آیا قطع اینترنت، کشور را امن‌تر می‌کند؟

کد خبر: ۸۳۳۴۳۹

تاریخ: ۲۶ فروردين ۱۴۰۵ - ۱۱:۰۲

در شرایط بحران و تنش‌های امنیتی، یکی از نخستین ابزارهایی که در معرض محدودسازی قرار می‌گیرد، اینترنت است؛ تصمیمی که اغلب با هدف افزایش امنیت، کنترل تهدیدات و مدیریت فضا توجیه می‌شود. اما آیا قطع اینترنت واقعاً به تحقق این اهداف کمک می‌کند یا پیامدهایی پیچیده‌تر و پرهزینه‌تر به همراه دارد؟ بررسی تجربه‌های جهانی و اصول فنی امنیت سایبری نشان می‌دهد که این اقدام، بیش از آنکه یک راه‌حل دقیق و هدفمند باشد، می‌تواند به اختلال در زیرساخت‌های حیاتی، افزایش آسیب‌پذیری سیستم‌ها و تحمیل هزینه‌های گسترده اقتصادی منجر شود. از سوی دیگر، در دنیای امروز که اینترنت به بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی روزمره، ارتباطات و حتی مدیریت بحران تبدیل شده، محدودسازی آن می‌تواند سطح عدم اطمینان و بی‌ثباتی را افزایش دهد. در چنین شرایطی، این پرسش جدی‌تر از همیشه مطرح است: آیا امنیت با قطع دسترسی تقویت می‌شود یا با مدیریت هوشمند و پایدار آن؟

در شرایطی که کشور در وضعیت حساس امنیتی و حتی در آستانه یا متن یک درگیری قرار می‌گیرد، تصمیم‌گیری درباره زیرساخت‌های حیاتی، از جمله اینترنت، به یکی از پیچیده‌ترین و در عین حال تعیین‌کننده‌ترین حوزه‌های سیاست‌گذاری تبدیل می‌شود. در چنین فضایی، روایت‌هایی که برای توجیه محدودسازی یا قطع اینترنت مطرح می‌شوند، معمولاً بر مفاهیمی مانند «امنیت»، «مدیریت بحران» یا «کنترل تهدید» تأکید دارند. اما اگر این ادعاها را با نگاهی فنی، اقتصادی و تجربی بررسی کنیم، تصویر متفاوتی شکل می‌گیرد؛ تصویری که نشان می‌دهد قطع گسترده اینترنت، نه‌تنها لزوماً به افزایش امنیت منجر نمی‌شود، بلکه می‌تواند پیامدهای معکوس و پرهزینه‌ای ایجاد کند.

۱. امنیت زیرساخت‌ها: مسئله‌ای فراتر از اینترنت عمومی

یکی از رایج‌ترین استدلال‌ها این است که محدودسازی اینترنت، برای جلوگیری از نفوذ به سامانه‌های حیاتی مانند بانک‌ها، زیرساخت‌های مالی یا خدمات دولتی ضروری است. این در حالی است که در معماری استاندارد امنیت سایبری، این دسته از زیرساخت‌ها اصولاً نباید وابستگی مستقیمی به اینترنت عمومی داشته باشند. در اغلب کشورها، سامانه‌های حیاتی روی شبکه‌های تفکیک‌شده، دیتاسنترهای اختصاصی و لایه‌های متعدد کنترل دسترسی فعالیت می‌کنند.

بر اساس گزارش‌های نهادهایی مانند World Bank و OECD، مهم‌ترین عوامل در امنیت این سیستم‌ها شامل مدیریت دسترسی، به‌روزرسانی مداوم، مانیتورینگ، و ساختار صحیح شبکه است، نه صرفاً اتصال یا عدم اتصال اینترنت عمومی. به بیان دیگر، اگر یک سامانه حیاتی دچار آسیب‌پذیری باشد، این ضعف معمولاً به طراحی داخلی، سیاست‌های دسترسی یا ضعف در به‌روزرسانی‌ها بازمی‌گردد، نه به دسترسی عمومی کاربران به اینترنت.

نکته مهم‌تر اینکه قطع یا محدودسازی اینترنت می‌تواند فرآیندهای حیاتی امنیتی مانند دریافت پچ‌های نرم‌افزاری، به‌روزرسانی امضاهای امنیتی و همگام‌سازی با پایگاه‌های داده تهدیدات را مختل کند. این موضوع در ادبیات امنیت سایبری به‌عنوان یکی از ریسک‌های «ایزوله‌سازی ناخواسته» شناخته می‌شود؛ وضعیتی که در آن سیستم‌ها به‌جای امن‌تر شدن، به‌مرور در برابر تهدیدات جدید آسیب‌پذیرتر می‌شوند.

۲. کارایی محدودیت ارتباطی در برابر بازیگران سازمان‌یافته

استدلال دوم، جلوگیری از ارتباط بازیگران مخرب از طریق قطع یا محدودسازی اینترنت است. در نگاه اول، این استدلال منطقی به نظر می‌رسد، اما تجربه‌های جهانی نشان می‌دهد که چنین محدودیت‌هایی عمدتاً بر کاربران عادی اثرگذار است، نه بر گروه‌های سازمان‌یافته.

گزارش‌های منتشرشده توسط Access Now نشان می‌دهد که در سال ۲۰۲۳ بیش از ۳۰۰ مورد قطع یا اختلال عمدی اینترنت در جهان ثبت شده است. در اغلب این موارد، گروه‌های هدف همچنان از ابزارهای جایگزین مانند شبکه‌های اختصاصی، ارتباطات رمزگذاری‌شده، یا حتی فناوری‌های ماهواره‌ای برای حفظ ارتباط استفاده کرده‌اند، در حالی که کاربران عادی و کسب‌وکارها بیشترین آسیب را متحمل شده‌اند.

این الگو نشان می‌دهد که محدودسازی اینترنت، بیشتر از آنکه یک ابزار دقیق برای مهار تهدیدات باشد، یک ابزار گسترده با اثرات جانبی بالا است؛ ابزاری که هزینه آن به‌طور نامتناسب بر دوش جامعه و اقتصاد قرار می‌گیرد.

۳. اینترنت به‌عنوان زیرساخت حیاتی در شرایط بحران و جنگ

در ادبیات جدید مدیریت بحران، اینترنت دیگر یک ابزار لوکس یا صرفاً ارتباطی تلقی نمی‌شود، بلکه بخشی از زیرساخت حیاتی کشورها محسوب می‌شود؛ مشابه برق، آب یا شبکه حمل‌ونقل.

در شرایط جنگی یا بحران، وابستگی به اینترنت نه‌تنها کاهش نمی‌یابد، بلکه افزایش پیدا می‌کند. مردم برای دریافت اطلاعات لحظه‌ای، یافتن مسیرهای امن، ارتباط با خانواده، دسترسی به خدمات درمانی و حتی هماهنگی‌های اولیه، به اینترنت متکی هستند. قطع این دسترسی می‌تواند باعث افزایش عدم قطعیت، گسترش شایعات و حتی اختلال در تصمیم‌گیری‌های حیاتی شود.

از منظر اقتصادی نیز، اهمیت اینترنت در ایران طی سال‌های اخیر به‌طور قابل توجهی افزایش یافته است. برآوردها نشان می‌دهد سهم اقتصاد دیجیتال از تولید ناخالص داخلی کشور به حدود ۶ تا ۷ درصد رسیده و میلیون‌ها نفر به‌صورت مستقیم یا غیرمستقیم از این فضا ارتزاق می‌کنند. تجربه اختلالات اینترنتی در سال‌های گذشته نیز نشان داده که هر روز قطعی گسترده می‌تواند ده‌ها میلیون دلار خسارت مستقیم و غیرمستقیم به کسب‌وکارها وارد کند.

این موضوع در گزارش‌های NetBlocks نیز تأیید شده است؛ جایی که برآورد می‌شود قطعی اینترنت در برخی کشورها، روزانه هزینه‌هایی در مقیاس ده‌ها تا صدها میلیون دلار ایجاد کرده است.

۴. مسئله روایت، اعتماد و مدیریت اطلاعات

در نهایت، یکی از ابعاد کمتر فنی اما بسیار مهم این موضوع، مسئله مدیریت اطلاعات و اعتماد عمومی است.

در شرایط بحران، جریان آزاد و نسبی اطلاعات می‌تواند به کاهش اضطراب، افزایش هماهنگی اجتماعی و تقویت تاب‌آوری جامعه کمک کند. در مقابل، محدودسازی شدید اطلاعات، معمولاً به افزایش عدم اطمینان و رشد روایت‌های غیررسمی منجر می‌شود.

در چنین شرایطی، حتی اگر هدف اولیه از محدودسازی، مدیریت بهتر فضا باشد، نتیجه نهایی می‌تواند پیچیده‌تر شدن محیط تصمیم‌گیری برای شهروندان و فعالان اقتصادی باشد. به‌ویژه در اقتصاد امروز که بخش قابل توجهی از فعالیت‌ها بر بستر ارتباطات دیجیتال شکل گرفته، این اختلال می‌تواند زنجیره‌ای از اثرات منفی را در حوزه‌های مختلف ایجاد کند.

با کنار هم قرار دادن این شواهد، می‌توان به یک نتیجه روشن رسید: اینترنت در جهان امروز نه یک ابزار جانبی، بلکه بخشی از زیرساخت حیاتی امنیت، اقتصاد و زندگی روزمره است. هرگونه سیاست‌گذاری که به‌صورت گسترده و غیردقیق منجر به اختلال در این زیرساخت شود، عملاً هزینه‌هایی ایجاد می‌کند که از منافع ادعایی آن فراتر می‌رود؛ چه در کاهش تاب‌آوری جامعه، چه در تضعیف کارکردهای اقتصادی، و چه در افزایش ریسک‌های امنیتی در بلندمدت.

در چنین چارچوبی، «دسترسی پایدار و قابل اتکا به اینترنت» را می‌توان نه صرفاً یک انتخاب فنی، بلکه بخشی از الزامات حکمرانی کارآمد در شرایط بحران دانست. تجربه‌های جهانی نیز نشان می‌دهد کشورهایی که توانسته‌اند در شرایط سخت، این زیرساخت را حفظ و مدیریت کنند، هم در حوزه امنیت و هم در حوزه اقتصاد عملکرد باثبات‌تری داشته‌اند.

از این منظر، حرکت به سمت حفظ حداکثری دسترسی، همراه با مدیریت هوشمند و هدفمند تهدیدات، می‌تواند به‌عنوان رویکردی کم‌هزینه‌تر و اثربخش‌تر مطرح شود. رویکردی که به‌جای کاهش دسترسی عمومی، بر ارتقای کیفیت مدیریت شبکه، افزایش تاب‌آوری زیرساخت‌ها و تقویت اعتماد عمومی تکیه دارد و در نهایت، به نفع پایداری کشور در شرایط پیچیده و پرریسک عمل می‌کند.