جنگ خاورمیانه و موج تازه گرانی مواد غذایی

جنگ ایران و اختلال در تنگه هرمز، فقط بازار نفت را ملتهب نکرده؛ بلکه زنجیره جهانی غذا را نیز وارد مرحله‌ای تازه از بحران کرده است. افزایش شدید قیمت گاز و کودهای شیمیایی، از مزارع آمریکا و اروپا تا شالیزارهای آسیا، هزینه تولید غذا را بالا برده و میلیون‌ها نفر را در معرض ناامنی غذایی قرار داده است؛ بحرانی که کارشناسان آن را یکی از بزرگ‌ترین شوک‌های بازار کشاورزی در سال‌های اخیر می‌دانند.

کد خبر: ۸۳۴۴۳۰

تاریخ: ۲۰ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۱۳:۵۳

به گزارش ایران اکونومیست به نقل از اکوایران، کمتر آسیب‌پذیری‌ای در زنجیره تأمین جهانی به اندازه رابطه میان مسیرهای دریایی و قیمت مواد غذایی نادیده گرفته شده است. نظام غذایی جهان صرفاً شبکه‌ای از مزارع و فروشگاه‌ها نیست، بلکه ماشینی عظیم و به‌شدت به‌هم‌پیوسته است که تقریباً در تمام مراحل، از آماده‌سازی خاک تا رساندن کالا به قفسه فروشگاه‌ها، بر سوخت‌های فسیلی تکیه دارد. هنگامی که این شبکه انرژی دچار اختلال می‌شود، پیامدهای آن تنها در بازار انرژی باقی نمی‌ماند، بلکه با اندکی تأخیر مستقیماً به هزینه تأمین غذای خانواده‌ها منتقل می‌شود.

رویدادهای پس از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ نمونه‌ای زنده از همین واقعیت را نشان داده‌اند. عملیات نظامی علیه ایران زنجیره‌ای از واکنش‌ها را آغاز کرده که میدان‌های گاز طبیعی خلیج فارس را به مزارع ذرت در آیووا، زمین‌های گندم در آلمان و شالیزارهای جنوب آسیا متصل می‌کند. درک این زنجیره و شناخت نقاط شکننده آن، برای فهم بحران قیمت کود شیمیایی ناشی از جنگ ایران ضروری است.

چرا گاز طبیعی ستون اصلی تولید کود شیمیایی است؟

سلطه گاز طبیعی بر صنعت تولید کود شیمیایی تصادفی نیست، بلکه به ماهیت شیمیایی تثبیت نیتروژن بازمی‌گردد. فرایند «هابر-بوش» که پایه تولید تقریباً تمام کودهای نیتروژنی جهان است، از گاز طبیعی هم به‌عنوان منبع هیدروژن در تولید آمونیاک و هم به‌عنوان منبع انرژی حرارتی استفاده می‌کند. همین وابستگی دوگانه باعث شده کودهای نیتروژنی به‌شدت در برابر شوک‌های قیمتی گاز طبیعی آسیب‌پذیر باشند.

بر اساس تحلیل مرکز حقوق بین‌الملل محیط‌زیست، حدود ۷۰ درصد انرژی مصرفی در تولید کودهای شیمیایی نیتروژنی از سوخت‌های فسیلی تأمین می‌شود. این فقط یک شاخص هزینه نیست، بلکه نشانه‌ای از脆弱 بودن کل ساختار تولید است. در صورت اختلال در عرضه گاز طبیعی، کارخانه‌های تولید کود همزمان با کمبود مواد اولیه و محدودیت انرژی روبه‌رو می‌شوند؛ موضوعی که می‌تواند تولید را متوقف کند، نه اینکه صرفاً هزینه آن را افزایش دهد.

محصول اصلی در بحران کنونی، «اوره» است؛ ترکیبی نیتروژنی که برای تولید ذرت، گندم، برنج و پنبه در سراسر جهان حیاتی محسوب می‌شود. تولید هر تن اوره به حدود ۵۸۰ مترمکعب گاز طبیعی نیاز دارد و همین مسئله آن را به‌شدت به قیمت و دسترسی گاز وابسته کرده است.

تنگه هرمز؛ فقط گلوگاه نفت نیست

تنگه هرمز همواره به‌عنوان یکی از مهم‌ترین گلوگاه‌های نفت جهان شناخته شده، اما نقش آن در امنیت غذایی جهان کمتر مورد توجه قرار گرفته است. بر اساس داده‌های مؤسسه بین‌المللی تحقیقات سیاست غذایی (IFPRI)، حدود یک‌سوم تجارت دریایی کود شیمیایی جهان از این گذرگاه عبور می‌کند.

این تنگه مسیر اصلی صادرات سه تولیدکننده بزرگ کود نیتروژنی جهان یعنی ایران، قطر و عربستان سعودی است؛ کشورهایی که به‌واسطه ذخایر عظیم گاز طبیعی و زیرساخت‌های صنعتی صادرات‌محور، طی سه سال گذشته بزرگ‌ترین صادرکنندگان منطقه‌ای اوره و آمونیاک جهان بوده‌اند. این جایگاه پس از خروج روسیه از الگوهای عادی تجارت جهانی پس از جنگ اوکراین در سال ۲۰۲۲ تثبیت شد.

از ۲۸ فوریه ۲۰۲۶ و هم‌زمان با آغاز عملیات نظامی آمریکا و اسرائیل علیه ایران، حمل‌ونقل تجاری در تنگه هرمز عملاً مختل شده است. نتیجه این وضعیت، اختلال هم‌زمان در استخراج گاز طبیعی و مسیر صادرات کود شیمیایی از کشورهای خلیج فارس به بازارهای جهانی بوده است.

به این ترتیب، اختلال در هرمز فقط بازار انرژی را تحت فشار قرار نمی‌دهد، بلکه همزمان بازار نهاده‌های کشاورزی را نیز دچار بحران می‌کند و موجی از تورم را در کل زنجیره غذایی جهان گسترش می‌دهد.

چگونه جنگ ایران بحران جهانی کود شیمیایی را آغاز کرد؟

انتقال بحران جنگ به بازار کود از چند مسیر موازی انجام شد:

آسیب به زیرساخت‌های استخراج و فرآورش گاز طبیعی در خاورمیانه، مواد اولیه مورد نیاز تولید آمونیاک را کاهش داد.

اختلال در بنادر و حمل‌ونقل دریایی، صادرات کود از ایران، قطر و عربستان را مختل کرد.

کارخانه‌های تولید کود در هند و شمال آفریقا که به گاز خلیج فارس وابسته‌اند، با کمبود خوراک مواجه شدند و تولید خود را کاهش دادند.

نگرانی‌های روانی بازار باعث خریدهای احتیاطی و افزایش ناگهانی قیمت قراردادها شد.

جاش لینویل، تحلیلگر بازار کود در مؤسسه StoneX، این وضعیت را نوعی «سرایت بحران» توصیف کرده که به‌تدریج از خلیج فارس به سایر نقاط جهان گسترش یافته است.

بازاری که پیش از جنگ هم شکننده بود

شدت بحران کنونی تا حدی ناشی از ضعف ساختاری بازار جهانی کود پیش از آغاز جنگ است. بازار اوره از زمان جنگ روسیه و اوکراین در سال ۲۰۲۲ تحت فشار قرار داشت؛ جنگی که یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان کود جهان را از بازارهای عادی حذف کرد.

در همین حال، چین نیز در مارس ۲۰۲۶ اعلام کرد صادرات اوره را تا اوت ۲۰۲۶ محدود خواهد کرد. این تصمیم باعث شد دو تأمین‌کننده بزرگ بازار جهانی همزمان از چرخه عرضه خارج شوند و بسته شدن تنگه هرمز، سومین شوک بزرگ بازار طی شش سال اخیر را رقم بزند.

جهش قیمت‌ها

از زمان آغاز جنگ در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، قیمت‌ها به‌شدت افزایش یافته‌اند:

قیمت جهانی اوره: ۴۵ درصد افزایش

کودهای نیتروژنی در بازار آمریکا: حدود ۳۰ درصد افزایش

قیمت اوره در آمریکا: از ۴۶۰–۴۸۰ دلار به ۵۲۰–۶۲۰ دلار در هر تن کوتاه

قیمت اوره در کلرادو: از حدود ۳۰۰ دلار به نزدیک ۵۰۰ دلار در هر تن

کود نیترات آمونیوم کلسیم در آلمان: ۱۵ درصد افزایش در یک ماه

قیمت اوره در آلمان: حدود ۵۵۰ یورو در هر تن

واردات اوره برزیل: حدود یک‌سوم کاهش پس از رشد ۳۵ درصدی قیمت‌ها

کدام کشورها بیشترین آسیب را می‌بینند؟

ایالات متحده تا حدی به‌دلیل تولید داخلی گاز طبیعی در برابر بحران مقاوم‌تر است، اما این حفاظت کامل نیست. حدود ۷۰ درصد کشاورزان آمریکایی اعلام کرده‌اند توان مالی خرید کود مورد نیاز خود را با قیمت‌های فعلی ندارند.

اروپا با فشار مضاعفی روبه‌روست؛ زیرا بحران هرمز به مشکلات حل‌نشده ناشی از جنگ اوکراین اضافه شده است.

برزیل، بزرگ‌ترین واردکننده کود جهان، به‌شدت آسیب‌پذیر است و کاهش واردات آن می‌تواند بر تولید جهانی محصولات کشاورزی اثر بگذارد.

استرالیا نیز حدود ۶۰ درصد اوره خود را از خلیج فارس تأمین می‌کند و اکنون به‌دنبال جایگزین‌هایی در جنوب شرق آسیاست.

اما آسیب‌پذیرترین مناطق، کشورهای جنوب آسیا و آفریقای جنوب صحرا هستند؛ مناطقی که امنیت غذایی آنها به دسترسی به کود ارزان وابسته است.

پیامدهای جهانی برای امنیت غذایی

برنامه جهانی غذا (WFP) هشدار داده در صورت ادامه بسته ماندن تنگه هرمز تا ژوئن ۲۰۲۶ و باقی ماندن قیمت نفت بالای ۱۰۰ دلار، حدود ۴۵ میلیون نفر دیگر در جهان ممکن است به جمعیت دچار ناامنی غذایی اضافه شوند.

اقتصاددانان کشاورزی معتقدند اثر افزایش قیمت کود با فاصله ۳ تا ۶ ماهه به قیمت مواد غذایی در فروشگاه‌ها منتقل می‌شود و پس از تثبیت نیز به‌آسانی کاهش نمی‌یابد.

پیش‌بینی می‌شود قیمت مواد غذایی در آمریکا در سال ۲۰۲۶ حدود ۲.۹ درصد افزایش یابد؛ افزایشی که ناشی از رشد هزینه کود، سوخت حمل‌ونقل و کاهش تولید محصولات کشاورزی است.

بحران امروز، نشانه یک ضعف ساختاری است

بحران کود ناشی از جنگ ایران فقط درباره یک جنگ یا یک تنگه نیست؛ بلکه نشان می‌دهد نظام غذایی جهان بیش از حد بر کارایی و سود کوتاه‌مدت متمرکز شده و تاب‌آوری کافی ندارد.

سه شوک بزرگ طی شش سال اخیر ــ کرونا، جنگ اوکراین و بحران هرمز ــ یک ضعف مشترک را آشکار کرده‌اند: تولید کود نیتروژنی جهان به‌شدت متمرکز، وابسته به گاز طبیعی و متکی بر چند مسیر محدود دریایی است.