هرآنچه باید در خصوص کلاهک‌ بارانی و خوشه‌ای بدانید

کد خبر: ۸۳۲۷۰۸

تاریخ: ۰۵ فروردين ۱۴۰۵ - ۱۱:۱۱

به گزارش ایران اکونومیست؛ وقتی صحبت از موشک‌های بالستیک می‌شود، اکثر ما یک بدنه بزرگ و استوانه‌ای را تصور می‌کنیم که اصابتش به زمین، باعث ایجاد یک انفجار بزرگ می‌شود؛ اما گاهی یک موشک در آسمان به صدها قطعه کوچک تقسیم می‌شود تا بتواند محوطه وسیعی را پوشش دهد و اینجاست که اصطلاحاتی مثل «کلاهک بارانی» و «کلاهک خوشه‌ای» بر سر زبان‌ها می‌افتند.

در این مقاله قصد داریم تا به‌طور خلاصه درباره انواع کلاهک‌های خوشه‌ای صحبت کنیم:

کلاهک بارانی (Submunition Payload) چیست؟

تصور کنید می‌خواهید یک باغچه بزرگ را آبیاری کنید. اگر شلنگ آب را مستقیماً روی یک نقطه بگیرید، فقط همان‌جا خیس می‌شود و فشار آب شاید زمین را سوراخ کند؛ اما اگر یک آب‌پاش سر شلنگ قرار دهید، قطرات آب به‌صورت پراکنده تمام سطح باغچه را خیس می‌کنند.

کلاهک بارانی هم دقیقاً همین‌گونه عمل می‌کند؛ یعنی این کلاهک به‌جای اینکه یک بمب بزرگ باشد، حاوی صدها یا هزاران قطعه فلزی سنگین (مثل ساچمه یا استوانه‌های فولادی) است. موشک وقتی به نزدیکی هدف می‌رسد، در ارتفاع بالا و در آسمان منفجرشده و این قطعات مثل یک بارانِ فلزی با سرعتی چند برابر سرعت گلوله به سمت پایین سرازیر می‌شوند.

کلاهک بارانی

هدف از استفاده از موشک‌هایی با کلاهک بارانی، معمولاً از کار انداختن خودروهای نظامی، رادارهای حساس، هواپیماهای روی باند و البته ایجاد رعب و وحشت در یک منطقه وسیع است. نکته اصلی اینجاست که خودِ قطعات موجود در کلاهک بارانی لزوماً منفجر نمی‌شوند، بلکه سرعت پرتاب آن‌ها، عامل مرگباری است؛ چراکه مثل مته از سقف خانه‌ها و بدنه خودروها عبور می‌کنند.

کلاهک خوشه‌ای (Cluster Warhead) چیست؟

داستان کلاهک خوشه‌ای کمی پیچیده‌تر است. اگر بخواهیم کلاهک بارانی را به ساچمه تشبیه کنیم، کلاهک خوشه‌ای مثل این است که یک گونی پر از نارنجک‌های کوچک را در آسمان باز کنید. در داخل سرِ جنگی موشک، چندین بمب کوچک به نام ریزبمب قرار دارد. موشک در ارتفاع مشخصی باز می‌شود و بمب‌ها را در سطح وسیعی پخش می‌کند. هرکدام از این بمب‌های کوچک، با برخورد به زمین یا در نزدیکی سطح زمین، مستقلاً منفجر می‌شوند.

درنتیجه تفاوت اصلی کلاهک بارانی و کلاهک خوشه‌ای در این است که روش تخریب کلاهک بارانی، بر مبنای ضربه فلز است ولی کلاهک خوشه‌ای با انفجارهای متعدد، ایجاد تخریب می‌کند.

چرا از این کلاهک‌ها استفاده می‌شود؟

اگر، از یک کلاهک خوشه‌ای با صدها بمب کوچک استفاده می‌شود؟ پاسخ در دو کلمه است: وسعت و دقت.

این را در نظر داشته باشید که شکار کردن یک موشک بزرگ برای سامانه‌های دفاعی، به‌مراتب راحت‌تر از شکار کردن ۱۰۰ ریزبمب کوچک است که هم‌زمان به سمت پایین می‌آیند. درعین‌حال برای تخریب یک محوطه بزرگ مثل پادگان یا فرودگاه، یک انفجار بزرگ در مرکز کافی نخواهد بود و باید تمام سطح منطقه مورد اصابت قرار بگیرد و اینجاست که موشکی با کلاهک خوشه‌ای کاربردی تر خواهد بود.

کلاهک‌ها چطور عمل می‌کنند؟

خیلی‌ها فکر می‌کنند که کلاهک موشک مثل یک نارنجک دستی است که با برخورد به زمین منفجر می‌شود، اما خود کلاهک در کلاهک‌های بارانی و خوشه‌ای، در حکم یک فضاپیمای کوچک هوشمند است که وقتی موشک بالستیک به بالاترین نقطه مسیر خود رسیده و به سمت پائین سرازیر می‌شود، کامپیوتر مرکزی فرمان آزادسازی را صادر می‌کند.

باز شدن کلاهک موشک معمولاً به دو روش انجام می‌شود:

روش مکانیکی (نیروی گریز از مرکز): کلاهک با سرعتی بالا، چرخیدن به حول محور خودش را آغاز می‌کند. وقتی بدنه بیرونی باز می‌شود، تمام ریزبمب‌ها یا قطعات بارانی، به خاطر این چرخش سریع، مثل سنگ‌ریزه‌هایی که از یک فلاخن رها می‌شوند، به اطراف پخش می‌شوند تا مساحت بیشتری را پوشش دهند.

روش گازی (کیسه هوا): یک مخزن گاز کوچک در مرکز کلاهک منفجر می‌شود و فشار ناگهانی، ریزبمب‌ها را به بیرون پرتاب می‌کند. این کار باعث می‌شود تا الگوی پخش شدن آن‌ها روی زمین کاملاً مهندسی‌شده و منظم باشد.

پس اگر بخواهیم به‌طور خلاصه مرور کنیم، در ابتدا موشک از سطح زمین پرتاب‌شده و به نقطه اوجش در آسمان می‌رسد. وقتی در مسیر برگشت به سمت هدف قرار می‌گیرد، در یک ارتفاع خاص (مثلاً ۵۰۰ متری زمین)، پوسته بیرونی کلاهک جدا شده و محتویات داخلش (ساچمه‌ها یا بمب‌های کوچک) بر اثر نیروی گریز از مرکز یا فشار هوا به بیرون پرتاب و پخش می‌شوند تا منطقه هدف، با فرشی آتشی یا باران فلزی پوشیده شود.

باز شدن کلاهک و عبور از سد پدافندها

با پرتاب یک موشک، رادارهای پیشرفته‌ای مثل سیستم پیکان (Arrow) یا فلاخن داوود (David's Sling) بلافاصله آن را ردیابی می‌کنند.

این سیستم‌ها قادرند تا مثل یک تک‌تیرانداز حرفه‌ای، موشک مهاجم را در آسمان شکار کنند؛ اما کلاهک‌های بارانی و خوشه‌ای، قواعد بازی را تغییر می‌دهند.

فریب در ارتفاع بالا

وقتی کلاهک باز می‌شود، رادارهای سیستم‌ها که در واقع بر روی بدنه صیقلی و بزرگ یک موشک بزرگ متمرکز بودند، ناگهان با ابرِ فلزی یا صدها نقطه ریز مواجه می‌شوند. از نظر علمی به این حالت اشباع بصری رادار می‌گویند. در این لحظه سیستم دفاعی نمی‌تواند تشخیص دهد که کدام قطعه بمب اصلی است و کدام قطعه فقط پوسته جدا شده موشک است و درنتیجه، احتمال خطای پدافند به‌شدت بالا می‌رود.

مکانیسم باز شدن کلاهک‌های مدرن، یک شاهکار مهندسی است. برخلاف موشک‌های قدیمی که تا لحظه برخورد یکپارچه می‌ماندند، کلاهک‌های بارانی مجهز به فیوزهای ارتفاعی هستند که با استفاده از حسگرهای فشار یا رادارهای کوچک داخلی، دقیقاً می‌دانند چه زمانی به ارتفاع بحرانی رسیده‌اند. در این لحظه، پوشش محافظ کلاهک با استفاده از مواد انفجاری بسیار ظریف (مثل برش لیزری اما با انفجار) باز می‌شود.

ناکارآمدی رادارهای پدافندی

سیستم‌های پدافندی برای رهگیری موشک در خارج از جو طراحی‌شده‌اند؛ اما وقتی کلاهک باز می‌شود، پدافند با چند مشکل بزرگ روبرو می‌شود:

هدف‌های متعدد به‌جای یک هدف: رادار پدافند که تا چند لحظه پیش یک نقطه بزرگ را دنبال می‌کرد، به‌یک‌باره با صدها یا هزاران قطعه کوچک مواجه می‌شود که هم‌زمان به سمت زمین درحرکت هستند.

اشباع سیستم: (Saturation) هر سیستم پدافندی ظرفیت مشخصی دارد؛ مثلاً می‌تواند هم‌زمان به ۱۰ هدف شلیک کند. وقتی کلاهک بارانی باز می‌شود، تعداد هدف‌ها از ظرفیت شلیک پدافند بیشتر می‌شود و عملاً برخی از این قطعات قادر خواهند بود تا از لایه‌های دفاعی عبور کنند.

سرعت نهایی (Terminal Velocity): از آنجا که قطعات کلاهک بارانی، کوچک و آیرودینامیک هستند، در مرحله نهایی سقوط به سرعت‌های هایپرسونیک (چند برابر سرعت صوت) می‌رسند که رهگیری آن‌ها با موشک‌های پدافندی را تقریباً غیرممکن می‌کند.

به‌عنوان‌مثال، سیستم فلاخن داوود برای مقابله با موشک‌های میان‌برد طراحی‌شده؛ اما نقطه‌ضعف این سیستم در برابر کلاهک‌های خوشه‌ای، هزینه و تعداد آن‌هاست. شلیک یک موشک پدافندی چند میلیون دلاری برای ساقط کردن ریزبمب‌های کوچک کلاهک خوشه‌ای، ازنظر نظامی و اقتصادی منطقی نیست. چراکه کلاهک خوشه‌ای با تعداد زیاد ریزبمب‌هایش، تورِ دفاعی پدافند را پاره می‌کند.

تغییر سیاست در جنگ مدرن

در شرایط جنگی، گاهی کشورها با استفاده از این کلاهک‌ها، استراتژی‌شان را از زدن یک نقطه با دقت بالا به پوشش دهی یک منطقه با تراکم بالا تغییر می‌دهند. در این حالت، حتی اگر پدافند ۸۰ درصد موشک‌ها را هم بزند، آن ۲۰ درصدی که به‌صورت بارانی یا خوشه‌ای عبور می‌کنند، برای تخریب هدف کافی خواهند بود.

نکته مهم درباره کلاهک‌های خوشه‌ای این است که گاهی برخی از این بمب‌های کوچک در لحظه برخورد منفجر نمی‌شوند و مثل یک مین روی زمین باقی می‌مانند. به همین خاطر، بعد از حملات موشکی، هرگونه شیء فلزی ناشناس یا استوانه‌های کوچک روی زمین ممکن است واقعاً خطرناک باشند.