آینده هوش مصنوعی در ایران

چشم‌انداز آینده فناوری در کشور با ابهام مواجه شده

کد خبر: ۸۳۲۷۱۱

تاریخ: ۰۵ فروردين ۱۴۰۵ - ۱۱:۲۶

در حالی‌که جهان با شتابی خیره‌ کننده به سمت بهره‌گیری از قدرت هوش مصنوعی گام برمی‌دارد، ایران درگیر کشمکشی میان مجلس و دولت بر سر چگونگی نهادسازی در این حوزه بوده است.

این اختلاف نظر بر سر ایجاد «ستاد» یا «سازمان» ملی هوش مصنوعی، نه تنها زمان طلایی توسعه را به هدر می‌دهد، بلکه چشم‌انداز آینده فناوری در کشور را با ابهام مواجه کرده و حالا با طرح جدید «سازمان هوش مصنوعی و کوانتوم» روبرو شده است.

به گزارش ایران اکونومیست، هوش مصنوعی توسط فلاسفه و ریاضی‌دانانی نظیر جرج بول که اقدام به ارائه قوانین و نظریه‌هایی در مورد منطق کردند، مطرح شد. با اختراع رایانه‌های الکترونیکی در سال ۱۹۴۳، هوش مصنوعی، دانشمندان آن زمان را به چالشی بزرگ فراخواند؛ چون این فناوری قادر به شبیه‌سازی رفتارهای هوشمندانه بود.

برای تکمیل این زنجیره، در سال ۱۹۵۰ آلن تورینگ با آزمون تورینگ خود، «محاسبات و هوشمندی» را مطرح کرد. در این آزمون شرایطی فراهم می‌شود که شخصی با ماشینی تعامل برقرار کند و پرسش‌های کافی برای بررسی اقدامات هوشمندانه ماشین، از آن بپرسد. چنانچه در پایان آزمایش نتواند تشخیص دهد که با انسان یا با ماشین در تعامل بوده، آزمون با موفقیت انجام شده است. تاکنون هیچ ماشینی از این آزمون با موفقیت بیرون نیامده است. کوشش این آزمون برای تشخیص درستی هوشمندی یک سامانه‌ای است که سعی در شبیه‌سازی انسان دارد.

در دهه‌ گذشته، نوآوری‌های ایجاد شده در هوش مصنوعی بسیار مهم و پرشتاب بوده است. در این ۱۰ سال هوش مصنوعی به یکی از اجزای جدایی‌ناپذیر زندگی روزمره تبدیل شده است. بسیاری در حال استفاده از گوشی‌های هوشمند هستند که دارای دستیار صوتی است و در تمامی پلتفرم‌هایی که حضور دارند، ردپایی از هوش مصنوعی مشاهده می‌شود. هر چه در تاریخچه هوش مصنوعی مشاهده کردیم، بیشتر فعالیت‌ها آزمایشگاهی بود، اما در این دهه هوش مصنوعی دیگر یک رؤیا نیست و در حال استفاده است.

در سال‌های اخیر، ایران نیز گام‌های متعددی برای توسعه و به‌کارگیری هوش مصنوعی برداشته است. این گام‌ها با تدوین سند راهبردی هوش مصنوعی آغاز شد. تدوین سند ملی هوش مصنوعی کشور از سال ۱۳۹۹ کلید خورد و در سال ۱۴۰۳ ابلاغ شد و بعد از کش و قوس‌های ۴ ساله این سند ابلاغ شد که به باور متخصصان این حوزه در ارزیابی‌های بین‌المللی و در آنجاهایی که موضوع حکمرانی مطرح می‌شد، یکی از ملاک‌های ارزیابی تعداد قوانین و مقررات هوش مصنوعی مصوب در کشورها بود، در حالی که ایران پیش از این فاقد یک سند ملی بوده است و این سند در یک شرایط اضطرار ابلاغ عمومی شد.

سند راهبردی حوزه هوش مصنوعی

در جلسه شورای‌عالی انقلاب فرهنگی که روز سه‌شنبه ۲۹ خرداد سال ۱۴۰۳ به ریاست محمد مخبر سرپرست ریاست جمهوری تشکیل شد، سند راهبردی هوش مصنوعی به تصویب رسید. طبق این سند ملی، جمهوری اسلامی ایران در افقی ۱۰ ساله در جمع ۱۰ کشور پیشروی جهان در این حوزه قرار می‌گیرد. توسعه آینده‌نگرانه زیست بوم هوش مصنوعی، رعایت حریم خصوصی و امنیت داده‌ها از اهم اهداف این سند مطرح شده است.

در این سند آمده است: جمهوری ‌اسلامی ‌ایران در افق ۱۴۱۲ هجری شمسی، با برخورداری از زیست‌بوم هوش مصنوعی پیشرفته و نوآور مبتنی بر اصول و ارزش‌ها، اتکا بر قابلیت‌ها و توانمندی‌های ملی و تعاملات بین‌المللی، بین کشورهای پیشرو هوش مصنوعی دنیا قرار دارد و با استفاده از این فناوری در حکمرانی، موضوعات کلان کشور، ثروت‌آفرینی و رفاه اجتماعی بیشترین بهره‌وری را ایجاد می‌کند. همچنین در این جلسه مقرر شد سازمان ملی هوش مصنوعی جمهوری اسلامی ایران به عنوان یک سازمان مستقل زیر نظر رئیس جمهور تأسیس و اساسنامه این سازمان نیز ظرف مدت ۳ ماه به تصویب شورای‌عالی انقلاب فرهنگی خواهد رسید.

گلایه شورای عالی انقلاب فرهنگی به رویکرد دولت

عبدالحسین خسروپناه، دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی گلایه خود را از دولت با تشکیل ستاد هوش مصنوعی به جای سازمان هوش مصنوعی این گونه بیان می‌کند: سندی که ما در صحن شورای عالی انقلاب فرهنگی تنظیم کردیم، ایجاد سازمان هوش مصنوعی بود، ولی دولت به این جمع.بندی رسید که در حال حاضر تشکیل سازمان هوش مصنوعی نیازی نیست و می‌توان با تشکیل ستادی ذیل معاونت علمی ریاست‌جمهوری، این سند را اجرایی کنند. نقد و گلایه شورای عالی انقلاب فرهنگی از دولت این بود که اگر به لحاظ کارشناسی، صلاح نمی‌دانید الان سازمان تشکیل شود و ایجاد ستاد کافی است، این موضوع باید در صحن شورا مطرح شود و این گونه نباشد که سازمان را کنار بزند و ستاد تشکیل دهد، بلکه باید موضوع در صحن شورا مطرح شود.

وی با بیان اینکه شورا از گذشته بنای خود را بر همکاری بر دولت‌ها گذاشته است، ادامه می‌دهد: اگر دولت می‌خواهد طرح خود را اجرایی کند، ادله منطقی خود را در صحن شورا مطرح کند و اعضا آن را استماع و به آن رأی می‌دهند. مصوبات شورا ۶ ماه پس از تصویب قابل اصلاح و تغییر است. ولی دولت این کار را نکرد و سازمان هوش مصنوعی را تعطیل و ستاد هوش مصنوعی را ایجاد کرد. از این رو مجلس شورای اسلامی عکس‌العمل نشان داد و در دفاع از شورای عالی انقلاب فرهنگی وارد میدان شد و تشکیل سازمان هوش مصنوعی را مصوب کرد.

خسروپناه همچنین به ارسال نامه‌ای به مجلس برای توقف تصویب سازمان هوش مصنوعی اشاره کرد و توضیح داد: این نامه با هدف انجام کار کارشناسی بیشتر انجام شد؛ چون در طول یک سالی که سند هوش مصنوعی مصوب شد، در دبیرخانه شورا با کار کارشناسی که انجام شده بود، به این جمع‌بندی رسیدیم که نیاز به ایجاد «سازمان هوش مصنوعی و کوانتوم» داریم و این سازمان جدید باید با الگوی سازمان انرژی اتمی مدیریت شود؛ یعنی پروژه‌محور نه اداری و سازمان‌محور.

دبیر شورای عالی انقلاب فرهنگی بیان می‌کند که طرح جدید ایجاد سازمان هوش مصنوعی و کوانتوم هنوز در صحن شورا مطرح نشده و هنوز مصوبه‌ای صورت نگرفنه است. سند هوش مصنوعی بعد از شهادت رئیس جمهور شهید، آیت الله رییسی بود و علت ارسال نامه از سوی این شورا به مجلس انجام کار کارشناسی برای ایجاد سازمان هوش مصنوعی و کوانتوم بوده است.

از دست رفتن فرصت طلایی برای توسعه هوش مصنوعی

ابهام در ساختار حکمرانی هوش مصنوعی به موضوعی داغ میان دولت و مجلس تبدیل شد؛ موضوعی که به گفته کارشناسان می‌تواند مسیر توسعه فناوری را در کشور سال‌ها عقب بیندازد و در چنین شرایطی ایران به‌جای نقش‌آفرینی در مسیر رهبری فناوری، در حال تبدیل شدن به تماشاگر بوده و اگر این روند ادامه یابد، در پنج سال آینده وابستگی به فناوری خارجی اجتناب‌ناپذیر خواهد بود.

رامین عابدی‌اصل، تحلیلگر و مشاور ارشد فناوری اطلاعات در گفت‌وگو با ایسنا، اظهار کرد: در حالی‌که جهان با شتابی خیره‌کننده در مسیر توسعه هوش مصنوعی حرکت می‌کند و صنایع مختلف با ادغام روش‌های کلاسیک با فناوری هوش مصنوعی، در حال تولید محصولات پیشرفته و حتی تلفیق آن با ذهن و بدن انسان هستند تا به سمت خلق «ابر انسان» گام بردارند، در کشور ما هنوز دو قوه اصلی بر سر تشکیل «ستاد ملی هوش مصنوعی» یا «سازمان ملی هوش مصنوعی» به جمع‌بندی نرسیده‌اند.

وی با طرح پرسش‌هایی درباره وضعیت فعلی کشور در این حوزه، افزود: ما اکنون دقیقا در کجای مسیر توسعه هوش مصنوعی قرار داریم؟ آیا زیرساخت پردازشی، ارتباطی و ابر ذخیره‌سازی داده‌های لازم را در اختیار داریم؟ آیا توان نگهداشت متخصصان این حوزه در داخل کشور را داریم؟ پاسخ همه این پرسش‌ها «نه» است. ما به‌جای تمرکز بر توسعه زیرساخت‌ها و توانمندی‌ها، همچنان درگیر انتخاب نام و ساختار اداری برای حوزه‌ای هستیم که در جهان به مرحله بلوغ و تلفیق با زندگی انسان رسیده است.

عابدی‌اصل با اشاره به مصوبه اخیر مجلس شورای اسلامی درباره ایجاد سازمان ملی هوش مصنوعی با بیان اینکه کشمکش میان دولت و مجلس در این زمینه شبیه آن است که دست‌های دولت را ببندند و از آن انتظار دویدن داشته باشند، ادامه داد: در حالی‌که برنامه هفتم توسعه و مصوبه هیئت دولت، «ستاد ملی هوش مصنوعی» را به‌عنوان نهاد هماهنگ‌کننده اصلی معرفی کرده‌اند، مجلس با تصویب ماده ۳ طرح ملی توسعه هوش مصنوعی در پی ایجاد سازمانی مستقل ذیل ریاست‌جمهوری است. از منظر حقوقی، این اقدام می‌تواند به تعارض مصوبات منجر شود؛ به‌گونه‌ای که هم ستاد و هم سازمان مدعی نقش سیاستگذاری و نظارت شوند و در نهایت دیوان عدالت اداری یا شورای عالی انقلاب فرهنگی ناگزیر از ورود به ماجرا باشند.

این تحلیلگر حوزه فناوری اطلاعات افزود: در بُعد اجرایی نیز نتیجه چنین رویکردی چیزی جز موازی‌کاری، اتلاف منابع محدود و سردرگمی دستگاه‌ها نخواهد بود. دولت پیش‌تر اعلام کرده که این طرح بار مالی دارد و با سیاست چابک‌سازی در تضاد است، اما مجلس همچنان بر اجرای آن اصرار دارد.  نتیجه این تقابل، تأخیر در اجراست؛ چراکه اساسنامه سازمان هنوز تصویب نشده و در عین حال ستاد نیز فعالیت خود را آغاز کرده است. این وضعیت نه نشانه پیشرفت است، بلکه هوش مصنوعی در ایران را قربانی می‌کند.

وی در پاسخ به این پرسش که دولت معتقد است ایجاد سازمان جدید، بار مالی دارد و با هدف چابک‌سازی دولت در تضاد است و آیا این ملاحظات مانع رشد فناوری می‌شوند یا ضرورت دارند، گفت: این ملاحظات بیشتر شبیه به بهانه‌ای برای تنبلی ساختاری است. ایجاد سازمان جدید هزینه دارد، اما هزینه توسعه‌ندادن هوش مصنوعی بسیار سنگین‌تر است؛ از دست دادن بازارهای صادراتی، افزایش بیکاری متخصصان و وابستگی امنیتی از نتایج همین تعلل است.

عابدی‌اصل این وضعیت را نوعی «خودکشی استراتژیک» برای زیست‌بوم هوش مصنوعی کشور توصیف کرد و ادامه داد: در حوزه امنیت دیجیتال، نبود هوش مصنوعی بومی، کشور را به ابزارهای خارجی وابسته می‌کند و خطر هک و جاسوسی را افزایش می‌دهد. در اقتصاد، سهم هوش مصنوعی از تولید ناخالص جهانی تا سال ۲۰۳۰ به حدود ۱۵ تریلیون دلار خواهد رسید، اما ایران با این تأخیرها، رشد ۱ تا ۲ درصدی خود را از دست خواهد داد و نرخ بیکاری متخصصان افزایش می‌یابد.

عابدی‌اصل درباره آینده هوش مصنوعی در ایران طی پنج سال آینده، گفت: در صورت تداوم تصمیمات متناقض و نبود هماهنگی میان قوا، آینده هوش مصنوعی در ایران تاریک و ناامیدکننده خواهد بود. در این وضعیت، ایران در سطح مدل‌های ساده باقی می‌ماند و توان رقابت با منطقه و جهان را از دست می‌دهد.

وی افزود: در حالی که امارات و عربستان با سرعت در حال پیشرفت هستند، ایران بدون تغییر رویکرد، تنها نظاره‌گر خواهد بود. اگر قوا متحد شوند، استعدادها حفظ و بودجه لازم تأمین شود، امکان رقابت وجود دارد؛ در غیر این صورت، طی پنج سال آینده، کشور به فناوری‌های خارجی وابسته و از مسیر پیشرفت جهانی خارج خواهد شد.