قلیان اکسیژن با مجوز وزارت بهداشت

طرح مطالعاتی یا به خطر انداختن سلامت مردم؟

کد خبر: ۸۳۵۱۲۸

تاریخ: ۰۶ خرداد ۱۴۰۵ - ۱۰:۳۸

به گزارش ایران اکونومیست؛ دو سال پیش بود که نخستین‌بار از عرضه محصولی با عنوان «قلیان اکسیژن» در برخی کافی‌شاپ‌ها و قهوه‌خانه‌های تهران پرده برداشته شد؛ پدیده‌ای عجیب که در همان روزهای ابتدایی، موج گسترده‌ای از واکنش‌ها، نگرانی‌ها و پرسش‌ها را در میان افکار عمومی و کارشناسان سلامت به همراه داشت. عرضه‌کنندگان و تبلیغ‌کنندگان این وسیله در آن روزها مدعی بودند که «قلیان اکسیژن» جایگزینی سالم برای قلیان و دخانیات است؛ ادعایی که خیلی زود با تردیدهای جدی علمی و پزشکی مواجه شد.

اما خبر عجیب‌تر، بهزاد ولی‌زاده رئیس وقت دبیرخانه ستاد کشوری کنترل دخانیات وزارت بهداشت اعلام کرده بود که آنچه امروز با نام «قلیان اکسیژن» یا «پاکدم» در برخی مراکز عرضه می‌شود، در قالب یک «طرح مطالعاتی» زیر نظر وزارت بهداشت در حال اجراست؛ طرحی که بنا بر اظهارات او، در ۱۰ استان کشور به‌صورت آزمایشی دنبال می‌شود.

او همچنین اعلام کرده بود این وسیله ثبت اختراع شده و پس از اخذ تأییدیه از سازمان غذا و دارو، به‌عنوان تجهیزات پزشکی ثبت شده است و در این دستگاه از ترکیب گاز اکسیژن و N۲O با رعایت حدود تعیین‌شده استفاده می‌شود تا برای سلامت افراد خطری نداشته باشد.

با این حال، اکنون و پس از گذشت دو سال و گسترش عرضه و استفاده از قلیان اکسیژن در کافی‌شاپ‌ها و جاافتادن این وسبیله در بین جوانان، نه‌تنها ابهامات درباره ماهیت و ایمنی این وسیله کاهش نیافته، بلکه هشدارهای تازه‌ای از سوی فعالین مبارزه با استعمال دخانیات، ابعاد نگران‌کننده‌تری از ماجرا را آشکار کرده است.

شواهد علمی درمورد بی‌خطری قلیان اکسیژن وجود ندارد

دکتر شریف ترکمن‌نژاد، مشاور علمی جمعیت مبارزه با استعمال دخانیات ایران به مناسبت هفته دخانیات در گفت‌وگو با خبرنگار اجتماعی نسبت به گسترش استفاده از محصول موسوم به «قلیان اکسیژن» هشدار داد و تأکید کرد: «هیچ شواهد علمی معتبری مبنی بر بی‌خطر بودن این وسیله وجود ندارد.»

او با اشاره به استانداردهای معتبر ملی و بین‌المللی افزود: «تاکنون هیچ مستند علمی از سوی سازمان جهانی بهداشت، مرکز کنترل و پیشگیری بیماری‌ها، سازمان غذا و دارو و همچنین نهادهای رسمی کشور مبنی بر ایمنی این وسیله انتشار نیافته است.»

خطر عادی‌سازی مصرف دخانیات با رواج یافتن قلیان اکسیژن

ترکمن نژاد تصریح کرد: «در رابطه با قلیان اکسیژن باید بدانیم که اولاً هر محصولی که مصرف دخانیات را شبیه‌سازی کند، عملاً به ترویج مصرف دخانیات منجر می‌شود. دوم اینکه ما دقیقاً نمی‌دانیم در این «قلیان اکسیژن» چه موادی استفاده و توسط مردم تنفس می‌شده است. مطالعه‌ای هم که در گذشته درباره آن مطرح می‌کردند، مطالعه ضعیفی بود و به همین دلیل ما نیز اخیراً به طور رسمی اعلام کردیم که به هیچ عنوان موافق این موضوع نیستیم.»

ابهام در ترکیبات موجود در قلیان اکسیژن

مشاور علمی جمعیت مبارزه با استعمال دخانیات ایران با ابراز تردید نسبت به ترکیبات موجود در قلیان اکسیژن بیان کرد: «به لحاظ پزشکی، حتی اکسیژن خالص هم برای بدن مضر است؛ غلظت بالاتر از ۲۰ درصد اکسیژن می‌تواند برای بدن آسیب‌زا باشد و حتماً باید تحت کنترل و نظارت استفاده شود. ضمن اینکه ما نمی‌دانیم در کنار اکسیژن، چه مواد دیگری در این قلیان وجود داشته که وارد بدن مصرف‌کنندگان می‌شده است.»

وی ادامه داد: «یکی از موادی که معمولاً در این‌گونه موارد استفاده می‌شود "گاز خنده" یا N۲O است که ماده‌ای بسیار مضر محسوب می‌شود و مصرف مداوم آن می‌تواند به سیستم عصبی آسیب وارد کند. به همین دلیل، این اقدام مردود است و باید جلوی آن گرفته شود.»

وی با بیان این که استفاده تفریحی از دستگاه‌هایی که با عنوان «قلیان اکسیژن» تبلیغ می‌شوند، اساساً خارج از چارچوب تجهیزات پزشکی استاندارد و فاقد ارزیابی علمی معتبر برای مصرف عمومی است، گفت: «بررسی‌های میدانی نشان می‌دهد برخی از این دستگاه‌ها همراه با مایعات معطر یا گازهایی مانند اکسید ازت (گاز خنده) عرضه می‌شوند. این در حالی است که مصرف گاز خنده می‌تواند باعث کمبود شدید اکسیژن و آسیب به سلول‌های عصب و، بروز اختلالات شناختی شود. همچنین ورود ترکیبات معطر و  غیراستاندارد می‌تواند موجب التهاب شدید ریه و آسیب‌های ماندگار شود.»

او تأکید کرد: «رواج چنین محصولاتی حتی در صورت نداشتن نیکوتین می‌تواند باعث عادی‌سازی رفتار مصرف قلیان و درنتیجه زمینه‌ساز گرایش نوجوانان و جوانان به مصرف دخانیات در آینده شود.»

طرح پرابهام وزارت بهداشت در اجرای مطالعه قلیان اکسیژن

منتقدان طرحی که دو سال پیش به صورت رسمی به تسنیم اعلام شد که نوعی طرح «مطالعاتی» است، می‌گویند تناقض آشکار در این پرونده آنجاست که وزارت بهداشت از یک‌سو سال‌هاست علیه مصرف قلیان و دخانیات هشدار می‌دهد و به مناسبت هفته مبارزه با دخانیات، پیام‌های بهداشتی صادر می‌کند اما از سوی دیگر، طرحی مطالعاتی را پیش می‌برد که عملاً با شبیه‌سازی رفتار مصرف قلیان، به عادی‌سازی این فرهنگ در میان نوجوانان و جوانان منجر می‌شود و از سوی دیگر اثرات نامشخصی بر سلامتی افراد دارد.

هشدار نسبت به رواج و مصرف قلیان اکسیژن

ترکمن‌نژاد در همین زمینه نیز هشدار داد که حتی اگر این محصولات فاقد نیکوتین باشند، باز هم می‌توانند زمینه‌ساز گرایش نسل جوان به مصرف دخانیات شوند و با اصول معاهده جهانی کنترل دخانیات (FCTC) در تضاد هستند، وی در توضیح بیشتر افزود: «ماده ۵.۳ «معاهده جهانی کنترل دخانیات» بر جلوگیری از نفوذ منافع صنعت دخانیات در سیاست‌های سلامت تأکید دارد در حالی که قلیان اکسیژن با استفاده از الگوی شبیه‌سازی، باعث عادی‌سازی و ترویج مصرف دخانیات می‌شود.ماده  معاهده نیز بر حفاظت از مردم در برابر دود و آئروسل‌ها  تأکید دارد در حالی که احتمال وجود بخارات معطر و ترکیبات نامشخص استنشاقی در قلیان اکسیژن وجود دارد.»

مشاور علمی جمعیت مبارزه با استعمال دخانیات ایران خاطرنشان کرد: «این محصول ایمن یا بی‌ضرر نیست و در عین حال هیچ تأییدیه علمی یا مقرراتی معتبری برای آن وجود ندارد؛ همچنین به نظر می‌رسد استفاده از آن می‌تواند سلامت تنفسی مصرف‌کنندگان را در کوتاه‌مدت و بلندمدت تهدید کند و بنابراین لازم است نهادهای نظارتی نسبت به توقف توزیع و عرضه بدون مجوز و اطلاع‌رسانی عمومی درست اقدام کنند.»

یک پرسش اساسی از وزارت بهداشت

با وجود پیگیری‌های تسنیم از دبیرخانه ستاد کشوری کنترل دخانیات وزارت بهداشت، هنوز پاسخی از این ستاد درباره دلایل اجرای این طرح پرابهام دریافت نشده و اکنون پرسش اساسی اینجاست که چگونه طرحی با این سطح از ابهام و بدون پشتوانه علمی شفاف، توانسته در ۱۰ استان کشور به اجرا برسد؟ آیا پیش از آغاز این مطالعه، ارزیابی‌های دقیق علمی و اخلاقی انجام شده بود؟ و مهم‌تر از همه، چه نهادی مسئول پاسخگویی درباره تبعات احتمالی این پروژه بر سلامت عمومی خواهد بود؟

بررسی های میدانی نشان می دهد استعمال این قلیان خطرناک در برخی مکان ها در ۱۰ استان کشور ادامه دارد و ظاهرا تا کنون هیچ ممنوعیتی از سوی وزارت بهداشت برای استفاده از این قلیان ابلاغ نشده است.