کتابهایی برای شب‌های اضطرار

مقابله با ترومای جنگ و موشک

کد خبر: ۸۳۳۱۶۴

تاریخ: ۱۹ فروردين ۱۴۰۵ - ۱۷:۱۵

به گزارش ایران اکونومیست؛ در ساعاتی که ادبیات سیاسی به تندترین شکل خود می‌رسد و سخن از «نابودی تمدن‌ها» به میان می‌آید هجومِ وحشت به مرزهایِ روان، دیگر یک واکنشِ ساده نیست، بلکه یک «اضطرار تمدنی» است.

زیستن در جغرافیایِ بحران، روانِ جمعی را در وضعیتی از «گوش‌به‌زنگیِ دائمی» قرار می‌دهد. زمانی که سایه تهدید بر زیرساخت‌های حیاتی و شریان‌های ارتباطی سنگینی می‌کند، تروما دیگر نه یک واقعه متعلق به گذشته، بلکه احتمالی سهمگین در آینده است.

در ساعاتی که ادبیات سیاسی به تندترین شکل خود می‌رسد و سخن از «نابودی تمدن‌ها» به میان می‌آید آن‌چنان که در تهدیدات اخیر دونالد ترامپ مبنی بر محو کردن میراثی کهن و تکرارناپذیر شاهد بودیم هجومِ وحشت به مرزهایِ روان، دیگر یک واکنشِ ساده نیست، بلکه یک «اضطرار تمدنی» است.

اما باید دانست که تمدن‌ها پیش از آنکه در سازه‌های بتنی و پل‌های فلزی شکل یابند، در ساحتِ ذهن بنا شده‌اند؛ قلمرویِ مخدوش‌ناپذیری که حتی با عبور از کالبد فیزیکی انسان‌ها، از مدارِ وجود خارج نمی‌شود.

در چنین فضایی است که بازگشت به کلمات، نه یک کنشِ تفننی، بلکه تلاشی برای صیانت از آن «زیرساختِ نامرئی» است که هیچ تهاجمی یارایِ دستیابی به آن را ندارد.

بدن؛ نخستین سنگر مقاومت

نخستین گام برای مواجهه با هراسِ جمعی، درک این واقعیت است که بدن انسان اولین سنگری است که مورد تهاجم اضطراب قرار می‌گیرد. بسل فن در کولک در اثر درخشان خود، «بدن فراموش نمی‌کند» تبیین می‌کند که شوک‌های ناشی از تهدید چگونه در سیستم عصبی رسوب می‌کنند.

در شرایطی که جامعه با وحشت ناشی از ناامنیِ محیطی دست‌وپنج نرم می‌کند، فن در کولک به ما می‌آموزد که واکنش‌های فیزیکی ما از لرزش دست تا تپش قلب نه نشانه ضعف، بلکه مکانیسم‌های دفاعی بدن برای بقاست. او بر این باور است که برای مدیریت بحران، ابتدا باید زبانِ بدن را فهمید تا از تثبیت تروما در لایه‌های عمیق روان جلوگیری کرد.

معنا؛ ستونِ خیمه‌ی تاب‌آوری

اما وقتی تهدید از کالبد فراتر رفته و هویت تاریخی را هدف می‌گیرد، باید به سراغ میراث ویکتور فرانکل رفت. او در «انسان در جستجوی معنا»، تجربه‌ای را روایت می‌کند که در آن تمام زیرساخت‌های زندگیِ فردی و اجتماعی ویران شده است.

فرانکل به ما یادآوری می‌کند که در «وضعیت‌های حدی» و در مواجهه با رنجی که گریزی از آن نیست، آخرین آزادیِ انسان، انتخابِ نگرش خویش است.

برای جامعه‌ای که با تهدیداتِ کلان روبروست، آموزه‌های فرانکل مسیری را می‌گشاید که در آن «امید» نه یک خوش‌بینی ساده‌لوحانه، بلکه یک «اراده‌ی معطوف به بقا» تعریف می‌شود. او ثابت می‌کند که تمدن، تا زمانی که در ذهنِ یک بازمانده معنا داشته باشد، شکست‌ناپذیر است.

تخلیه بارِ عصبی؛ بیداری غول درون

در لایه عملیاتی‌تر، نباید از رویکرد غریزی به ترس غافل شد. پیتر لوین در کتاب «بیداری غول درون» با نگاهی جانورشناختی به تروما، معتقد است که انسان برخلاف حیوانات، اغلب انرژیِ ناشی از ترس را در خود حبس می‌کند و همین امر منجر به وحشت‌زدگی مزمن می‌شود.

او در این کتاب تکنیک‌هایی را ارائه می‌دهد که در لحظات اوج بحران، به فرد کمک می‌کند تا با تخلیه انرژیِ عصبی، از فلجِ روانی جان سالم به در ببرد. او به ما می‌آموزد که چگونه با آگاهی بر حس‌های بدنی، سیستم عصبی خود را از حالت «انجماد» خارج کرده و قدرت کنش‌گری را بازیابیم.

خرد؛ تسلی‌بخشِ هراس‌های وجودی

در نهایت، آنچه این پازلِ تاب‌آوری را کامل می‌کند، پیوند میان فلسفه و روان‌شناسی است که آلن دوباتن در آثارش، به‌ویژه در «تسلی‌بخشی‌های فلسفه»، به آن می‌پردازد. او به ما می‌آموزد که بخشی از وحشت ما ناشی از غافلگیری در برابر شکنندگیِ تمدن است. دوباتن با نگاهی واقع‌گرایانه، به مخاطب کمک می‌کند تا میان «ترس منطقی» و «فاجعه‌سازی ذهنی» تمایز قائل شود؛ تمایزی که در ساعات بحرانی، مرز میان کنش‌گریِ آگاهانه و فروپاشیِ کوروکارانه است.

کتاب، پناهگاهی که با خود حمل می‌کنیم

مواجهه با تهدیدهای وجودی، تنها یک فرآیند فردی نیست؛ بلکه کنشی جمعی برای صیانت از مفهوم «ماندگاری» است. کتاب‌هایی که مرور شد، به ما می‌آموزند که بزرگترین دارایی یک ملت نه زیرساخت‌های فیزیکی، بلکه توانِ بازگشت به خویشتن در میانه طوفان است. اگر تروما به معنای «گسست» باشد، مطالعه و آگاهی، معنایِ «پیوند» را بازسازی می‌کند.

در ساعاتی که مسیرها هدف گرفته می‌شوند، باید به یاد داشت که تمدن‌ها در ذهن‌هایی ساخته می‌شوند که حتی با خاموشیِ کالبدها نیز پایان نمی‌یابند.

کتاب‌ها جاده‌هایی میان‌بر به سوی این آرامشِ مقتدرانه می‌گشایند. ما با مطالعه این آثار، در واقع در حال تمرینِ نوعی «مقاومت روانی» هستیم؛ مقاومتی که اجازه نمی‌دهد ترس، آخرین فرماندهِ ذهن ما باشد.

به تعبیرِ غاییِ فرانکل، ما شاید بر آنچه بر سرمان می‌آید کنترلی نداشته باشیم، اما بر «چگونه پاسخ دادن» به آن، حاکمِ مطلق هستیم. اینجاست که فرهنگ، به دفاعی‌ترین لایه‌ی زیرساختیِ یک ملت تبدیل می‌شود؛ لایه‌ای که هیچ حمله‌ای، در هیچ کجای تاریخ، نتوانسته است آن را از مدار خارج کند.