حاکمیت دیجیتال در برابر اینترنت ماهواره‌ای

آیا زیرساخت‌های بومی می‌توانند جایگزین اینترنت جهانی شوند؟

کد خبر: ۸۳۴۳۶۴

تاریخ: ۱۹ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۱۳:۳۲

به گزارش ایران اکونومیست؛ تغییر پارادایم در زیرساخت‌های مخابراتی جهان از شبکه‌های زمینی و ماهواره‌های ثابت (GEO) به سمت منظومه‌های عظیم در مدار نزدیک زمین (LEO)، نه‌تنها یک جهش فنی، بلکه یک بازآرایی استراتژیک در قدرت ژئوپلیتیک و دسترسی به اطلاعات محسوب می‌شود.

در حالی که دهه‌های گذشته شاهد حکمرانی دولت‌ها بر مرزهای دیجیتال از طریق کنترل دروازه‌های فیزیکی اینترنت بودیم، ظهور فناوری‌هایی نظیر استارلینک، آمازون لئو و پروژه‌های مشابه، این مدل سنتی را به چالش کشیده و فصلی نو در تقابل میان آزادی دسترسی و حاکمیت ملی گشوده است. در حالی که در بسیاری از نقاط جهان سرویس‌های اینترنت ماهواره‌ای به‌ عنوان راهبر اتصال در شرایط بحرانی پذیرفته می‌شوند، در ایران تجربه دی‌ماه و قطع نزدیک به ۱۰ روز اینترنت نشان داد هر زمان شبکه‌های زمینی قطع شوند، راه‌های جایگزین نیز به‌سرعت هدف قرار می‌گیرند؛ از اختلال در فرکانس‌های ماهواره استارلینک تا ممانعت از استفاده از دیش‌ها با جمع‌آوری از پشت‌بام‌ها. هم‌زمان این تقابل فناوری معاصر با منطق‌ رویکردهای سنتی، پرسش‌های جدی درباره آینده اینترنت، استقلال شبکه داخلی و نقش ابرمنابع ارتباطی در چشم‌انداز اقتصاد دیجیتال ایران تا ۲۰۲۶ پیش می‌کشد: آیا زیرساخت‌های بومی می‌توانند جایگزین اینترنت جهانی شوند؟ یا اینکه شبکه‌های نوین ماهواره‌ای به نماد بحران آزادی و محدودیت‌های حکمرانی تبدیل خواهند شد؟

بازار پهنای باند ماهواره‌ای در آستانه یک تحول ساختاری عظیم قرار دارد که بر اساس برآوردهای استراتژیک، درآمد اپراتورهای ماهواره‌ای از ۱۰ میلیارد دلار در سال ۲۰۲۵ به بیش از ۲۰ میلیارد دلار تا سال ۲۰۳۰ افزایش خواهد یافت. این رشد شتابان ناشی از کاهش قابل توجه هزینه‌های پرتاب به واسطه راکت‌های قابل بازیافت و پیشرفت در فناوری کوچک‌سازی ماهواره‌هاست که امکان استقرار هزاران واحد در مدار را فراهم می‌کند. برخی تحلیل‌های خوش‌بینانه، ارزش کل بازار شبکه‌های مبتنی بر فضا را تا سال ۲۰۳۰ حدود ۴۰.۶۸ میلیارد دلار و تا سال ۲۰۳۵ در سناریوهای پیشرفته تا ۱۰۸ میلیارد دلار پیش‌بینی می‌کنند.

سهم بازار و رقابت میان منظومه‌های پیشرو

در حال حاضر، استارلینک (Starlink) با در اختیار داشتن بیش از ۹۰ درصد از سهم بازار، به عنوان بازیگر بلامنازع این عرصه شناخته می‌شود. این شرکت تا فوریه ۲۰۲۶ موفق شده است تعداد مشترکان خود را به بیش از ۱۰ میلیون نفر برساند و حدود ۹ هزارو ۴۰۰ ماهواره فعال را در مدار مستقر کند. با این حال، رقابت در حال تشدید است؛ آمازون با پروژه کایپر که اکنون به «آمازون لئو» (Amazon Leo) تغییر نام داده، با سرمایه‌گذاری بیش از ۱۰ میلیارد دلاری در حال ورود به مرحله تجاری است و قصد دارد تا جولای ۲۰۲۶، حداقل هزارو ۶۰۰ ماهواره را پرتاب کند.

بررسی روندها نشان می‌دهد آسیا-اقیانوسیه سریع‌ترین منطقه در حال رشد در این بازار خواهد بود، به طوری که کشورهایی نظیر هند و اندونزی به دلیل شکاف دیجیتال گسترده در مناطق روستایی، تقاضای بالایی برای این فناوری دارند. همچنین بخش تجاری و سازمانی با نرخ رشد سالانه ۱۴.۵ درصد، موتور محرک اصلی درآمدزایی در دهه پیش رو خواهد بود.

علیرغم پوشش جهانی ماهواره‌های LEO، استفاده از خدمات استارلینک در تمامی نقاط جهان به طور رسمی مجاز نیست. این عدم دسترسی عمدتا ناشی از ملاحظات رگولاتوری، امنیتی و سیاسی دولت‌هاست. استارلینک به‌صراحت اعلام کرده است در کشورهایی نظیر چین، روسیه، بلاروس، سوریه، افغانستان، ایران و کره شمالی قصد ارائه خدمات رسمی ندارد، زیرا این کشورها اینترنت را به‌شدت کنترل کرده و فعالیت ماهواره‌ای خارجی را مخل امنیت ملی خود می‌دانند.

در آفریقا، استارلینک با چالش‌های رگولاتوری متفاوتی روبه‌رو بوده است. برای مثال، در آفریقای جنوبی، قوانین مربوط به برابری اقتصادی و مالکیت سیاهپوستان مانعی برای دریافت مجوز فعالیت این شرکت شده است. در مقابل، کشورهایی مانند چاد، مالی و زیمبابوه پس از مخالفت‌های اولیه، رویکرد خود را تغییر داده و مجوز فعالیت صادر کرده‌اند. در آسیا، کشورهایی نظیر اردن، سریلانکا و بنگلادش در مسیر پیوستن به شبکه استارلینک هستند، در حالی که در پاپوآ گینه نو، به دلیل مداخلات کمیسیون بازرسی (Ombudsman) و مسائل حقوقی داخلی، فعالیت استارلینک در دسامبر ۲۰۲۵ به دستور مقامات قطع شد.

دورزدن محدودیت‌ها از طریق رومینگ جهانی

یکی از ویژگی‌های فنی استارلینک، قابلیت استفاده از پایانه‌ها در کشورهای غیرمجاز از طریق طرح‌های «رومینگ منطقه‌ای» و «رومینگ جهانی» است. این قابلیت به کاربران اجازه می‌دهد پایانه‌ای را که در یک کشور مجاز خریداری و فعال شده، به مناطق دیگر منتقل کنند. اگرچه اسپیس‌ایکس در مواردی تحت فشار دولت‌ها یا برای اجتناب از درگیری‌های حقوقی، دسترسی در مناطق خاص را غیرفعال کرده، اما گزارش‌ها حاکی از فعالیت هزاران پایانه قاچاق در برخی مکان‌ها و حتی مناطق جنگی تحت کنترل روسیه است. یکی از بنیادین‌ترین پرسش‌ها در مورد اینترنت ماهواره‌ای، توانایی آن در شکستن دیوارهای آتش (Firewalls) در کشورهایی است که اینترنت را محدود می‌کنند. ماهیت غیرمتمرکز و فرامرزی سیگنال‌های LEO، ابزارهای سنتی فیلترینگ که بر پایه کنترل ISPهای داخلی استوار است را به‌شدت تضعیف می‌کند. با این حال، تحلیل‌های فنی نشان می‌دهند این به معنای پایان قطعی سانسور نیست، بلکه نبرد به لایه‌های فیزیکی و فرکانسی منتقل شده است.

چین با توسعه منظومه‌های ملی خود مانند «چیان‌فان»، در تلاش است جایگزینی برای استارلینک ارائه دهد که تحت نظارت قوانین داخلی این کشور باشد و از این طریق نفوذ فناوری‌های غربی را مهار کند. ایران نیز با الهام از مدل چینی، به سمت توسعه شبکه ملی اطلاعات (NIN) حرکت کرده و اینترنت را به یک سیستم چندلایه تبدیل کرده است که در آن دسترسی‌های خاص (Whitelist) به گروه‌های خاص اعطا می‌شود، در حالی که دسترسی عمومی در زمان‌های خاص به طور کامل قطع می‌شود.

چالش‌های اینترنت ماهواره‌ای در برابر ابزارهای کنترلی

اینترنت ماهواره‌ای علیرغم پتانسیل‌های خود، با محدودیت‌هایی در محیط‌های کنترلی روبه‌رو است:  شناسایی فیزیکی: برخلاف وی‌پی‌ان‌ها که نرم‌افزاری هستند، استارلینک به آنتن‌های فیزیکی نیاز دارد که توسط پهپادها یا بازرسی‌های خانه‌به‌خانه قابل شناسایی هستند.  پارازیت‌های محلی: دولت‌ها می‌توانند با استفاده از جمرهای نظامی، فرکانس‌های Ku و Ka را در مناطق شهری شلوغ مختل کنند.   وابستگی به ارز خارجی و قاچاق: تأمین هزینه اشتراک و واردات سخت‌افزار در شرایط تحریم و نظارت شدید مالی، مانع از همگانی‌شدن این ابزار می‌شود.

یکی از مهم‌ترین خبرهای حوزه امنیت فضایی، ادعای پژوهشگران چینی درمورد توسعه یک سامانه فشرده مایکروویو پرقدرت (HPM) است. تیمی از دانشمندان به رهبری «وانگ گانگ» (Wang Gang) در مؤسسه شمال غربی فناوری هسته‌ای (NINT)، از ساخت دستگاهی خبر داده‌اند که قادر است پالس‌های انرژی بسیار قدرتمندی را به سمت ماهواره‌های مدار پایین شلیک کند.

مشخصات فنی این سامانه که با نام TPG۱۰۰۰Cs شناخته می‌شود، به شرح زیر است:  توان خروجی: ۲۰ گیگاوات که یک جهش بزرگ در مقایسه با مدل‌های قبلی محسوب می‌شود.  مدت‌زمان پالس: ۵۰ نانوثانیه با نوسانات بسیار کم در نوک پالس (کمتر از دو درصد).  پایداری عملیاتی: این سیستم قادر است تا سه هزار پالس پرانرژی را در یک نوبت شلیک کند و در مراحل آزمایشی بیش از ۲۰۰ هزار پالس را بدون افت عملکرد ثبت کرده است.  قابلیت تحرک: به دلیل استفاده از ترانسفورماتور تسلا و عایق‌های مایع پیشرفته (۷۱۳۱ Midel)، ابعاد دستگاه به‌شدت کاهش یافته (چهار متر طول) و قابل نصب بر روی تریلر، کشتی یا هواپیماست.

هدف استراتژیک این سلاح، ایجاد اختلال آنی یا تخریب دائمی مدارهای الکترونیکی ماهواره‌های LEO نظیر استارلینک است. از آنجایی که این ماهواره‌ها در ارتفاع پایین (حدود ۵۵۰کیلومتری) حرکت می‌کنند، در برابر تابش‌های الکترومغناطیسی متمرکز از سطح زمین بسیار آسیب‌پذیر هستند.

ایران از سال ۲۰۲۳ تلاش‌های دیپلماتیک و حقوقی گسترده‌ای را در اتحادیه بین‌المللی مخابرات (ITU) آغاز کرد تا از نظر قانونی، اسپیس‌ایکس را مجبور به قطع خدمات در قلمرو خود کند. مبنای استدلال ایران، ماده ۱۸ مقررات رادیویی و قطع‌نامه ۲۲ (۲۳-WRC) است که بر «حقوق فرود» (Landing Rights) حاکمیتی تأکید دارد.

تصمیمات هیئت مقررات رادیویی (RRB) در سال ۲۰۲۶

در صدمین جلسه هیئت مقررات رادیویی در فوریه ۲۰۲۶، تحولات مهمی رخ داد:  تأیید مجازنبودن فعالیت: هیئت RRB به‌صراحت اعلام کرد فعالیت استارلینک در ایران بدون کسب مجوز از دولت این کشور، نقض مقررات بین‌المللی است.  رد ادعای ناتوانی فنی: ایران مدارکی ارائه داد که نشان می‌داد استارلینک پیش‌ازاین بیش از دو هزارو ۵۰۰ پایانه غیرمجاز را در مناطق دیگر غیرفعال کرده است. براساس‌این، ITU ادعای اپراتور مبنی بر ناتوانی در شناسایی و قطع پایانه‌ها در ایران را غیرقابل قبول دانست.  فشار بر نروژ: ITU از دولت نروژ (به ‌عنوان اداره ثبت‌کننده ماهواره‌های استارلینک) خواست تا تمام اقدامات لازم را برای توقف فوری ارسال سیگنال به قلمرو ایران انجام دهد.

با وجود این پیروزی‌های حقوقی روی کاغذ، اثربخشی عملی آنها محدود مانده است. نروژ و ایالات متحده با اتخاذ موضعی محافظه‌کارانه، اعلام کرده‌اند برای قطع خدمات به شواهد فنی دقیق‌تر و مکان‌محور نیاز دارند. این تقابل نشان‌دهنده بن‌بست میان ساختار کلاسیک ITU که بر پایه حاکمیت ملی استوار است و واقعیت‌های نوین فناوری ماهواره‌ای که مرزهای جغرافیایی را نادیده می‌گیرد.

آینده اینترنت فراتر از منظومه‌های کنونی خواهد بود. تا سال ۲۰۳۵، انتظار می‌رود که شبکه ۶G با سرعت‌هایی تا صد برابر ۵G و تأخیر در حد میکروثانیه، به طور کامل با منظومه‌های ماهواره‌ای یکپارچه شود. بازار ۶G تا سال ۲۰۳۵ ارزشی بالغ بر ۹۸.۸۵ میلیارد دلار خواهد داشت و حدود ۳۸ درصد از این بازار در اختیار آمریکای شمالی و سهم بزرگی متعلق به شرق آسیا (چین، ژاپن و کره جنوبی) خواهد بود.

تحول اینترنت در آینده از مسیر «منظومه‌سازی فضا» می‌گذرد. استارلینک و رقبای آن نظیر آمازون لئو، در حال تخریب مدل‌های سنتی حکمرانی دیجیتال هستند. با این حال، کشورهایی نظیر چین و ایران نشان داده‌اند به‌راحتی تسلیم نخواهند شد. تقابل کنونی میان «اینترنت بدون مرز» و «حاکمیت ملی»، به سه جبهه اصلی تقسیم شده است:  جبهه تکنولوژیک: رقابت میان اسپیس‌ایکس و منظومه‌های دولتی چین برای اشغال مدارهای کمیاب و باندهای فرکانسی.  جبهه نظامی: توسعه تسلیحات مایکروویو (نظیر پروژه وانگ گانگ) و جمرهای پیشرفته برای ایجاد «مناطق پرواز ممنوع الکترونیک» در فضا.  جبهه حقوقی: استفاده از نهادهایی مانند ITU برای مشروعیت‌بخشی به قطع دسترسی‌ها و فشار بر اپراتورهای بین‌المللی.

واقعیت این است که اینترنت ماهواره‌ای دوران سانسور را به شکل کنونی «تغییر» می‌دهد اما لزوما آن را «نابود» نمی‌کند. دولت‌ها به‌جای بستن شیرهای اینترنت در اپراتورهای ارتباطی، به سمت شکار فیزیکی گیرنده‌ها و جنگ الکترونیک در آسمان حرکت کرده‌اند. در افق ۲۰۳۵، پیروز این میدان کسی خواهد بود که بتواند توازن میان «تاب‌آوری شبکه ماهواره‌ای» و «قدرت تخریب سامانه‌های ضدماهواره‌ای» را به نفع خود تغییر دهد.

برای کاربران در کشورهای تحت کنترل، استارلینک همچنان یک «راه نجات حیاتی» اما پرخطر باقی خواهد ماند؛ ابزاری که هزینه استفاده از آن می‌تواند از جریمه‌های مالی تا مجازات‌های حبس و اعدام متغیر باشد. این نبرد، فراتر از یک موضوع فنی خواهد بود.