نسخه‌ای برای کاهش سنوات تحصیلی در ایران/چرا تحصیل در ایران طولانی است؟

تجربیات جهانی برای کاهش طول دوره تحصیل

کد خبر: ۸۳۴۲۱۳

تاریخ: ۱۴ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۱۸:۳۴

به گزارش ایران اکونومیست؛ در ماه‌های اخیر کاهش سنوات تحصیلی یکی از محورهای اصلی صحبت‌های مسئولان بوده است. مرکز پژوهش‌های مجلس در گزارشی با بررسی تجربیات ۸ کشور، راهکارهای کاهش طول دوره تحصیل در ایران را ارائه کرده است.

ایسنا، یکی از چالش‌های اصلی آموزش عالی ایران، تاخیر در ورود دانش‌آموختگان به بازار کار است. مسیری که در بسیاری از کشورها تا اوایل دهه بیست زندگی طی می‌شود، در ایران گاهی تا آستانه ۳۰ سالگی طول می‌کشد. این یعنی بهترین سال‌های عمر یک جوان به جای طی شدن در بازار کار، در پیچ و خم نظام آموزشی و سرفصل‌های دروس تکراری سپری می‌شود.

بسیاری از نظام‌های پیشرو آموزش عالی در جهان به سمت بهینه‌سازی و کوتاه کردن دوره‌های تحصیلی استاندارد همراه با حفظ و حتی ارتقای کیفیت آموزشی و تربیتی حرکت کرده‌اند؛ اما در ایران مدت دوره‌های تحصیل بدون تغییر باقی مانده است.

در ماه‌های اخیر وزیر علوم بر لزوم کاهش طول تحصیل تاکید کرده و موضوع کاهش طول دوره‌های تحصیلی را به عنوان یک ضرورت در راستای افزایش کارایی و اثربخشی نظام آموزش عالی مطرح کرده است. اما پرسش اصلی این است: چرا تحصیل در ایران این‌قدر طولانی است و آیا می‌توان بدون افت کیفیت، این مسیر را کوتاه‌تر کرد؟

چرا تحصیل در ایران طولانی است؟

در ایران عواملی همچون ساختار کم‌انعطاف برنامه‌های درسی، دروس تکراری، ضعف در هدایت تحصیلی، مشکلات اقتصادی که دانشجو را به سمت اشتغال پاره‌وقت سوق می‌دهد؛ از عوامل اصلی طولانی‌شدن سنوات محسوب می‌شود.

این روند، برای خانواده‌ها به معنای تحمیل هزینه‌های شهریه، مسکن، خورد و خوراک در سال‌های اضافی تحصیل است و در سطح کلان نیز باعث تحمیل هزینه‌های سنگین به دانشگاه‌ها و محروم شدن اقتصاد کشور از نیروی کار متخصص و جوان می‌شود.

تجربیات جهانی برای کاهش طول دوره تحصیل

مرکز پژوهش‌های مجلس با بررسی تجربیات ۸ کشور آلمان، فرانسه، مالزی، هند، بریتانیا، هلند، کانادا و استرالیا؛ ۳۵ راهکار اجرایی را برای بهینه کردن طول دوره‌های تحصیلی شناسایی کرده است.

بررسی تجربیات ۸ کشور پیشرو نشان می‌دهد که بسیاری از نظام‌های پیشروی آموزش عالی در جهان، سال‌هاست به سمت کوتاه‌تر و کارآمدتر کردن دوره‌های تحصیلی حرکت کرده‌اند.

در اروپا، کشورهایی مانند آلمان، فرانسه و هلند با اجرای «فرآیند بولونیا»، ساختار آموزش عالی خود را بازطراحی کردند. نتیجه این تحول، تثبیت دوره سه‌ساله برای کارشناسی و ایجاد نظامی استاندارد و قابل مقایسه در سطح بین‌المللی بود. در این کشورها با استقرار ساختار سه‌چرخه‌ای (کارشناسی، کارشناسی ارشد و دکتری)، دوره کارشناسی را به سه سال (۱۸۰ واحد) کاهش داده‌اند.

در کشورهای بریتانیا، استرالیا و کانادا دوره‌های شتاب‌دهنده را معرفی کرده‌اند و با حذف تعطیلات طولانی بین نیم‌سالی دوره‌ها را به دو تا سه سال کاهش می‌دهند.

هند با رویکردی متفاوت، نظام «مدرک پلکانی» را پیاده کرده است که دانشجو بعد از سال اول «گواهی»، سال دوم «دیپلم» و سال سوم «مدرک کارشناسی» می‌گیرد. در این مدل دانشجو می‌تواند در هر مرحله از تحصیل، با یک مدرک معتبر وارد بازار کار شود و در صورت تمایل، بعداً به دانشگاه بازگردد.

در مالزی نیز تمرکز بر «به رسمیت شناختن آموخته‌های قبلی» است. به این معنا که مهارت‌های تجربی یا کاری دانشجو (چه از تحصیلات گذشته و چه از تجربه کار) به جای واحدهای درسی پذیرفته می‌شود تا دوره تحصیلی کوتاه‌تر شود. تمرکز بر یادگیری مبتنی بر نتیجه و مهارت‌محوری، همراه با حفظ انعطاف‌پذیری برای رشته‌های پیچیده از ویژگی‌های متمایز این الگو است.

نقشه راهی برای تحول در دانشگاه‌های ایران

گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس با بررسی تجربیات ۸ کشور منتخب ۳۵ راهکار برای کاهش طول دوره تحصیل شناسایی کرده که برخی از آن‌ها را می‌توان برای ایران پیشنهاد داد.

استقلال دانشگاه‌ها؛ نسخه واحد برای همه ممنوع

یکی از محورهای کلیدی، افزایش استقلال دانشگاه‌ها است. به این معنا که هر دانشگاه، متناسب با مأموریت و ظرفیت خود، درباره طول دوره و محتوای آموزشی تصمیم بگیرد؛ چراکه نمی‌توان برای دانشگاه شریف و یک دانشگاه کوچک در منطقه‌ای محروم یک نسخه واحد پیچید. این تفویض اختیار به دانشگاه امکان می‌دهد با در نظر گرفتن ماهیت رشته، نیازهای بازار کار منطقه و استانداردهای ملی، طول دوره و محتوای آموزشی را به گونه‌ای طراحی کند که در عین حفظ کیفیت و جامعیت آموزشی، از اتلاف زمان و منابع جلوگیری شود.

سبک‌سازی بار سنگین سرفصل‌ها

یکی از متهمان اصلی طولانی‌شدن تحصیل، دروس تکراری و غیرضروری است. در گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس پیشنهاد شده که با بازنگری اساسی در برنامه‌های درسی سرفصل‌ها سبک‌تر شوند. چراکه حذف دروس تکراری یا غیرضروری می‌تواند زمینه‌ساز کاهش طول دوره تحصیلی با تمرکز بر محتوای اصلی و مهارت‌های پایه و مورد نیاز دوره‌های آموزشی شود.

در این مسیر، تدوین چارچوب ملی صلاحیت‌های آموزش عالی ایران با الگوبرداری از تجارب موفق کشورهایی مانند مالزی و استرالیا که در آن نتایج یادگیری مورد انتظار در هر مقطع به طور شفاف تعریف شده باشد، ضروری است.

استقرار سامانه یکپارچه انتقال واحد

راهکار دیگر ایجاد سامانه ملی یکپارچه انتقال واحدهای درسی است. این سیستم به دانشجویان اجازه می‌دهد بدون اتلاف زمان، بین دانشگاه‌ها جابه‌جا شوند و از دوباره‌کاری در گذراندن دروس جلوگیری شود.

این سامانه باید شامل بانک اطلاعاتی واحدهای درسی معادل، سازوکار خودکار بررسی تطابق دروس و سامانه ثبت دروس مشترک باشد. هم‌زمان، با استقرار سامانه مشاوره تحصیلی هوشمند، نقشه راه تحصیلی شخصی‌سازی شده برای هر دانشجو، طراحی و با تضمین عرضه به‌موقع دروس اصلی و مدیریت ظرفیت، امکان پیمودن بهینه مسیر تحصیلی فراهم می‌شود. این راهکار با کاهش فرایندهای اداری و حذف دوباره کاری‌ها، زمینه تحصیل بدون وقفه و به‌موقع دانشجویان را در سراسر کشور ایجاد می‌کند.

به رسمیت شناختن دوره‌های فشرده

اجرای نظام سه‌نیم‌ساله در دانشگاه‌ها و رسمیت بخشیدن به دوره‌های فشرده و تسریع شده برای دانشجویان مستعد، مشابه الگوی موفق بریتانیا و استرالیا، امکان فارغ‌التحصیلی زودتر از موعد را فراهم می‌آورد. این راهکار باید با توسعه زیرساخت‌های آموزش ترکیبی (حضوری و برخط) و به رسمیت شناختن آموخته‌های قبلی از طریق دوره‌های کارآموزی، گواهینامه‌های حرفه‌ای و آزمون‌های سنجش صلاحیت تکمیل شود تا هر دانشجو بتواند متناسب با سرعت یادگیری و شرایط فردی خود مسیر تحصیلی را طی کند.

تقویت پیوند با صنعت

در سطحی عمیق‌تر، تقویت ارتباط دانشگاه و صنعت و حرکت به سمت تأمین مالی مبتنی بر عملکرد، دانشگاه‌ها را به سمت خروجی‌محوری و کاهش زمان تحصیل سوق می‌دهد. این اقدام از طریق الزام به گذراندن کارآموزی‌های هدفمند در طول دوره تحصیل و مشارکت نهادهای صنعتی در بازنگری برنامه‌های درسی، به کاستن از دروس صرفاً نظری و کاهش فاصله مهارتی فارغ‌التحصیلان با بازار کار کمک می‌کند.

استقرار سیستم «مدرک پلکانی»

طراحی نظام مدرک پلکانی مشابه هند، به گونه‌ای که دانشجو پس از گذراندن دو تا سه سال اولیه (حدود ۹۰ واحد) موفق به دریافت گواهی صلاحیت حرفه‌ای شده و درصورت تمایل، با یک وقفه کوتاه به بازار کار وارد شود. سپس در فرصت مناسب، با بازگشت به دانشگاه و گذراندن واحدهای باقی مانده، مدرک کارشناسی کامل را دریافت کند. این طرح به‌ویژه برای دانشجویان شاغل یا دارای محدودیت مالی بسیار کارآمد خواهد بود.

فرصت تحصیلی تابستانی بین دانشگاهی

برگزاری دوره‌های فشرده تابستانی با همکاری چند دانشگاه در منطقه که دانشجویان بتوانند دروس معوق خود را در این دوره‌ها بگذرانند، می‌تواند به عنوان یک راهکار پیشنهاد شود. این طرح به‌ویژه برای دروس عمومی و پایه که در همه دانشگاه‌ها مشترک‌اند، بسیار مؤثر خواهد بود و مانع از طولانی شدن تحصیل به دلیل برخورد با ظرفیت پر در دانشگاه مبدأ می‌شود.

طراحی مسیرهای تحصیلی متنوع برای استعدادهای درخشان

طراحی مسیرهای ویژه برای دانشجویان ممتاز که امکان گذراندن واحدهای بیشتر در هر نیمسال، شرکت در دوره‌های فشرده و انجام پروژه‌های تحقیقاتی به جای دروس اختیاری را فراهم می‌کند. این دانشجویان می‌توانند با حفظ کیفیت آموزشی، دوره کارشناسی را در بازه‌ای کوتاه‌تر (برای مثال ۲.۵ سال) به پایان برسانند.

این راهکارها و پیشنهادهای ارائه شده ارکان یک سامانه تحول یکپارچه آموزش عالی هستند و به صورت زنجیره به هم پیوسته‌اند. این مجموعه هم‌افزا می‌تواند به کوتاه‌تر شدن دوره تحصیل، افزایش بهره‌وری و ارتقای کیفیت آموزش عالی منجر شود.

با وجود این‌که کاهش طول دوره تحصیل به ضرورتی برای افزایش بهره‌وری تبدیل شده است، این مسیر بدون چالش نیست. کوتاه کردن زمان تحصیل، اگر با بازنگری عمیق در کیفیت آموزش همراه نباشد، می‌تواند به افت سطح علمی منجر شود.