نگاهی به گنجینه ایران در روسیه

کد خبر: ۸۳۴۸۲۸

تاریخ: ۲۸ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۲۳:۰۲

به گزارش ایران اکونومیست؛ موزه هرمیتاژ (ارمیتاژ) در سن‌پترزبورگ روسیه، یکی از مهم‌ترین و غنی‌ترین مجموعه‌های هنر و آثار ایران پیش از اسلام را در خود جای داده است؛ مجموعه‌ای کم‌نظیر که از سفال‌های عیلامی تا نقش‌برجسته‌های هخامنشی و سکه‌های اشکانی را دربرمی‌گیرد و تصویری درخشان از تاریخ و هنر ایران باستان را پیش چشم بازدیدکنندگان قرار می‌دهد.

میراث تاریخی ایران همواره یکی از بخش‌های مهم موزه‌های مهم جهان از لوور در فرانسه تا بریتانیا و متروپولیتن در آمریکا بوده است اما موزه هرمیتاژ در روسیه از این میراث گران‌بها بی‌بهره نبوده است و مجموعه‌ای گستره‌ و چشم‌گیر از تجلی فرهنگ و تاریخ ایران را نگهداری می‌کند.

به بهانه روز جهانی موزه که هر ساله در تاریخ ۱۸ می در سراسر جهان گرامی داشته می‌شود، نگاهی داریم به برخی از مهم‌ترین آثار با منشا ایرانی که در این موزه در کشور روسیه نگهداری می‌شوند و کمتر از آن سخن به میان آمده است.

در هرمیتاژ، که زمره پربازدیدترین موزه‌های جهان است، بیش از ۲.۵ میلیون اثر تاریخی و هنری نگهداری می‌شود و آثار ایرانی بخش قابل توجهی از این آثار را تشکیل می‌دهند. اما این آثار چگونه به این موزه راه یافتند؟ قراردادهای تجاری و فرهنگی در خلال جنگ‌های ایران و روسیه موجب شد آثار زیادی از ایران به هرمیتاژ منتقل شود. در کتاب آثار ایران باستان نوشته محمدعلی علوی‌کیا در جلد چهارم (ارمیتاژ) نیز آمده است که: «با ایجاد قرار تجاری ـ فرهنگی میان ایران و روسیه و بخشی نیز به دلیل جنگ‌های ایران و روسیه در زمان فتحعلی شاه آثار بسیاری از ایران خارج شدند. برای مثال انتقال نسخه‌های خطی کتابخانه شیخ صفی‌الدین، دومین کتابخانه بزرگ ایران واقع در آذربایجان تحت اشغال روس‌ها درآمد و از ایران مصادره شدند.»

موزه هرمیتاژ (ارمیتاژ) در سن‌پترزبورگ روسیه

در میان کهن‌ترین آثار ایرانی موجود در مجموعه هرمیتاژ، ۵۵ ظرف سفالی نقاشی‌شده عیلامی (ایلامی) متعلق به اواخر هزاره چهارم و سوم پیش از میلاد (حدود ۶ تا ۵ هزارسال پیش) دیده می‌شود که در آغاز قرن بیستم میلادی توسط هیات باستان‌شناسی فرانسه که در ایران کاوش می‌کرد، به این موزه اهدا شد.

آثار لرستان مربوط به سده‌های سیزدهم تا هشتم پیش از میلاد نیز بخشی از این مجموعه را تشکیل می‌دهند؛ آثاری شامل دستبندها، سنجاق‌ها، پیکره‌های مفرغی و سفالینه‌ها. همچنین چند ظرف سفالی متعلق به عصر آهن از نوع حسنلو و یک ظرف سرخ‌رنگ لعاب‌دار از منطقه املش که توسط آرتور پوپ به هرمیتاژ اهدا شد، در این موزه نگهداری می‌شود.

گلدسته برنزی، لرستان، قرن‌های هشتم و هفتم پیش از میلاد

آثار هخامنشی

مجموعه آثار هخامنشی هرمیتاژ، متعلق به سده‌های ششم تا چهارم پیش از میلاد، شامل قطعه‌ای از نقش‌برجسته‌های تخت‌جمشید است؛ بخشی که سر یکی از سربازان «جاویدان» گارد سلطنتی را نشان می‌دهد. این اثر در سال ۱۹۳۵ میلادی (حدود ۱۳۱۴) و هم‌زمان با برگزاری نمایشگاه بین‌المللی هنر ایران، از سوی دولت ایران به موزه اهدا شد.

در میان دیگر آثار شاخص این دوره می‌توان به جام طلایی دسته‌شیردار، جواهرات زرین، گردنبندهای طلا با سنگ‌های نیمه‌قیمتی، پلاکی با تصویر مرد بالدار که برخی آن را نماد اهورامزدا می‌دانند و پیکره‌های حیوانی اشاره کرد.

مجموعه مهرهای هخامنشی هرمیتاژ نیز شامل یک مُهر استوانه‌ای متعلق به اواخر قرن پنجم پیش از میلاد با تصویر پیروزی شاه ایرانی بر مصر، و چند مُهر از جنس عقیق و عقیق سرخ در سبک یونانی ـ ایرانی است.

شیردال طلایی با منبت‌کاری، قرن چهارم پیش از میلاد

مجموعه اشکانی؛ یافته‌های شهر باستانی نسا

دوره اشکانی در هرمیتاژ عمدتاً با آثار کشف‌شده از شهر باستانی نِسا از تمدن ایران در ترکمنستان کنونی شناخته می‌شود؛ محوطه‌ای که یکی از نخستین کاخ‌های شاهان اشکانی در آن قرار داشت و میان سال‌های ۱۹۴۷ تا ۱۹۶۳ میلادی کاوش شد.

دولت ترکمنستان چهار ریتون عاجی متعلق به قرن دوم پیش از میلاد و چند لوح سفالی تزئینی این کاخ را به هرمیتاژ اهدا کرده است. علاوه‌بر این، بیش از ۲۶۰۰ سند اداری مربوط به انبارهای شراب سلطنتی اشکانی نیز در این موزه نگهداری می‌شود؛ اسنادی که از مهم‌ترین منابع شناخت اقتصاد و تاریخ اشکانیان به شمار می‌روند.

هرمیتاژ در سال ۱۹۹۶ یک اثر فلزکاری کمیاب اشکانی نیز به دست آورد؛ بشقاب نقره‌ای زراندودی با نقش بز کوهی و کتیبه‌ای بلند به زبان پارتی که نشان می‌دهد این ظرف در میانه قرن سوم میلادی متعلق به نرسه، پسر اردشیر و نایب‌السلطنه ساسانی قفقاز بوده است.

بزرگ‌ترین مجموعه ظروف سیمین ساسانی جهان

هرمیتاژ بزرگ‌ترین مجموعه ظروف نقره ایرانی و آسیای مرکزی متعلق به سده‌های سوم تا نهم میلادی را در اختیار دارد. بخش عمده این آثار از گنجینه‌ها و یافته‌های اتفاقی در نواحی رود کاما و اُب در روسیه به دست آمده‌اند.

در این مجموعه، سه ظرف طلایی و ۳۵ یا ۳۶ ظرف نقره‌ای ساسانی وجود دارد که مشهورترین آن‌ها بشقاب‌های دارای صحنه شکار شاهانه هستند. برخی از این آثار احتمالاً متعلق به اواخر دوران ساسانی و حتی سده هشتم میلادی‌اند.

موزه هرمیتاژ همچنین بیش از ۱۲۰۰ مُهر ساسانی را در خود جای داده است، از جمله مُهر آمتیست ملکه دینگ، همسر یزدگرد دوم و مُهرهایی با کتیبه‌های بلند فارسی میانه.

گلدان سرامیکی با لعاب سبز، شوش، قرن دوم و سوم میلادی

گنجینه‌ای کم‌نظیر از سکه‌های ایرانی

مجموعه سکه‌های اشکانی هرمیتاژ با بیش از سه هزار قطعه، یکی از برجسته‌ترین مجموعه‌های جهان به شمار می‌رود. در میان آن‌ها سکه‌های نادر مهرداد دوم و سکه‌هایی از شاخه‌های فرعی خاندان اشکانی در سیستان دیده می‌شود.

مجموعه سکه‌های ساسانی موزه نیز بیش از شش هزار قطعه را شامل می‌شود و از غنی‌ترین مجموعه‌های جهان است. در میان آن‌ها سکه‌های کمیابی از هرمز دوم و خسرو اول و دوم، و همچنین نمونه‌هایی از سکه‌های تقلیدی و ضرب‌شده در آسیای مرکزی وجود دارد.

موزه هرمیتاژ علاوه‌بر آثار ایران تاریخی، مجموعه گسترده‌ای از هنر و فرهنگ ایرانی در آسیای مرکزی را نیز نگهداری می‌کند، از ظروف بلخی و خوارزمی گرفته تا آثار سُغدی، دیوارنگاره‌ها، پیکره‌های گلی و آثار بودایی.

هنر سغدی در این موزه جایگاه ویژه‌ای دارد. دیوارنگاره‌ها، مجسمه‌های چوبی و گلی و آثار کشف‌شده از پنجه‌کند ــ شهری مهم در تاجیکستان امروزی ــ از شاخص‌ترین بخش‌های این مجموعه‌اند. برخی از این نقاشی‌ها صحنه‌هایی از «پنجاتنترا»، «مهابهاراتا» و داستان‌های حماسی رستم را به تصویر می‌کشند.

مرمت بسیاری از این آثار توسط متخصصان هرمیتاژ انجام شده است و بخشی از آن‌ها پس از بازسازی به موزه‌ها و مؤسسات علمی تاجیکستان بازگردانده شده‌اند.

امروز مجموعه ایرانی موزه هرمیتاژ نه‌تنها یکی از مهم‌ترین ذخایر هنر ایران باستان در خارج از ایران به شمار می‌رود، بلکه مبنای اصلی بسیاری از پژوهش‌های علمی درباره هنر و فلزکاری ایران پیش از اسلام نیز محسوب می‌شود.

مُهر عقیق، قرن چهارم میلادی