امسال «دروغ سیزده» ممنوع!

کد خبر: ۸۳۲۹۱۱

تاریخ: ۱۳ فروردين ۱۴۰۵ - ۱۴:۴۸

به گزارش ایران اکونومیست؛ بیش از یک ماه از آغاز جنگ می‌گذرد؛ روزهایی که خبر و شایعه در هم گره خورده و هر جمله‌ای می‌تواند آرامش یا اضطراب منتقل کند. در چنین فضایی، سیزده‌به‌در از راه می‌رسد؛ روزی که با «دروغ سیزده» شناخته می‌شود. اما امسال، وقتی برخی با همین عنوان خبرهایی را درباره جنگ مطرح می‌کنند و چند ساعت بعد آن را شوخی می‌خوانند، دیگر نمی‌توان به‌سادگی از کنار آن گذشت؛ چراکه پای اعتماد عمومی در میان است.

امروز برخی کانال‌های خبری یا صفحه برخی افراد را که باز می‌کنیم، با تیترهای گل‌درشت و گاهی شوک‌آور درباره جنگ روبه‌رو می‌شویم؛ تیترهایی که در لحظه، بسیاری را نگران یا امیدوار می‌کند و آن‌ها را به سمت جست‌وجوی تأیید از منابع رسمی می‌کشاند، اما بعد از مدتی روشن می‌شود با یک «دروغ سیزده» مواجه بوده‌اند.

در سال‌های گذشته، اگر خبری عجیب یا غافلگیرکننده در این روز منتشر می‌شد، مخاطب خیلی زود آن را در چارچوب شوخی می‌فهمید و ماجرا همان‌جا تمام می‌شد. حتی گاهی آرزوهای جمعی هم در قالب «دروغ سیزده» بیان می‌شد؛ مثل خبر پایان کرونا که بیشتر لبخند به لب می‌آورد و امید در دل‌ها می‌کاشت. اما حالا در فضای جنگی فعلی، شرایط تغییر کرده است؛ جایی که یک خبر چندخطی در یک کانال یا یک استوری می‌تواند امید ایجاد کند و چند ساعت بعد، با تکذیب شدنش همان امید را از بین ببرد.

آنچه امسال بیشتر جلب توجه می‌کند، فقط اصل دروغ سیزده گفتن نیست، بلکه موضوع و منبع آن است. بخشی از شوخی‌هایی که با عنوان «دروغ سیزده» منتشر می‌شوند، به‌طور مستقیم به موضوع تجاوز آمریکا و اسرائیل به ایران گره خورده‌اند؛ از خبرهای مربوط به درگیری‌ها تا روایت‌هایی که به‌سرعت دست‌به‌دست می‌شوند و پیش از آنکه تکذیب شوند، اثر خود را گذاشته‌اند. در چنین شرایطی، فاصله میان شوخی و خبر به‌شدت کوتاه شده است.

در این میان، نقش چهره‌های شناخته‌شده پررنگ‌تر از بقیه به چشم می‌آید. وقتی یک کاربر عادی دروغ سیزده می‌گوید، دایره انتشار آن محدودتر است و معمولا در همان جمع‌های کوچک باقی می‌ماند. اما وقتی همین کار از سوی یک چهره مطرح، یک سلبریتی یا حتی یک فرد اثرگذار در شبکه‌های اجتماعی انجام می‌شود، دامنۀ آن به‌مراتب گسترده‌تر است و پیامدهایش هم متفاوت خواهد بود.

اینجا مسئله فقط گستردگی مخاطب نیست؛ پای اعتماد وسط است. مخاطبی که پیش‌تر به یک چهره شناخته‌شده اعتماد کرده، طبیعی است به حرف او شک نکند یا دیرتر آن را زیر سؤال ببرد و همین تأخیر، به همان «شوخی» وزن خبر می‌دهد. در روزهایی که جامعه مدام تلاش می‌کند خبر درست را از نادرست تفکیک کند، انتشار یک پیام غلط حتی در قالب شوخی این مرز را مخدوش و کار تشخیص را سخت‌تر می‌کند.

در شرایط عادی، یک جمله کوتاه یا یک خبر ساختگی در روز سیزده‌به‌در، بخشی از بازی جمعی محسوب می‌شد. اما حالا همان جمله، اگر به موضوعی حساس گره بخورد و از سوی یک فرد اثرگذار منتشر شود، می‌تواند به‌سرعت به یک نگرانی واقعی تبدیل شود و تا چند ساعت بعد که فرد اعلام کند صرفا خواسته شوخی کند، آسیب‌هایی به اعتماد عمومی وارد کند.

نکته قابل توجه این است که بحث بر سر کنار گذاشتن یک رسم تقریبا قدیمی نیست؛ مسئله اینجاست که موضوع شوخی‌ها دیگر خنثی و بی‌هزینه تلقی نمی‌شود. اینکه یک شوخی به چه چیزی اشاره می‌کند و در چه بستری منتشر می‌شود، حالا حساسیت‌برانگیز شده است. در چنین فضایی، حتی یک جمله کوتاه هم می‌تواند فراتر از نیت اولیه‌اش خوانده شود و واکنش‌هایی ایجاد کند که دیگر صرفا در حد یک خنده یا غافلگیری باقی نمی‌ماند.

سیزده‌به‌در امسال، در کنار همۀ رسم‌های آشنا، یک نکته را پررنگ‌تر نشان می‌دهد؛ اینکه آدم‌ها نسبت به آنچه می‌شنوند و می‌گویند، حساس‌تر شده‌اند. دیگر مثل قبل نیست که هر جمله‌ای در قالب شوخی دروغ سیزده گفته و همان‌جا تمام شود. حالا این مهم شده که چه حرفی زده می‌شود، در چه موقعیتی بیان می‌شود و از سوی چه کسی منتشر می‌شود.

سیزده‌به‌در امسال اگرچه همچنان با شوخی و خنده همراه است، اما یک خط قرمز پررنگ‌تر از قبل هم دارد. وقتی دروغ سیزده به موضوعی مثل جنگ گره می‌خورد و به نام شوخی، خبرهایی مثل پایان درگیری، حمله زمینی، یا تغییرات مهم مطرح می‌شود، دیگر نمی‌توان آن را یک بازی بی‌ضرر دانست. چنین شوخی‌هایی، حتی اگر با نیت سرگرمی گفته شوند، در عمل می‌توانند به سردرگمی، نگرانی و فرسایش اعتماد عمومی دامن بزنند. در شرایطی که جامعه به دقت بیشتری برای تشخیص خبر درست از نادرست نیاز دارد، ساده‌سازی این مرزها و عادی‌سازی چنین دروغ‌هایی، بیش از آنکه خنده‌دار و هیجان‌انگیز باشند، هزینه ایجاد می‌کند.