نگاهی علمی به رد درخشان موشک در آسمان تهران

آیا رقص موشک تنها یک جلوه بصری است

کد خبر: ۸۳۲۴۱۵

تاریخ: ۲۳ اسفند ۱۴۰۴ - ۱۴:۵۸

رد مرئی موشک‌های بالستیک تنها یک جلوه بصری ساده در آسمان نیست؛ بلکه «امضای شیمیایی و آیرودینامیکی» پیچیده‌ای است که نوع پیشران، مرحله پرواز و حتی فناوری به‌کاررفته در موشک را آشکار می‌سازد و می‌تواند سرنخ‌های ارزشمندی برای تحلیلگران نظامی فراهم کند.

به گزارش ایران اکونومیست، موشک بالستیک یک سامانه تسلیحاتی استراتژیک است که عملکرد آن بیش از هر چیز توسط اصول فیزیک کلاسیک، به ویژه گرانش و اینرسی، تعریف می‌شود. درک ماهیت این سلاح‌ها مستلزم شناخت مسیر منحصربه‌فردی است که طی می‌کنند؛ مسیری که آن‌ها را از سایر پرتابه‌ها مانند موشک‌های کروز متمایز می‌سازد و مبنای قابلیت‌های استراتژیک و همچنین چالش‌های مربوط به رهگیری آن‌ها را تشکیل می‌دهد.

قوس تعیین‌کننده: درک مسیر بالستیک

بر اساس تعاریف نظامی، موشک بالستیک موشکی است که بخش عمده‌ای از مسیر خود را بر روی یک خط سیر بالستیک طی می‌کند. این خط سیر، یک مسیر سقوط آزاد است که پس از اتمام کار موتور، تنها تحت تأثیر گرانش و مقاومت اتمسفر قرار دارد. این مسیر به سه مرحله مجزا تقسیم می‌شود:

مرحله اوج‌گیری (Boost Phase): این مرحله، فاز اولیه و پیشران‌دار پرواز است. در این مرحله، موتور(های) قدرتمند راکتی نیروی رانش لازم برای غلبه بر گرانش و رساندن موشک به سرعت و ارتفاع مورد نظر را فراهم می‌کنند. مسیر پرواز در این فاز به طور فعال کنترل می‌شود و اساس کل مسیر بعدی در همین مرحله پایه‌ریزی می‌گردد.

مرحله میانی (Mid-course Phase): این مرحله طولانی‌ترین بخش پرواز است و پس از خاموش شدن موتورها (burnout) آغاز می‌شود. در این فاز، کلاهک جنگی در یک مسیر قوسی (سهموی یا بیضوی) و بدون نیروی پیشران، در ارتفاعات بالای جو یا حتی فضای خارج از جو حرکت می‌کند. قابل پیش‌بینی بودن مسیر در این مرحله یکی از ویژگی‌های کلیدی آن است، هرچند ارتفاع بسیار زیاد و سرعت بالا، رهگیری را دشوار می‌سازد.

مرحله پایانی (Terminal Phase): این مرحله با ورود مجدد کلاهک به جو زمین آغاز می‌شود. کلاهک با سرعت بسیار بالا (هایپرسونیک) و با زاویه‌ای تند به سمت هدف شیرجه می‌رود. سرعت فوق‌العاده زیاد در این فاز، زمان واکنش سامانه‌های دفاعی را به شدت محدود کرده و رهگیری را تقریباً غیرممکن می‌سازد.

خط سیر موشک بالستیک

پیشران، هدایت و کلاهک: کالبدشکافی یک سلاح استراتژیک

طراحی یک موشک بالستیک حاصل ترکیبی از مهندسی پیشران، سامانه‌های هدایت دقیق و قابلیت حمل کلاهک‌های متنوع است.

سامانه‌های پیشران: نیروی محرکه موشک‌های بالستیک از دو نوع اصلی پیشران تأمین می‌شود. انتخاب میان این دو نوع، پیامدهای فنی و استراتژیک مهمی به همراه دارد.

پیشران‌های مایع: این پیشران‌ها از سوخت و اکسیدکننده مایع (مانند نفت سفید و اکسیژن مایع) تشکیل شده‌اند که در مخازن جداگانه نگهداری و برای احتراق به موتور پمپاژ می‌شوند. این فناوری امکان کنترل نیروی رانش، خاموش و روشن کردن مجدد موتور را فراهم می‌کند، اما ساختار پیچیده‌تر و زمان آماده‌سازی طولانی‌تری دارد.

پیشران‌های جامد: در این نوع، سوخت و اکسیدکننده به صورت یک ترکیب جامد و پایدار از پیش مخلوط شده‌اند. این موشک‌ها ساختار ساده‌تر، پایداری بیشتری برای نگهداری طولانی‌مدت دارند و می‌توانند به سرعت پرتاب شوند. با این حال، پس از احتراق، معمولاً نمی‌توان نیروی رانش آن‌ها را کنترل یا متوقف کرد. بسیاری از موشک‌های استراتژیک مدرن به دلیل آمادگی رزمی بالا از سوخت جامد استفاده می‌کنند.

انتخاب بین سوخت مایع و جامد صرفاً یک تصمیم فنی نیست، بلکه یک تصمیم استراتژیک است. اتکای یک کشور به موشک‌های سوخت مایع که نیازمند زمان برای سوخت‌گیری قبل از پرتاب هستند، نشان‌ دهنده یک دکترین نظامی عمدتاً تلافی‌جویانه و سنجیده است. در مقابل، حرکت به سمت توسعه موشک‌های سوخت جامد که می‌توانند در عرض چند دقیقه پرتاب شوند، سیگنالی از تغییر دکترین به سمت یک وضعیت واکنش سریع و حتی قابلیت اجرای ضربه اول است.

زمان آماده‌سازی کوتاه، فرصت دشمن برای شناسایی و حمله پیش‌دستانه را از بین می‌برد و در نتیجه، بقاپذیری و اعتبار سلاح به عنوان یک ابزار بازدارنده را افزایش می‌دهد.

پیشران‌های مایع و پیشران‌های جامد

سامانه‌های هدایت: موشک‌های بالستیک عمدتاً در مرحله اوج‌گیری و تا پیش از خاموشی موتورها هدایت می‌شوند. این کار اغلب با استفاده از سامانه‌های هدایت اینرسیایی (INS) و گاهی با پشتیبانی سامانه‌های موقعیت‌یاب جهانی (GPS) انجام می‌شود تا مسیر دقیق پرتابه مشخص گردد. پس از آن، موشک مسیری را دنبال می‌کند که صرفاً توسط قوانین فیزیک تعیین شده و دیگر قابل تغییر نیست.

حمل کلاهک: این موشک‌ها قادر به حمل طیف گسترده‌ای از کلاهک‌ها، از جمله مواد منفجره متعارف، شیمیایی، بیولوژیکی یا هسته‌ای هستند. موشک‌های قاره‌پیمای پیشرفته می‌توانند حامل چندین کلاهک مستقل هدف‌گیر (MIRV) باشند که پس از جدا شدن از موشک اصلی، هر یک به سمت هدف جداگانه‌ای هدایت می‌شوند.