وقتی در آینه نگاه می‌کنیم واقعا چه می‌بینیم؟

اولین مواجهه با خود

کد خبر: ۸۳۳۱۴۲

تاریخ: ۱۹ فروردين ۱۴۰۵ - ۱۵:۱۸

به گزارش ایران اکونومیست، در سکوت سپیده دم، قبل از شروع شلوغی و هیاهوی روزانه، آدام در راهرو، جلوی آینه می‌ایستد. دستش را در موهایش فرو می‌برد، یقه پیراهنش را مرتب می‌کند و لبخندی کوتاه می‌زند، انگار که به جای تأیید انعکاس تصویرش در شیشه، از تصویر خود در حافظه‌اش اطمینان خاطر پیدا می‌کند.

چند بلوک آن طرف‌تر، سارا پرده را کنار می‌زند تا نور به آینه چوبی عتیقه‌اش بتابد. او لباسش را نوازش می‌کند، به آرامی گونه‌هایش را لمس می‌کند و مانند کسی که هر روز صبح با اطمینان خاطر با دوستی روبرو می‌شود، لبخند می‌زند.

آینه در اینجا یک شیء بی‌جان نیست، بلکه فضایی برای مواجهه با خود است، چشم سومی که فراتر از ویژگی‌های ظاهری را می‌بیند و بی‌صدا دری را به روی گفت‌وگوی درونی می‌گشاید که قبل از ورود به جهان آغاز می‌شود.

شما با خودتان روبرو می‌شوید

در روانشناسی، نگاه کردن در آینه «ملاقات با خود» نامیده می‌شود، لحظه‌ای روزانه که در آن هویت شخصیتان را آزمایش می‌کنید و همسویی میان تصویر مرئی و خود درونی‌تان را می‌سنجید. این‌ها لحظاتی سرشار از حقیقتی هستند که نه دوربین‌ها و نه تعریف و تمجیدهای دیگران نمی‌توانند آن را به شما ارائه دهند.

فصلی با عنوان «فرهنگ در آینه»: عوامل اجتماعی و فرهنگی تعیین‌کننده تصویر بدن از کتاب "تصاویر بدن: تکامل، انحراف و تغییر" منتشر شده توسط انتشارات گیلفورد نشان می‌دهد، زنان زمان بیشتری را نسبت به مردان صرف فعالیت‌های مربوط به ظاهر فیزیکی می‌کنند که منعکس‌کننده تأثیر استانداردهای زیبایی - فرهنگی بر رفتار روزمره، از جمله تعامل با آینه‌ها است.

تصویر بدن: آینه‌ای از خودِ درون

سارا می‌گوید: «در روزهای آرام، احساس می‌کنم آینه به من انرژی می‌دهد، انگار که به من لبخند می‌زند. اما وقتی مضطرب یا خسته هستم، فوراً به دنبال نقص می‌گردم.» آدام، یک ورزشکار خوش قد و قامت و ظریف، آن را اینگونه توصیف می‌کند: «آینه یک ابزار اندازه‌گیری قبل از مسابقات قهرمانی یا پیشنهاد شغلی است؛ من بیشتر می‌ایستم تا حال و هوای آن را پیدا کنم.»

یک مطالعه روانشناختی با عنوان «تفاوت‌های جنسیتی در تصویر بدن و ارتباط آنها با انواع و سطوح فعالیت بدنی» که در سال ۲۰۲۱ در مجله «فرانتیز این سایکولوجی» منتشر شده، نشان می‌دهد زنان نسبت به استانداردهای ظاهر فیزیکی، حساس‌تر هستند و در مقایسه با مردان، به ویژه در محیط‌هایی که استانداردهای سختگیرانه‌ای برای زیبایی اعمال می‌کنند، تمایل بیشتری به مقایسه خود با دیگران و انتقاد از خود در رابطه با تصویر بدن دارند.

این مطالعه همچنین نشان داد که نوع و سطح فعالیت بدنی با میزان رضایت فرد از تصویر بدنی خود مرتبط است و زنان بیشتر تحت تأثیر عوامل اجتماعی و فرهنگی قرار می‌گیرند.

چگونه مغز به آینه واکنش نشان می‌دهد؟

مطالعه‌ای با عنوان «تفاوت‌های جنسیتی در فعالیت مغز به هنگام تشخیص چهره» با استفاده از تصویربرداری تشدید مغناطیسی کارکردی (اف‌ام‌آرآی) که در سال ۲۰۰۵ در مجله «نیوروایمج» منتشر شده، نشان می‌دهد زنان فعالیت بیشتری در لوب لیمبیک (ناحیه‌ای از مغز که مسئول رفتار و احساسات است) دارند، در حالی که مردان فعالیت بیشتری در لوب آهیانه‌ای (بخشی از مغز که مسئول پردازش بصری-فضایی و تصمیم‌گیری عملی است) دارند.

در زبان روزمره، زنان تمایل دارند تصویر را «احساس» کنند، در حالی که مردان آن را «ارزیابی» یا «تحلیل» می‌کنند، درست همانطور که یک نقشه یا طرح را ارزیابی می‌کنند.

وقتی کسی برای مدت طولانی خیره می‌شود... آیا این اعتماد به نفس است یا اضطراب؟

محققان این پدیده را «خیره شدن به آینه» می‌نامند. مطالعه‌ای با عنوان «خیره شدن در آینه: اختلال تحرف تصویر بدن» که در سال ۲۰۱۰ در مجله تحقیقات روانپزشکی منتشر شده، نشان داد نگاه کردن طولانی مدت به آینه می‌تواند اضطراب و نارضایتی از ظاهر فرد را افزایش دهد و علائم اختلال خود زشت‌انگاری بدن به خصوص در زنان را تشدید کند، زیرا این امر با حساسیت و اضطراب بیشتر در مورد ظاهر فیزیکی همراه است.

محققان همچنین خاطرنشان کردند که برخی از افراد ممکن است از خیره شدن به آینه به عنوان یک روش برای ایجاد انگیزه در خود قبل از مواجهه با چالش‌ها یا رویدادهای مهم استفاده کنند. با این حال، این عمل می‌تواند برای افراد مبتلا به این اختلال به یک رفتار اجباری تبدیل شود.

آینه در فرهنگ و رسانه

مطالعه‌ای با عنوان «چهره در حال تغییر مردانگی در تبلیغات» که در سال ۲۰۱۵ در مجله مطالعات جنسیتی منتشر شده، تغییر در تصویر مردان از مدل قدرت سخت تبلیغات دهه ۱۹۹۰ به تصویری وسیع‌تر را نشان داد که شامل مراقبت از خود، ظاهر فیزیکی و حتی لحظات آسیب‌پذیری و گشودگی عاطفی می‌شود. این نشان دهنده تغییر هنجارهای فرهنگی و اجتماعی مرتبط با مردانگی است.

مطالعه‌ای مستند در زمینه روانشناختی با عنوان «تفاوت‌های جنسیتی در خودشناسی: مطالعه‌ای در مورد مسیر حرکت چشم» که در سال ۲۰۱۲ در مجله «ویژین ریسرچ» منتشر شده و در پایگاه داده کتابخانه ملی سلامت ایالات متحده ثبت شده، تفاوت‌های آشکاری را در نحوه‌ی واکنش افراد به بازتاب‌های خود در آینه‌ها نشان می‌دهد.

زنان تمایل دارند بیشتر روی ویژگی‌های صورت تمرکز کنند و پاسخ‌های عاطفی قوی‌تری نشان دهند، در حالی که مردان با بازتاب‌های خود به عنوان اطلاعات بصری رفتار می‌کنند و تمایل بیشتری به پردازش بصری-فضایی ویژگی‌ها و تصویر کلی دارند.

آینه در سینما و درام

از آغاز هنر هفتم، کارگردانان از آینه به عنوان ابزاری بصری استفاده کرده‌اند که فراتر از یک عنصر تزئینی، معانی ضمنی را در خود جای داده است. در فیلم‌های ژان کوکتو، شاعر سینمای فرانسه، آینه به عنوان دروازه‌ای میان جهان‌ها و نمادی از تحول درونی و گذر به ناشناخته‌ها است؛ ایده‌ای که در بیشتر آثار او تکرار می‌شد، تا جایی که او می گفت «وظیفه آینه ها آشکار کردن آنچه که در ورای واقعیت نهفته است».

در سینمای مدرن، آینه ممکن است همیشه یک ابزار روایت مستقیم نباشد، اما گاهی اوقات از طریق تکنیک‌های بصری مشابه به کار گرفته می‌شود. به عنوان مثال، در فیلم «سینما پارادیزو» (محصول ۱۹۸۸) به کارگردانی جوزپه تورناتوره، از بازتاب‌های نور و تکنیک‌های فرافکنی برای نمایش تصویر فیلم در خارج از سالن نمایش استفاده می‌کند؛ یک راه حل بصری که به بیننده عملکرد آینه در هدایت تصویر را یادآوری می‌کند، حتی اگر هیچ آینه فیزیکی واقعی در صحنه وجود نداشته باشد.

در درام معاصر، آینه به ویژه در آثاری که به عنوان «درام جنسیتی» شناخته می‌شوند، برجسته است؛ آثاری که به مسائل هویتی و جنسیتی، مانند کشمکش‌های شخصیت‌ها با برداشت‌های جامعه در مورد رابطه جنسی یا بدن می‌پردازند.

در این آثار، آینه به ابزاری برای رویارویی شدید یا لحظه‌ای از خوداندیشی تبدیل می‌شود. شخصیت اصلی در بازتاب آینه تصویری می‌بیند که با هویت واقعی‌اش تلاقی می‌کند یا با آن در تضاد است و این امر شکاف روانی را آشکار می‌کند یا هویت تازه کشف شده‌ای را تأیید می‌کند.

این «درام جنسیتی» در آثار برجسته‌ای مانند فیلم «دختر دانمارکی» (محصول سال ۲۰۱۵) به تصویر کشیده شده است که از آینه برای مستندسازی مراحل بصری و روانی شخصیت اصلی در طول گذار جنسیتی خود استفاده می‌کند، به طوری که تغییرات ظاهری بخشی از رویارویی با خود و جامعه را ثبت می‌کند.

در فیلم «یک زن شگفت‌انگیز» (محصول سال ۲۰۱۷) آینه به بازتابی مداوم از مبارزه قهرمان داستان با نگاه جامعه نسبت به هویتش تبدیل می‌شود و لحظات قدرت و ضعف را در مواجهه با طرد یا پذیرش منعکس می‌کند.

در درام‌های روانشناختی، آینه شکل برجسته‌تری به خود می‌گیرد. در فیلم «قوی سیاه» (محصول ۲۰۱۰) آینه به ابزاری برای نمایش چندپارگی هویت تبدیل می‌شود، زیرا شخصیت اصلی بازتابی متفاوت از خودش می‌بیند که نشان‌دهنده‌ی شکاف درونی و فشار جاه‌طلبی هنری است.

آینه از این نظر، همچنان ابزاری پیچیده در سینما و درام است؛ نمادی روایی و ابزاری زیبایی‌شناختی است که قادر به آشکار یا پنهان کردن آنچه پنهان است، می‌باشد و می‌تواند مخاطب را در لحظه‌ی رویارویی با خود که قهرمان داستان روی پرده تجربه می‌کند، شریک کند.

پیش از آنکه آینه اختراع شود

پیش از آنکه بشر در قرن اول میلادی این شیشه نقره‌ای را بسازد، تصویر خود را در آب رودخانه‌ها و برکه‌ها یا روی ورق‌های فلزی صیقل داده شده مانند مس، برنز و نقره می‌دید.

شواهد تاریخی نشان می‌دهد که آینه‌های فلزی حدود سه هزارسال قبل از میلاد در مصر و بین‌النهرین ظاهر شدند، در حالی که تمدن‌های یونان و چین باستان از آنها به عنوان اقلام لوکس نادر استفاده می‌کردند. همچنین گاهی اوقات برای مراسم مذهبی یا به عنوان نمادی از جایگاه اجتماعی و پاکی استفاده می‌شد. مواجهه با خود در آینه رویدادی خارق‌العاده بود که در آن احساس شگفتی با حیرت ناشی از کشف در هم می‌آمیخت.

آینه ابزاری برای روان‌درمانی است

در روانشناسی، آینه صرفاً یک سطح بازتابنده نیست، بلکه فضایی است که نادیده‌ها را آشکار می‌کند: اضطراب، اعتماد به نفس، رضایت یا انتقاد از خود. گاهی اوقات، رویارویی با آن به یک گفت‌وگوی درونی تبدیل می‌شود که سوالاتی را درباره هویت مطرح می‌کند: من الان کیستم؟ آیا این چهره شبیه من است؟ بنابراین، پاسخ ما به آن بسته به خلق و خوی متفاوت است. این امر برای برخی یک آیین خوداندیشی، شبیه به "دعای درونی" است، در حالی که برای برخی دیگر، یک آزمون سخت است.

در روان‌درمانی، تحقیقاتی که در سال ۲۰۱۸ در مجله «کلینیکال سایکولوجی» منتشر شده، تأیید می‌کند آینه‌درمانی برای بازسازی اعتماد به نفس پس از آسیب‌های جسمی یا روانی، بهبود عزت نفس و کاهش خودانتقادی استفاده می‌شود و به بیمار کمک می‌کند تا ظاهر خود را بپذیرد و به خود بگوید: «این من هستم و من خودم را می‌پذیرم.»

همچنین یک مطالعه روانشناسی که در سال ۲۰۲۲ در مجله «فرانتیز» منتشر شده، نشان می‌دهد خیره شدن به خود در آینه می‌تواند واکنش‌های عصبی-عاطفی مرتبط با هویت شخصی را برانگیزد و در برخی از برنامه‌های درمانی برای ارتقای شفقت به خود و مقابله با اضطراب یا خودانتقادی استفاده می‌شود.