اینترنت و بی‌پولی در گیرودار جنگ

جدال روزنامه‌نگاران با تعدیل‌

کد خبر: ۸۳۳۷۳۵

تاریخ: ۰۱ ارديبهشت ۱۴۰۵ - ۲۰:۴۱

به گزارش ایران اکونومیست؛ در نشست تخصصی «ساز و کار حمایتی برای جلوگیری از تعدیل روزنامه‌نگاران» از شرایط تراژیک تعدیل خبرنگاران و روزنامه‌نگاران و همچنین شرایط مهندسی اقتصاد رسانه، به عنوان عوامل بحران‌زا سخن به میان آمد.

نشست تخصصی «ساز و کار حمایتی برای جلوگیری از تعدیل روزنامه‌نگاران» صبح سه‌شنبه (یکم اردیبهشت ماه) با حضور فیاض زاهد (رییس انجمن صنفی مطبوعات استان تهران)، علی‌اصغر شفیعیان (مدیر تارنمای انصاف‌نیوز و فعال رسانه)، فاطمه علی‌اصغر (سردبیر سابق روزنامه پیام‌ما) و زهرا جعفری (دبیر نشست) در دفتر توسعه آموزش رسانه برگزار شد.

اکبر منتجبی، مدیرکل دفتر توسعه آموزش رسانه نیز این نشست را همراهی می‌کرد.

وزارت ارشاد چتر حمایتی گسترده‌تری فراهم کند

زهرا جعفری، دبیر نشست، در ابتدا درباره وضعیت جامعه مطبوعاتی گفت: «بر اساس گزارشی از وضعیت روزنامه‌نگاران در پایان سال ۱۴۰۴، شرایطی تراژیک برای عده‌ای از روزنامه‌نگاران رقم خورده است. تعدیل‌ و بسته شدن حقوق و معوقات، عید غم‌انگیزی برای همکاران ما ساخت. دو روزنامه مهم دنیای اقتصاد و هم‌میهن تعطیل و صدها نفر بیکار شدند. وزارت ارشاد به عنوان متولی مطبوعات باید چتر حمایتی گسترده‌تری را برای روزنامه‌نگاران فراهم کند.»

وی افزود: «فراتر از مسائل اقتصادی، ابعاد روحی و روانی، از دست دادن هویت شغلی و نقش انجمن‌های صنفی نیز باید بررسی شود و راهکارهایی مانند شبکه‌سازی و همکاری میان روزنامه‌نگاران برای آینده این حرفه مورد بحث قرار خواهد گرفت.»

جای خبرنگار حرفه‌ای را نیروی کارآموز گرفت

فاطمه علی‌اصغر ـ سردبیر سابق روزنامه پیام‌ ما ـ در سخنانی با اشاره به تعدیل نیرو در رسانه‌ها گفت: «واقعیت این است که امروز در مطبوعات، دیگر به جای روزنامه‌نگاران حرفه‌ای، هر کسی که حقوق ثابت نخواهد یا بخواهد خود را مطرح کند، صفحه‌های روزنامه را پر می‌کند. در شرایط جنگ که بیشترین نیاز به مطبوعات احساس می‌شود، ناگهان بدنه لاغر و ضعیف مطبوعات دست به تعدیل‌های گسترده زد.»

او با اشاره به تعطیلی یا تعدیل نیرو در رسانه‌ها، با نام بردن از برخی از این رسانه‌ها، تصریح کرد: «جالب اینکه حتی یک رسانه خود را ملزم به شفاف‌سازی نمی‌داند و ممکن است از طرح این موضوع ناراحت شود.»

هشدار درباره جایگزینی خبرنگاران با کارآموز و هوش مصنوعی

علی‌اصغر با بیان اینکه جنگ بهانه‌ای برای کاهش هزینه‌ها شده است، تصریح کرد: «در یکی از خبرگزاری‌ها، پس از شروع جنگ، خبرنگاران قدیمی و حرفه‌ای را تعدیل و به جای آنها نیروهای کارآموز گرفتند که پول کمتری بگیرند و حق اعتراض نداشته باشند. جالب اینکه ساختمان‌های جدید این خبرگزاری با سرعت در حال پیشرفت است. آیا واقعاً مسئله مالی بوده است؟!»

او ادامه داد: «جنگ، هدیه آسمانی برای برخی مدیران مسوول بود تا آرزوی کاهش هزینه‌هایشان را برآورده کنند. امروز حتی بحث جایگزینی خبرنگار با هوش مصنوعی مطرح می‌شود. مدیرمسوولی که هوش مصنوعی را جایگزین خبرنگار حرفه‌ای می‌کند، دیگر مسئولیت رسانه‌ای خود را فراموش کرده است.»

این فعال رسانه‌ای با اشاره به تبعات بلندمدت تعدیل‌ها در رسانه، هشدار داد: «پس از اتفاقات ۸۸، برخی رسانه‌ها اقتصاد خود را از دست دادند و بخشی از مرجعیت خبری از ایران به خارج از کشور منتقل شد. امروز مردم نمی‌دانند چه حرفی برای گفتن دارند و صداهای مختلف در جامعه خاموش شده‌اند. فقط صداهای رادیکال و افراطی ـ از داخل و خارج ایران ـ شنیده می‌شود. سوال این است که آینده چه خواهد شد و آیا می‌توان کاری کرد؟»

رانت کاغذ و آگهی‌های دولتی مطبوعات را بیمار کرده است

در ادامه این نشست، علی‌اصغر شفیعیان ـ مدیر تارنمای انصاف‌نیوز و فعال رسانه‌ای ـ با ارائه دیدگاهی متفاوت، از زاویه اقتصاد رسانه به تحلیل چالش‌های پیش روی مطبوعات پرداخت.

شفیعیان که به گفته خود تجربه بیش از یک دهه اداره یک بنگاه اقتصادی کوچک را دارد، گفت: «من سال‌ها خبرنگار و دبیر بودم و هیچ درکی از وضعیت اقتصادی رسانه‌ها نداشتم. اما وقتی مدیر شدم، دیدم آنچه امروز بر وضعیت خبرنگاران گذشته، نتیجه طبیعی شکست مهندسی اقتصاد رسانه در کشور ماست.»

او با نقد رانت‌های موجود در صنعت مطبوعات افزود: «رانت کاغذ و آگهی‌های دولتی، رسانه‌ها را بیمار کرده است. روزنامه‌هایی با تیراژ ۵۰۰ نسخه یا حتی ۲۰ نسخه، چرا باید آگهی دولتی بگیرند؟ این رانت و فسادش بسیار زیاد است. بعد از سال ۹۷ سعی کردیم به آمار دقیقی برسیم، اما کسی ارائه نکرد. کمیته بررسی کاغذ مطبوعات هم شفاف عمل نمی‌کند.»

مشتری رسانه‌ها جریان‌های سیاسی هستند نه مردم

این فعال رسانه‌ای با اشاره به تفاوت بین خبر و نظر در مطبوعات ایران تصریح کرد: «بسیاری از رسانه‌های ما به جای خبر، نظر تولید می‌کنند. مشتری ما مردم نیستند، مشتری ما جریان‌های سیاسی هستند که می‌خواهند ابراز وجود کنند. چرا آکسیوس را همه می‌بینند چون خبر تولید می‌کند؛ رسانه‌ها در ایران بیشتر شعار و نظر می‌فروشند، نه خبر. بنابراین اگر خبرنگاری هم تعدیل می‌شود بخشی از آن به این دلیل است که رسانه‌ها مطلب قابل توجهی برای ارائه ندارند و مردم حاضر نیستند راحت برای آن رسانه پول خرج کنند.»

شفیعیان با انتقاد از حضور پررنگ رسانه‌های دولتی گفت: «تا زمانی که غول‌های رسانه‌ای دولتی وجود دارند، بنگاه‌های خصوصی امکان رقابت ندارند و مجبورند از محتوا بزنند و در خبرها آب بریزند. اینجاست که باج‌نیوزها رشد می‌کنند و مخاطب را از دست می‌دهیم. رسانه دولتی هر چه قدر هم محتوای ضعیف تولید کند، با بودجه دولتی سر پا می‌ماند و بازار را خراب می‌کند.»

مدیر تارنمای انصاف‌نیوز گفت: «خبرنگاران و کلیت رسانه باید به این سمت بروند که روی محتواهایی که بدون جایگزین هستند کار کنند تا بتوانند بفروشند و تنها در این صورت است که رسانه و خبرنگاران می‌توانند ادامه حیات بدهند.»

عصر روزنامه‌نگاران افسانه‌ای تمام شده است

در ادامه نشست تخصصی «سازوکار حمایتی برای جلوگیری از تعدیل روزنامه‌نگاران»، فیاض زاهد، رییس انجمن صنفی مطبوعات تهران، با اشاره به تحولات بنیادین مشاغل در جهان به تحلیل چالش‌های پیش‌روی حرفه روزنامه‌نگاری در ایران پرداخت.

فیاض زاهد با بیان اینکه بسیاری از مشاغل در جهان دستخوش تغییرات بنیادین شده‌اند، گفت: در ایران از فرایندهای تحول در همه حوزه‌ها عقب بودیم و الان داریم می‌فهمیم مشاغل چگونه تغییر ماهیت می‌دهند. زمانی که کتاب «تاملاتی بر فلسفه تاریخ» را می‌نوشتم، فصلی را به نقد یووال نوح هراری، نویسنده یهودی‌تبار داشتم. در آنجا اشاره می‌شود که دنیای فردای ما دنیای تغییرات پیچیده‌ای در مشاغل است و بسیاری از مشاغل از دور خارج می‌شوند.

در تکنولوژی دیگر چیزی به نام آزادی و زندگی شخصی برای انسان باقی نگذاشته است و حالا ما ایرانی‌ها هم آن را حس می‌کنیم و در جنگ هم حس کردیم. رژیم صهیونیستی در جنگ اخیر نشان داد با تحلیل داده‌های الکترونیک، دوربین‌ها و حتی ضربان قلب، می‌تواند بداند بچه‌های این مملکت در کدام تخت خوابیده‌اند و در چه طبقه‌ای هستند و از کجا به کجا می‌روند تا آن‌ها را تارگت کنند.»

او با تأکید بر پایان یافتن عصر روزنامه‌نگاران سنتی، افزود: «روزگاری روزنامه‌نگاران افسانه‌ای با سرمقاله‌هایشان مسیرها را عوض می‌کردند. آن دوره تمام شده است و جایشان را به آدم‌هایی دادند که فست‌فودی عمل می‌کنند. امروز با یک دوربین موبایل می‌توانید خبرنگار شوید و آدم‌ها با چند مطلب جنجالی، اسم درمی‌آورند. امروز وظیفه من این است که درک کنم همکاران من با چه ی طرف می‌شونچیزد.

پس وارد دوره‌ای شدیم که عمر غول‌ها پایان یافته است؛ آنهایی که می‌توانستند با سرمقاله و یادداشت‌هایشان مسیر را عوض کنند. الان چهار تا مقاله می‌نویسند و اسمی در می‌کنند و برای آدم‌هایی که سال‌ها استخوان خرد کردند و شرافت رسانه‌ای دارند، فضا را سنگین و تلخ می‌کنند.»

رئیس انجمن صنفی مطبوعات تهران با اشاره به رابطه نظام سیاسی و مطبوعات در ایران تصریح کرد: «هرگاه حکومت مرکزی ضعیف بوده، مطبوعات قدرتمند شده‌اند؛ از مشروطه و دولت مصدق تا سال‌های ابتدایی انقلاب و دوم خرداد. اما رسانه مستقل اساساً در این سرزمین تحمل نمی‌شود. هزینه آن را هم تقریباً همه ما یک یا دو دور پرداخته و برگشته‌ایم.»

تلاش برای تأسیس صندوق حمایت از روزنامه‌نگاران آسیب‌دیده

زاهد با اشاره به موج مهاجرت روزنامه‌نگاران گفت: «بسیاری از همکاران بااستعداد ما مجبور به ترک کشور شدند. من روزنامه‌نگارانی را می‌شناسم که در خارج از کشور از من می‌پرسند «آیا کار درستی کردم که آمدم؟» و می‌دانم که از من می‌خواهند بشنوند «آره کار درستی کردی» چون احتمال می‌دهم در آستانه خودکشی هستند. زندگی در خارج برای خیلی از آنها بسیار سخت است.»

رئیس انجمن صنفی مطبوعات استان تهران با توصیف وضعیت معیشتی خبرنگاران اظهار کرد: «ما هر روز با گزارش‌هایی از تعدیل، اخراج و مشکلات بیمه روزنامه‌نگاران مواجهیم. روزنامه‌نگاری داریم که جایی برای خوابیدن ندارد و باید برای خانه سالمندانش فکر کنیم. ما ماهانه از منابعی که به دلیل اعتبارِ انجمن دریافت می‌کنیم، هزینه روزنامه‌نگارانی را می‌دهیم که هیچ‌کسی را ندارند.»

زاهد همچنین درباره حمایت انجمن صنفی از روزنامه‌نگاران اعلام کرد: «ما در انجمن درتلاش هستیم با برگزاری جلسات با مقامات دولتی و احتمالاً تأسیس صندوقی با هدف کمکی به نیروهای ملی و مستقل، به روزنامه‌نگارانی که دچار آسیب شده‌اند کمک برسانیم.»

در بخش دوم این نشست، فاطمه علی‌اصغر، سردبیر سابق روزنامه «پیام‌ ما»، با اشاره به مفهوم خودکشی سیستمی که فیاض زاهد مطرح کرد، به تحلیل وضعیت رسانه‌های مستقل در ایران پرداخت.

محدودیت اینترنت، رویای رسانه مستقل را محو می‌کند

فاطمه علی‌اصغر در ادامه گفت: «اگر به وضعیت رسانه‌ها از بالا نگاه کنیم، واقعاً خودکشی سیستم در اینجا معنا پیدا می‌کند. رسانه‌ای که می‌خواهد در دنیای جدید خارج از رانت‌های قدیمی فعالیت کند، با مشکلات عدیده‌ای روبه‌روست. اما اگر نخواهیم خودکشی کنیم و خواهان اقتصاد رسانه مستقل باشیم، به اینترنت نیاز داریم.»

او با اشاره به آمار خاموشی‌های اینترنت در سال گذشته افزود: «ثبت بیشترین تعداد خاموشی‌های اینترنت در سال گذشته نشان داد که بسیاری از کسب‌وکارها از پا درآمدند. بسیاری از رسانه‌های مستقل هم دیگر نتوانستند دوام بیاورند. اگر برای اینترنت فکری نشود، حتی آن باریکه فعالیت رسانه‌های مستقل هم کاملاً از بین می‌رود.»

این فعال رسانه‌ای با اشاره به شکل‌گیری باج‌نیوزها و فساد ساختاری در مطبوعات، تصریح کرد: «خبرنگارانی که خیلی دل به کار نمی‌دهند و به انگیزه‌های دیگر وارد رسانه می‌شوند، مثل اختاپوس در وضعیت رسانه‌های ما افتاده‌اند. وضعیت مطبوعات واقعاً اندوه‌بار است.»

علی‌اصغر در پایان با توصیف شرایط کنونی گفت: «ما وسط یک جنگ هستیم اما به رسانه‌ای که در حال احتضار است هم لگد می‌زنند. به نظر می‌رسد حداقل تا مدت طولانی، رسانه‌ها شرایط بدی پیدا کنند و به تبع آن، جامعه است که صدایش شنیده نمی‌شود.»

در نشست «ساز و کار حمایتی برای جلوگیری از تعدیل روزنامه‌نگاران» شفیعیان با تأکید بر لزوم تغییر الگوی حمایت از رسانه‌ها، پیشنهادهایی را برای برون‌رفت از بحران کنونی مطرح کرد.

یارانه کاغذ و آگهی، اینترنت آزاد و دسترسی به منابع خبری فراهم شود

علی‌اصغر شفیعیان ـ فعال رسانه‌ای ـ با نقد ساختار یارانه‌ای فعلی برای رسانه‌ها، گفت: «پیشنهاد می‌کنم دولت به جای یارانه کاغذ و کمک‌های این‌چنینی، زیرساخت‌های فعالیت مثل آزادی اینترنت و دسترسی به منابع خبری را فراهم کند. اگر دسترسی بدهند که ما مثل آکسیوس خبر تولید کنیم و بفروشیم، بسیاری از مشکلات حل می‌شود. اما وقتی اینترنت قطع می‌شود، بخش عمده درآمد رسانه‌های آنلاین مانند ریپورتاژ آگهی به صفر می‌رسد.»

او افزود: «چند سال پیش یکی از سایت‌ها را پولی کردیم اما با شکست مواجه شدیم. مردم حاضر نیستند برای خبر پول بدهند یا مشترک شوند. مدیر رسانه هم اطمینانی برای ماه بعد ندارد. وقتی اینترنت قطع می‌شود، دو سوم درآمد یک رسانه از بین می‌رود.»

باید مدل یارانه‌ای رسانه‌ها تغییر کند

شفیعیان با اشاره به تلاش‌های وزارت ارشاد برای پرداخت قسطی بیمه رسانه‌ها تصریح کرد: «این راهکارها کارساز نیست. فقط اینترنت را باز کنید. آزادی اینترنت و دسترسی به منابع خبری چیزی است که دولت باید تأمین کند. در غیر این صورت، تمام یارانه‌ها از کاغذ تا آگهی، غیرعادلانه توزیع می‌شود.»

او در جمع‌بندی صحبت‌هایش گفت:  «مدل یارانه‌ای رسانه‌ها باید تغییر کند. باید قطع ارتباط مالی با دولت داشته باشیم و روی پای خودمان بایستیم، مثل بقیه جهان. وگرنه هر کمکی بگیرید، مسکنی است که بسیار کوتاه‌مدت جواب می‌دهد. ما باید به سمت صنعت رسانه برگردیم و هیچ کمکی جز دست کشیدن دولت از سر رسانه نداریم.»

در بخش پایانی این نشست، رئیس انجمن صنفی مطبوعات تهران، ضمن نقد دیدگاه مطرح‌شده درباره نبودِ تمایل مردم برای حمایت مالی از رسانه‌ها، به تحلیل چشم‌انداز آینده مطبوعات در ایران پرداخت.

اگر محصول درست به مردم بدهیم، حمایت می‌کنند

فیاض زاهد با نقد صحبت‌های علی‌اصغر شفیعیان گفت: «ایشان گفتند مردم حاضر نیستند کمک کنند اما اگر ما محصول درست به مردم بدهیم، حتماً خریداری می‌کنند. یادمان باشد روزگاری همه ما برای خرید سی‌دی‌های غیرکپی رایت‌دار می‌رفتیم. هر جا با مردم با صداقت رفتار کردیم، جامعه ایران همراهی کرده است. من اعتقاد دارم جامعه ایران از نرمش تربیتی و فرهنگی بالایی برخوردار است.»

رئیس انجمن صنفی مطبوعات تهران با روایت خاطره‌ای از مرحوم احسان نراقی در سال ۲۰۱۱ در پاریس گفت: «سارتر، مهم‌ترین روشنفکر قرن بیستم، شبی پس از سخنرانی در دانشگاه سوربن به معشوقه‌اش گفت، ما تمام شدیم. وقتی پرسید چه شده، گفت، مجری پیش از سخنرانی کاغذی به من داد که لطفاً کوتاه صحبت کنید. ما چه زمانی می‌فهمیم دوره‌مان تمام شده و جامعه از ما گذر کرده است و قابلیت همراهی را نداریم؟»

زاهد تصریح کرد: «مسائل پیچیده را با پاسخ ساده نمی‌توان حل کرد. ما یک نظام قضایی می‌خواهیم که درک کند چقدر این مهم است که یک روزنامه‌نگار احساس کند که مستقل رفتار کند و این چقدر به نفع او خواهد بود در روز خطر. مسئله اینترنت هم که آقای شفیعیان مطرح کردند بسیار مهم است. ساز و کار جهان به رسانه عوض شده است و ما بدون اینترنت، گویی خلع سلاح هستیم. طبیعتاً آنها می‌دانند که اگر جایی مانند آکسیوس را تولید و تقویت می‌کنند، چه سودی برای امنیت ملی دارد. اگر فلان روزنامه‌نگار ما قدرتمند باشد، به نفع خود ماست و ما چنین کسی را نداریم. من هم مثل شما رسانه‌های انگلیسی زبان را دنبال می‌کنم تا بدانم چه خبر است. یک روز به یکی از این آقایان گفتم که شما دو ـ سه نفر را برای این کار بگذارید که معلوم شود که چه‌کسی چه می‌گوید. در این حوزه‌ها مشکل داریم؛ برای اینکه همچنان نگاه‌ها امنیتی است و تا وقتی نگاه امنیتی حاکم باشد، حوزه فعالیت حرفه‌ای دچار مشکل خواهد ماند.»

تلاش می‌کنیم صدای همکارانمان را برسانیم

او در پایان گفت: «به عنوان خادم جامعه مطبوعاتی در دوره‌ای که در انجمن صنفی باقی‌ مانده است، شرایط را رصد می‌کنیم، در جلسات مختلف حضور داریم و تلاش می‌کنیم صدای همکارانمان را برسانیم.»