ضرورت حرکت معدن ایران به سمت اکتشافات عمیق

پایان عصر اکتشافات سطحی

کد خبر: ۸۳۳۷۳۶

تاریخ: ۰۲ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۱۰:۵۲

به گزارش ایران اکونومیست؛ رییس سازمان نظام صنفی معدنی با هشدار نسبت به پایان یافتن ظرفیت اکتشافات سطحی در کشور گفت: در گذشته با روش‌های ساده و مشاهدات میدانی نیز امکان شناسایی ذخایر معدنی وجود داشت، اما اکنون برای کشف ذخایر جدید ناگزیر باید به سمت اکتشافات عمیق حرکت کرد و ظرفیت حفاری‌های عمیق در کشور توسعه یابد.

رضا بستامی امروز در چهل و چهارمین گردهمایی ملی علوم زمین با اشاره به وظایف واگذارشده به پایگاه داده‌های علوم زمین، اظهار کرد: بر اساس مصوبات شورای هماهنگی و مفاد اساسنامه، مسئولیت مهمی به این پایگاه سپرده شده و امید می‌رود با این روند از موازی‌کاری جلوگیری شود و سرمایه‌های ملی هدر نرود. بارها پیش آمده است که شرکت‌های خصوصی یا خصولتی هزینه‌های سنگینی برای فعالیت‌های معدنی انجام داده‌اند، اما داده‌ها را نزد خود نگه داشته و آنها را به اشتراک نگذاشته‌اند؛ موضوعی که مانع استفاده متولیان امر از این اطلاعات شده است.

وی با اشاره به اینکه سازمان زمین‌شناسی طی سال‌های اخیر گام‌های مهمی به جلو برداشته، افزود: با توجه به روند تهیه نقشه‌های یک‌پنجاه‌هزارم که مدتی است آغاز شده، امید می‌رود این سازمان بتواند طبق برنامه‌ریزی انجام‌شده، زودتر به هدف نهایی خود یعنی تهیه ۲۶۰۵ نقشه دست یابد.

بستامی ایران را «رنگین‌کمانی از مواد معدنی» توصیف کرد و ادامه داد: از میان ۱۱۲ ماده معدنی شناخته‌شده، ۸۱ ماده در ایران شناسایی شده است. امروز دیگر جنگ‌ها از نفت به سمت مواد معدنی رفته و اهمیت آنها روزبه‌روز افزایش می‌یابد، برای همین در همایش تلاش شده مباحث به صورت بسیار مختصر و مفید ارائه شود.

رییس سازمان نظام مهندسی معدن ایران محورهای اصلی سخنان خود را در قالب ۶ محور مرتبط با زمین دیجیتال، اکتشاف هوشمند و حرکت به سمت توسعه پایدار معرفی کرد و یادآور شد: در حوزه اکتشاف و تحول دیجیتال در داده‌های علوم زمین، مهم‌ترین چالش موجود مربوط به داده‌ها است؛ از حجم داده‌ها و روش جمع‌آوری آنها گرفته تا نحوه دسترسی و بهره‌برداری..

وی با اشاره به تجربه‌های کارشناسان باسابقه از جمله آقای باباخاری، توضیح داد: اکتشاف از روش‌های سنتی به سمت فناوری‌های نوین و هوش مصنوعی در حال حرکت است و یک تحول جدی در حوزه داده‌های دیجیتال در حال رخ دادن است. بستامی ابراز امیدواری کرد ایران با محوریت سازمان زمین‌شناسی از این روند جهانی عقب نماند.

وی به موضوع «معدنکاری پایدار و امنیت تأمین مواد معدنی استراتژیک» پرداخت و یادآور شد: توسعه اقتصادی هر کشور به طور جدی به مواد معدنی گره خورده است. هنگام استخراج نباید صرفاً به نیازهای امروز نگاه کرد، بلکه باید حقوق نسل‌های آینده را نیز در نظر گرفت و رعایت اصول فنی و مهندسی را جدی گرفت. نظام مهندسی در سال‌های اخیر تلاش کرده در این مسیر به شکل موثرتری ایفای نقش کند.

بستامی «اکتشاف هوشمند با تلفیق کلان‌داده‌ها، هوش مصنوعی و فناوری اطلاعات» را از موضوعات مطرح در این گردهمایی دانست و گفت: اکتشاف ستون فقرات فعالیت‌های معدنی و علوم زمین است و در این زمینه گام بزرگی برداشته شده و هفته آینده نتایج آن منتشر خواهد شد. برای نخستین‌بار یک پلتفرم واحد برای تهیه طرح‌های اکتشاف مواد معدنی گروه‌های یک تا پنج طراحی شده که دارای فرآیند یک‌مرحله‌ای است. گروه ۶ (زغال‌سنگ) دارای سه مرحله و مواد معدنی فلزی نیز سه مرحله‌ای خواهد بود.

رییس سازمان نظام مهندسی معدن ایران با بیان اینکه در گذشته، در استانداری‌ها و ادارات کل روال مشخصی وجود نداشت؛ یک پروانه اکتشاف صادر می‌شد و بهره‌بردار می‌توانست حتی بدون نتیجه‌گیری مناسب از مرحله پی‌جویی، وارد مراحل بعدی شود، خاطر نشان کرد: اما در طرح جدید، اگر مطالعات مرحله پی‌جویی به نتیجه نرسد، فرایند متوقف می‌شود و اجازه ورود به مرحله بعد داده نمی‌شود.

در صورت تأیید نتایج مرحله اول، طرح اکتشاف تفصیلی تهیه می‌شود و در نهایت گزارش پایانی به گواهی کشف واقعی منجر خواهد شد؛ به‌گونه‌ای که عیار و درصد خلوص درج‌شده در گواهی با واقعیت زمین مطابقت داشته باشد. بستامی هشدار داد که متأسفانه برخی گواهی‌های کشف با عیار صفر صادر شده که نشان‌دهنده وجود مشکلات جدی در روش‌های گذشته است.

وی با اشاره به ضرورت «دیپلماسی در همکاری‌های بین‌المللی»، گفت: منابع زمین می‌تواند هم عامل پیوند و هم عامل گسست میان ملت‌ها و دولت‌ها باشد و باید از منابع معدنی و انرژی کشور به شکل بهینه استفاده کرد تا حاکمیتی مطلوب و پایدار برای کشور فراهم شود.

بستامی با اشاره به اهمیت «مدیریت منابع آب»، تصریح کرد: در بسیاری از کشورها، ناتوانی در مدیریت آب و افزایش قابل توجه هدررفت منابع آبی، به یک بحران تبدیل شده است و نیاز است که متخصصان بتوانند در این حوزه کمک کنند.

بستامی به موضوع مدیریت منابع آب و فرونشست زمین پرداخت و گفت: مسئله فرونشست‌ها و خالی شدن سفره‌های آب زیرزمینی از جمله چالش‌های جدی کشور است. سازمان نظام مهندسی معدن با شرکت‌های آب منطقه‌ای وابسته به وزارت نیرو در حوزه نظارت بر حفاری چاه‌های آب و همچنین در قالب گروه‌های گشت و بازرسی همکاری دارد و همکاران این سازمان تجربه قابل توجهی در این زمینه کسب کرده‌اند.

وی از تشکیل کمیته فعال در حوزه آب‌های زیر زمینی در سازمان نظام مهندسی معدن کشور خبر داد و یادآور شد: در بسیاری از استان‌ها نیز این کمیته‌ها فعالیت دارند که می‌توانند در مدیریت منابع آب کمک‌کننده باشند. در قانون آب به‌صراحت تأکید شده که در حفاری چاه‌های آب باید از حضور یک مهندس معدن به‌عنوان ناظر حفاری استفاده شود. سازمان نظام مهندسی معدن از این ظرفیت قانونی استفاده کرده و در بسیاری از استان‌ها نیز نتایج موفقی به دست آمده و این موضوع توانسته به حوزه مدیریت آب کشور کمک کند.

رییس سازمان نظام مهندسی معدنی به مفهوم توسعه پایدار در علوم زمین اشاره کرد و ادامه داد: توسعه پایدار تنها به محیط‌زیست محدود نمی‌شود. زمانی که از توسعه پایدار سخن گفته می‌شود، یک مفهوم چندوجهی مدنظر است که علاوه بر محیط ‌زیست و منابع طبیعی، شامل رشد اقتصادی و عدالت اجتماعی نیز می‌شود. فعالیت‌های اکتشاف و استخراج مواد معدنی باید به گونه‌ای انجام شود که هم موجب رشد اقتصادی کشور شود و هم توزیع عادلانه ثروت را به همراه داشته باشد، در عین حال که حفظ محیط‌زیست و منابع طبیعی نیز رعایت شود.

بستامی اضافه کرد: تمرکز صرف بر یک جنبه، به‌ویژه محدود کردن فعالیت‌ها تنها به دلیل برخی ملاحظات محیط‌زیستی، در حالی که کشور دارای ذخایر عظیم معدنی است، می‌تواند منجر به هدررفت این ظرفیت‌ها شود. طبق گزارش‌هایی که از سوی مسئولان و از جمله مهندس جدیدی ارائه شده، میزان دسترسی متولیان بخش معدن به اراضی کشور برای فعالیت‌های معدنی بسیار محدود است.

وی افزود: در حال حاضر تنها حدود دو تا سه درصد از مساحت کشور در اختیار فعالیت‌های معدنی قرار دارد، هرچند در برخی گزارش‌ها این آمار کمی بالاتر نیز عنوان شده است.

بستامی با اشاره به کاربردهای هوش مصنوعی در اکتشافات معدنی، گفت: برای روشن‌تر شدن این موضوع، نمونه‌هایی از کاربردهای هوش مصنوعی، مدیریت داده و اشتراک دانش در شرکت‌های بزرگ معدنی جهان بررسی شده است. شرکت بی‌اچ‌پی (BHP) از جمله شرکت‌هایی است که به‌طور گسترده از الگوریتم‌های هوش مصنوعی، یادگیری ماشین و روش‌های فراابتکاری در اکتشافات معدنی استفاده می‌کند و نتایج موفقی نیز به دست آورده است. برخی شرکت‌های دیگر نیز از هوش مصنوعی برای بهینه‌سازی فرآیندهای اکتشاف استفاده کرده‌اند.

وی افزود: در دانشگاه‌ها نیز لازم است این فناوری‌ها به‌صورت کاربردی آموزش داده شود؛ چراکه در بسیاری از پایان‌نامه‌ها به روش‌های فراابتکاری و الگوریتم‌های هوش مصنوعی اشاره می‌شود، اما باید توجه داشت که این روش‌ها قابلیت پیاده‌سازی عملی در کشور را نیز داشته باشند.

بستامی همچنین به موضوع پلتفرم‌های اشتراک دانش و داده‌های زمین‌شناسی در شرکت‌های مختلف اشاره کرد و گفت: نمونه‌هایی از این پلتفرم‌ها بررسی شده است، هرچند به دلیل محدودیت زمان از توضیح بیشتر درباره آنها صرف‌نظر می‌کنم.

وی در ادامه به حمایت از شرکت‌های نوپا در حوزه معدن اشاره کرد و گفت: یکی از موضوعاتی که در حال حاضر نیز در حال شکل‌گیری است، حمایت از استارتاپ‌ها و شرکت‌های نوپای فعال در حوزه معدن و ماینینگ است.

رییس سازمان نظام صنفی معدنی با اشاره به آینده اکتشافات معدنی در کشور گفت: یکی از نگرانی‌های جدی در حوزه معدن این است که دوره اکتشافات سطحی تقریباً به پایان رسیده است. در گذشته حتی با روش‌های ساده و مشاهده‌های میدانی نیز امکان شناسایی برخی ذخایر معدنی وجود داشت، اما اکنون لازم است به سمت اکتشافات عمیق حرکت کنیم. هرچند در حال حاضر دستگاه‌های حفاری با عمق‌های بالا در کشور فعال هستند، اما لازم است این ظرفیت توسعه پیدا کند.

وی افزود: استفاده از حفاری‌های مایل و همچنین بهره‌گیری از روش‌های نوین ژئوفیزیکی مانند گرانی‌سنجی و لرزه‌نگاری در عملیات اکتشافی باید به شکل جدی‌تری مورد توجه قرار گیرد تا بتوان ذخایر معدنی را در اعماق بیشتر شناسایی کرد. بسیاری از ذخایر معدنی که در سطح زمین قرار داشتند، طی سال‌های گذشته استخراج شده‌اند.

به عنوان نمونه، در حوزه سنگ‌های تزئینی، بسیاری از معادن شاخص کشور از جمله در منطقه محلات، ذخایر سطحی خود را تا حد زیادی استخراج کرده‌اند و به دلیل نبود اکتشافات عمیق، برخی معدنکاران با چالش‌های جدی روبه‌رو شده‌اند.