پایش منابع طبیعی و محیط زیست و کشاورزی دقیق و مدیریت اراضی  اشاره کرد.

ایران در حوزه نقشه‌برداری و ژئوماتیک، فقط مصرف‌کننده فناوری نبوده و در چند بخش به دستاوردهای مهمی رسیده است؛ البته هنوز در برخی فناوری‌های فوق‌پیشرفته مثل ماهواره‌های تصویربرداری با دقت زیر یک متر، لیدار هوابرد گسترده یا پلتفرم‌های جهانی GIS وابستگی دارد ولی در این حوزه فناوران ایرانی دستاوردهای قابل توجهی را به بازارهای داخلی و جهانی معرفی کرده اند.

ایجاد شبکه ژئودزی و GPS ملی

یکی از مهمترین زیرساخت‌های نقشه‌برداری ایران، توسعه شبکه ژئودزی کشور و ایستگاه‌های دائمی GNSS است که توسط سازمان نقشه‌برداری کشور توسعه یافته است. این شبکه برای تعیین دقیق مختصات، پایش جابه‌جایی پوسته زمین، مطالعات زلزله، فرونشست زمین و پروژه‌های عمرانی و راه‌سازی کاربرد دارد. بدون چنین شبکه‌ای، بسیاری از پروژه‌های عمرانی دقیق عملاً ممکن نیست.

پایش فرونشست زمین در ایران

ایران در سال‌های اخیر به دلیل بحران فرونشست، ناچار شد در حوزه InSAR و سنجش‌ازدور راداری پیشرفت کند و تهیه نقشه‌های فرونشست تهران، اصفهان، مشهد، کرمان و دشت‌های بحرانی، اندازه‌گیری نشست زمین با دقت میلی‌متری  و  استفاده از تصاویر ماهواره‌ای راداری Sentinelاز جمله دستاوردهای فناوران در این حوزه محسوب می شود. این حوزه الان یکی از نقاط قوت فنی ایران است.

تولید نقشه‌های کاداستر و حدنگاری

در حوزه ثبت اراضی، ایران پروژه کاداستر ملی را توسعه داده که یکی از بزرگ‌ترین پروژه‌های داده‌مکانی کشور است. این فناوری در جلوگیری از زمین‌خواری، تعیین مالکیت دقیق، مدیریت اراضی کشاورزی و  حل اختلافات ثبتی نقش کلیدی ایفا می کند.

توسعه پهپادهای نقشه‌برداری

شرکت‌های دانش‌بنیان ایرانی در سال‌های اخیر در ساخت پهپاد فتوگرامتری، نرم‌افزار پردازش تصاویر و مدل‌سازی سه‌بعدی معادن و پروژه‌های عمرانی فعال شده‌اند به گونه‌ای که الان بخش زیادی از عملیات نقشه‌برداری معادن، راه‌سازی و پایش پروژه‌ها با پهپاد انجام می‌شود و وابستگی نسبت به ده سال قبل کمتر شده است.

پیشرفت در هیدروگرافی و نقشه‌برداری دریایی

ایران در خلیج فارس و دریای عمان توانسته عملیات نقشه‌برداری بستر دریا، پایش سواحل، تعیین عمق آبراهه‌ها و مطالعات بندری را توسعه دهد. این دستاوردها برای بنادر، نفت و کشتیرانی اهمیت راهبردی دارد.

تولید نقشه‌های رقومی و سامانه‌های GIS

در ایران سامانه‌های GIS در حوزه‌های مدیریت شهری، آب و برق، گاز، محیط زیست، بحران‌ها و حمل‌ و نقل به ‌صورت گسترده توسعه یافته‌اند. شهرداری‌های بزرگ مثل شهرداری تهران اکنون لایه‌های داده مکانی بسیار گسترده دارند.

نقشه‌برداری زلزله و گسل‌ها

ایران به دلیل لرزه‌خیزی بالا در تهیه نقشه گسل‌ها، میکروژئودزی، پایش تغییرشکل زمین و مدل‌سازی لرزه‌ای فعالیت گسترده داشته است. پروژه‌های میکروزون‌بندی لرزه‌ای تهران، تبریز، کرج و قزوین از پروژه‌های مهم این حوزه‌ به شمار می روند.

توسعه سنجش‌ازدور و تصاویر ماهواره‌ای

با وجود محدودیت‌ها، ایران در استفاده از داده‌های سنجش‌ازدور برای پایش خشکسالی، کشاورزی، منابع آب، گردوغبار، آتش ‌سوزی جنگل‌ها، پیشرفت کرده است. همچنین ماهواره‌های خیام، کوثر و هدهد به توسعه داده‌های مکانی کشور کمک کرده‌اند، هرچند هنوز فاصله قابل توجهی با قدرت‌های اصلی فضایی وجود دارد.

ایران در حالی در سال‌های اخیر تلاش‌هایی برای توسعه ظرفیت‌های فنی و تخصصی در حوزه نقشه‌برداری و ژئوماتیک انجام داده است که بررسی‌ها نشان می‌دهد این بخش همچنان با چالش‌ها و ضعف‌های جدی مواجه است.

کارشناسان معتقدند اگر وضعیت نقشه‌برداری کشور بدون نگاه شعاری و با رویکردی واقع‌بینانه بررسی شود، می‌توان مجموعه‌ای از عقب‌ماندگی‌ها و محدودیت‌های ساختاری را در این حوزه شناسایی کرد. یکی از مهمترین نقاط ضعف در این بخش، وابستگی به تجهیزات خارجی است؛ به‌ گونه‌ای که بخش قابل توجهی از نیازهای تخصصی کشور در زمینه ابزارها و سامانه‌های نقشه‌برداری از طریق برندهای خارجی نظیر Leica، Trimble و Topcon تأمین می‌شود. این وابستگی، علاوه بر افزایش هزینه‌ها، کشور را در برابر محدودیت‌های وارداتی و تحریم‌ها آسیب‌پذیر کرده است.

از سوی دیگر، ضعف در تولید سنسورهای دقیق از دیگر چالش‌های این حوزه به شمار می‌رود. به اعتقاد کارشناسان، نبود زیرساخت کافی برای طراحی و ساخت سنسورهای پیشرفته، مانعی جدی در مسیر توسعه فناوری‌های بومی و ارتقای دقت در پروژه‌های نقشه‌برداری است. همچنین ایران در زمینه ماهواره‌های تصویربرداری با رزولوشن بالا با محدودیت‌هایی مواجه است. این مساله موجب شده دسترسی به داده‌های دقیق و به‌روز فضایی در برخی پروژه‌های کلان، با دشواری یا وابستگی به منابع خارجی همراه باشد.

کارشناسان همچنین بر ضعف در داده‌های باز و یکپارچه ملی تأکید دارند؛ موضوعی که می‌تواند بر کیفیت برنامه‌ریزی‌های کلان، مدیریت سرزمین و هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی اثر منفی بگذارد. نبود یک نظام منسجم و قابل دسترس برای تبادل داده‌های مکانی، از جمله خلأهای مهم در این حوزه عنوان می‌شود.

عقب‌ماندگی در تهیه و توسعه نقشه‌های سه‌بعدی ملی نیز از دیگر ضعف‌های موجود در بخش نقشه‌برداری کشور است؛ در حالی که بسیاری از کشورها از این ظرفیت در مدیریت شهری، زیرساختی، محیط‌زیستی و بحران استفاده می‌کنند، ایران هنوز فاصله محسوسی با استانداردهای روز در این زمینه دارد.

کمبود سرمایه‌گذاری پایدار در ژئوماتیک به‌عنوان یکی از چالش‌های ریشه‌ای این حوزه مطرح می‌شود. به باور کارشناسان، تا زمانی که حمایت مستمر، هدفمند و بلندمدت از زیرساخت‌ها، نیروی انسانی و فناوری‌های این بخش صورت نگیرد، امکان جبران عقب‌ماندگی‌ها و دستیابی به جایگاه مطلوب در عرصه نقشه‌برداری فراهم نخواهد شد.

نقشه‌برداری به‌عنوان یکی از ارکان اصلی توسعه پایدار، نقش حیاتی در مدیریت سرزمین و تصمیم‌گیری‌های کلان دارد. ثبت روز ملی نقشه‌برداری در تقویم رسمی کشور، اقدامی مؤثر در جهت ارتقای جایگاه این علم و توجه بیشتر به آن است. بهره‌گیری صحیح از ظرفیت‌های این حوزه می‌تواند به بهبود کیفیت پروژه‌های ملی و افزایش بهره‌وری منجر شود.

توسعه آموزش‌های تخصصی و به‌روز در حوزه ژئوماتیک، سرمایه‌گذاری در فناوری‌های نوین نقشه‌برداری، ایجاد بانک‌های اطلاعات مکانی یکپارچه، تقویت همکاری بین دانشگاه‌ها و نهادهای اجرایی و افزایش آگاهی عمومی نسبت به اهمیت داده‌های مکانی می‌تواند به روند پیشرفت این حوزه کمک شایانی کند.