از پرونده مفتوح موزه فروغ و سهراب تا انقلاب-مهرآباد؛ مسیر پرحاشیه «شسکت والرین»

سالی که قطع مکرر اینترنت، گالری‌ها را به تعطیلی کشاند

کد خبر: ۸۳۲۸۳۰

تاریخ: ۱۰ فروردين ۱۴۰۵ - ۱۴:۰۶

به گزارش ایران اکونومیست؛ هنرهای تجسمی ایران در سالی که گذشت؛ متاثر از دی‌ماه ۱۴۰۴، جنگ ۱۲ روزه و جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، اصلی‌ترین آسیب را از قطع اینترنت در هر سه مقطع زمانی دید. ازجمله خبرهای حاشیه‌ساز این حوزه در سال ۱۴۰۴ می‌توان به پرونده مناقشه‌برانگیز «مشارکت هنرمندان در پروژهٔ موزهٔ در دست تأسیس فروغ فرخزاد و سهراب سپهری»، مسیر دور و درازی که مجسمه «شکست والرین» از میدان انقلاب تا ورودی فرودگاه مهرآباد پیمود و احتمال حذف نام ایران از فهرست اعضای شهرک بین‌المللی هنر پاریس (سیته) اشاره کرد.

به گزارش خبرآنلاین، هنرهای تجسمی و هنرمندان آن، اگرچه سال گذشته را هم‌چون هر پدیده‌ دیگر جامعه ایران، متاثر از دی‌ماه ۱۴۰۴، جنگ ۱۲ روزه و جنگ آمریکا و اسرائیل علیه ایران، گذراندند اما بیش از این‌ها از اتفاقی دیگر متاثر شدند؛ قطع اینترنت که هم‌اکنون نیز در یکی از مقاطع آن به سر می‌بریم. حداقلی‌ترین تاثیر قطع اینترنت بر این حوزه از هنر و اهالی آن، اختلال در کار گالری‌های هنری بود که به تعطیلی تعداد قابل‌ توجهی از آن‌ها در شهرهای مختلف منجر شد. گالری‌هایی که امکان انتشار فراخوان، معرفی نمایشگاه‌ و ارتباط حداقلی با مخاطب را از دست دادند در حالی که ادامه کارشان بیش از هر چیز به ارتباطات، اطلاع‌رسانی و دیده‌شدن وابسته بود.

هنرهای تجسمی در سال ۱۴۰۴ همچنین، ناگزیر از برگزاری دو بخش از جشنواره فجر به شکل مجازی شد. آغاز دوره هجدهم جشنواره -با این رویکرد که می‌خواهد از قالب سنتی نمایشگاه- داوری فاصله گرفته و به مجموعه‌ای از رویدادهای گسترده تبدیل شود- پنجم اسفند در کنار سازه‌های آبی شوشتر و افتتاح بخش اصلی آن با عنوان «بابا آب داد» هفتم اسفند در موزه امام علی، رخ داده بود که جنگ از نهم اسفند ۱۴۰۴ آغاز شد. نمایشگاه‌های «جشنواره جشنواره‌ها» و «انسجام ملی»، دو بخش از جشنواره هجدهم بودند که به صورت مجازی برگزار شدند. ضمن این که سال گذشته حوزه مدیریت دولتی هنرهای تجسمی نیز، تحت تاثیر تغییر و تحولات مدیریتی در معاونت امور هنری وزارت فرهنگ و ارشاد -به‌عنوان نهاد بالادستی- همراه با تعییر و تحولات بود. پس از آغاز مدیریت نادره رضایی به عنوان معاون هنری از ۱۲ آبان ۱۴۰۳، سریال انتصاب‌های او در آذرماه جدی‌ شد اما تا ۲۵ اسفند همان سال، هنوز خبری از انتصاب سرپرست یا مدیرکل هنرهای تجسمی نبود. تا این که سرانجام آیدین مهدی‌زاده نخست به‌عنوان سرپرست اداره‌کل هنرهای تجسمی و سپس به‌عنوان مدیرکل (دوم اردیبهشت ۱۴۰۴) معرفی شد.

سال ۱۴۰۴، برای هنرهای تجسمی ایران با یک پرونده باز به پایان رسید؛ پرونده برپایی موزه سهراب و فروغ که روزنامه اعتماد از آن با عنوان «مناقشه‌برانگیزترین پرونده‌ای که تاریخ تجسمی ایران در ۱۰۰ سال گذشته تجربه کرد»، یاد می‌کند. مسیری که مجسمه شهری پرحاشیه «شسکت والرین» از میدان انقلاب تا ورودی فرودگاه مهرآباد طی کرد دیگر خبر حوزه هنرهای تجسمی در سال گذشته بود. هنرهای تجسمی اسفند را با خبرهایی چون واردشدن «آثار هنری به نظام وثیقه بانکی» گذراند و مطلع شد که براساس اعلام موسسه کمک به توسعه فرهنگ‌وهنر «در چارچوب آیین‌نامه جدید بانک مرکزی، امکان توثیق آثار هنری در بخش فرهنگ‌وهنر سامانه ست» فراهم شده است. احیای خانه کاریکاتور به‌عنوان دبیرخانه در جریان برگزاری دوازدهمین دوسالانه کاریکاتور تهران پس از هشت سال وقفه، نصب مجسمه برنزی آرش کمانگیر با ارتفاع ۱۶ متر در میدان ونک و انتقال مجسمه برنزی «بندبازِ» بهمن محصص پس از ۱۵ سال از کاخ نیاوران به جای اصلی‌اش در موزه هنرهای معاصر، خبرهای دیگر سال ۱۴۰۴ در حوزه هنرهای تجسمی بودند.

ازجمله نمایشگاه‌هایی که در سال ۱۴۰۴ مورد توجه مخاطبان قرار گرفتند،می‌توان به دو نمایشگاه موزه هنرهای معاصر اشاره کرد؛ نمایشگاه «پیکاسو در تهران» (نمایش بیش از ۶۰ اثر از پابلو پیکاسو از ۲۱ اسفند ۱۴۰۳ آغاز شده بود اما تا ۱۳ خرداد ۱۴۰۴ ادامه پیدا کرد) و نمایشگاه «به گزارش زنان» (نمایش ۱۲۱ اثر از آثار ۶۵ هنرمند زن نوگرای ایران).

همچنین نمایشگاه‌های «به آینده سپرده شد؛ مرور ۵۰ سال فعالیت هنری بهرام دبیری» در موزه هنرهای معاصر، «تجلی عشق در خطوط جاودانه غلامحسین امیرخانی» در موزه میرعماد، «مجسمه‌های مفصلیِ محسن وزیری‌مقدم» در گالری دستان، «ایران من» به مناسبت جشن هفتادوپنجمین سال تأسیس انجمن خوشنویسان در حوزه هنری، «اشراق در زمین؛ بزرگداشت ۲۵ سالگی خط معلی» در مجموعه فرهنگی هنری آسمان و آثار بهمن محصص، رضا مافی و حسین محجوبی در موزه امام علی‌ع ( ۲۴ اثر از ۱۸ هنرمند که برای نخستین‌بار در دو دهه اخیر از گنجینه موزه به نمایش عموم گذاشته شد) مورد توجه قرار گرفتند.

پروانه اعتمادی، نقاش برجسته تجربه‌گرا (۵ اسفند ۱۳۲۶ – ۱ فروردین ۱۴۰۴)، محمود فرشچیان، از برجسته‌ترین نگارگران معاصر (۴ بهمن ۱۳۰۸ – ۱۸ مرداد ۱۴۰۴)، واحد خاکدان، نقاش برجسته هایپررئالیست (۷ آذر ۱۳۲۹ – ۱ آبان ۱۴۰۴) و احمد امین‌نظر که خبرگزاری مهر (۱۹ اسفند) درگذشتش را این طور رسانه‌ای کرد: « احمد امین‌نظر هنرمندی که نقاشی ایرانی را با مدرنیسم غرب پیوند داد، در سکوت درگذشت.» از چهره‌هایی بودند که هنرهای تجسمی ایران در سال گذشته از دست داد. هنرهای تجسمی سال ۱۴۰۴ را با اخباری از این دست به پایان رساند: تخریب گالری کاما در حمله هوایی و نگرانی برای مجسمه‌های شهری و همچنین آثار گنجینه موزه هنرهای معاصر تهران در جنگ و بی‌توجهی طرف متخاصم به این که براساس قانون، موزه‌ها و مراکز نگهداری آثار هنری، تا زمانی که برای مقاصد نظامی استفاده نشوند، نباید هدف حملات نظامی قرار گیرند.

پرونده مفتوح موزه سهراب و فروغ

«مناقشه‌برانگیزترین پرونده‌ای که تاریخ تجسمی ایران در ۱۰۰ سال گذشته تجربه کرده است» این عبارتی بود که روزنامه اعتماد در گزارشی که شهریورماه ۱۴۰۴ منتشر کرد برای توصیف پرونده همچنان بازِ برپایی موزه سهراب و فروغ به کار برد. طبق گزارش این روزنامه، پرونده‌ متعلق به فردی به نام علیرضا عزیزی است که از سال ۱۳۹۸ با ارسال پیام به هنرمندان از آن‌ها برای مشارکت در پروژه «موزه -در دست تأسیس- سهراب و فروغ» دعوت کرد. به دنبال این دعوت ۷۰۰ هنرمند بیش از ۲ هزار اثر -به باور خود- به موزه اهدا کردند؛ اما علیرضا عزیزی در نشستی که ۲۹ آذر ۱۴۰۳ در خانه هنرمندان برگزار شد اعلام کرد قرار نیست موزه‌ای برپا شود و مالکیت مادی و معنوی آثار متعلق به اوست. این پرونده در سال ۱۴۰۴ وارد فاز جدیدی شد؛ جمعی متشکل از حدود ۱۵۰ نفر از هنرمندان بر آن شدند تا ضمن برپایی نمایشگاه دو روزه اعتراضی در خانه هنرمندان با به نمایش گذاشتن «تصویری از اثری که به موزه سهراب و فروغ اهدا کرده بودند» پرونده را در مراجع قضایی دنبال کنند.

در ادامه، مهدی کوهیان از اعضای وقتِ کارگروه حقوقی معاونت هنری وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در گفت‌وگو با روزنامه شرق با تیتر «پایان یک اختلاف بزرگ و بازپس‌گیری تابلوها» (۸ شهریور ۱۴۰۴) این اختلاف را «یکی از پیچیده‌ترین مواردی» دانست که در سال‌های اخیر جامعه هنری را تحت تأثیر قرار داده است. او پیشنهاد داد تا هر یک از طرفین اختلاف (علیرضا عزیزی و نمایندگان هنرمندان معترض) یک داور اختصاصی مورد اعتماد خود را معرفی کنند و علاوه بر این دو داور، سه‌داور مرضی‌الطرفین نیز انتخاب شوند و این هیات داوری پنج نفره، همه اسناد، مدارک و ادعاهای دوطرف را با دقت بررسی کرده و رأی لازم‌الاجرا را صادر کنند. اما طبق گزارش اعتماد با تیتر «کدام توافق؟ پایان کدام مناقشه؟»، «اکثریت قریب به اتفاق هنرمندان خواهان بازپس‌گیری آثارشان هستند یا تأسیس قطعی موزه دائمی و معتبر را مدنظر دارند و هیچ کدام از این دو خواسته هنرمندان تاکنون به نتیجه نرسیده و فعلا  توافقی صورت نگرفته است.»

مسیر پرحاشیه «شسکت والرین»؛ از میدان انقلاب تا ورودی فرودگاه مهرآباد

هدف از ساخت مجسمه «شکست والرین»، طبق اعلام طراح پروژه؛ سازمان زیباسازی شهرداری تهران، بازنمایی یکی از مقاطع مهم تاریخ اقتدار ایران بود. مجسمه‌ای که برای رسیدن به مکان نصب کنونی‌اش در مسیر غرب به شرق اتوبان لشگری، پیش از دوربرگردان فرودگاه مهرآباد (۱۲ دی)، نخست در میدان انقلاب رونمایی شد (۱۶ آبان) و برای مدتی در معرض دید عموم قرار گرفت. مسیر میدان انقلاب تا ورودی فرودگاه مهرآباد برای «شکست والرین» اما، نه فقط همراه با جابه‌جایی فیزیکی که همراه با نقدهایی از سوی برخی هنرمندان و منتقدان هنر شهری بود. منتقدانی ازجمله بهداد لاهوتی که در گفت‌وگو با ایسنا، این اثر را از نظر ایده، کیفیت اجرا و متریال فاقد استانداردهای لازم دانست. او و برخی دیگر از منتقدان همچنین به روند شکل‌گیری پروژه اشاره کردند؛ روندی که به گفته آنان بدون برگزاری فراخوان تخصصی، بدون مشارکت انجمن مجسمه‌سازان و با شفافیت محدود در انتخاب هنرمند و اجرای اثر پیش رفت. «شکست والرین» با ارتفاع بیش از ۷ متر، طی سه ماه از فایبرگلاس توسط پیام قانع ساخته شد و پیش از نصب نیز نقدهایی نسبت به فرآیند ساخت آن مطرح بود.

خبر احتمال حذف از سیته و واکنش‌ها به آن

احتمال حذف نام ایران از فهرست اعضای شهرک بین‌المللی هنر پاریس (سیته) از آن‌جایی که «نه تنها یک اتفاق اداری ساده»، که «از دست رفتن سال‌ها تلاش دیپلماتیک و  روابط فرهنگی» بود، در زمان انتشار جنجال‌برانگیز شد. پایان رسمی حضور ایران در ویترین جهانی سیته فرانسه؛ شهرک بین‌المللی هنر پاریس از دهه ۱۹۶۰ تاکنون و یکی از معروف‌ترین مراکز تعامل و اقامت هنرمندان جهان، خبری بود که خبرگزاری فارس ۱۴ مرداد ۱۴۰۴ منتشر کرد و نوشت: «جواد صادقی، کارشناس هنری موزه هنرهای معاصر و مسئول پیگیری پرونده سیته، در گفت‌وگو با رسانه‌ها اعلام کرد که ایران اکنون دیگر هیچ آتلیه‌ای در این شهرک هنری ندارد و پنج ماه است که عملاً از مجموعه خارج شده است.»

با اعلام این خبر، هشدارهای متعددی از سوی کارشناسان در قالب گفت‌وگو با رسانه‌ها داده شد که: جایگاه ایران در سیته ازجمله سرمایه‌های معنوی بین‌المللی کشورمان به شمار می‌آید و انتظار افکار عمومی آن است که دولت‌ها، فارغ از گرایشات سیاسی، در حفظ و حراست از آن بکوشند. در نهایت ۱۸ مرداد ۱۴۰۴، آیدین مهدی‌زاده مدیرکل هنرهای تجسمی «تحریم‌های بین‌المللی علیه ایران، عدم ابلاغ مبلغ مورد نیاز و عدم ابلاغ نحوه پرداخت در سال‌های قبل، تیرگی روابط ایران و فرانسه، عدم پیگیری مکاتبات در دولت‌های قبل و عدم شفافیت طرف فرانسوی در مواجهه با ایران» را مجموعه دلایل وضعیت کنونی دانست و با ابراز امیدواری نسبت به بهبود روابط فرهنگی با فرانسه از طریق همکاری نهادهای داخلی و رایزنی‌های دیپلماتیک، اعلام کرد هنرمندان ایرانی از ویترین سیته حذف نشده‌اند.