«سایه سرِ» نقش‌های منفی کارش را با بازی در نقش «سایه» شروع کرد

نیم‌قرن روی پرده؛ از «آقای هالو» تا «شاه‌نقش» با چهره‌ای استخوانی و نگاه نافذ

کد خبر: ۸۳۱۴۳۱

تاریخ: ۲۷ بهمن ۱۴۰۴ - ۰۹:۴۸

عنایت بخشی که چهره‌ استخوانی، نگاه نافذ و صدای خاصش اجزای جداناشدنی از تصویر به جا مانده از اوست زیر سایه نام‌ حمید سمندریان واردِ تئاتر شد و با معرفی عزت‌الله انتظامی در نقش «سایه» به تلویزیون راه پیدا کرد. پرونده نقش‌های عنایت بخشی در سینما، با «آقای هلو»ی داریوش مهرجویی در نقش «حبیب» (۱۳۴۹) باز و با «شاه‌نقش» (شاهد احمدلو- ۱۴۰۳) بسته شد. او امروز یکشنبه ۲۶ بهمن‌ماه ۱۴۰۴ در ۸۰ سالگی درگذشت.

به گزارش ایران اکونومیست، عنایت بخشی، آن‌طور که خودش در گفت‌وگویی تصویری با موزه سینمای ایران (۱۳۸۶) می‌گوید (۷ فروردین ۱۳۲۴)، «در یکی از روستاهای طالقان» به دنیا آمد، روستایی خوش‌ آب‌وهوا، با مزارع و باغات بسیار. او از دوران نوجوانی به نمایش‌دادن و نمایشگری علاقه داشت و یکی از مشتاقان تعزیه بودم. ازجمله هم‌مدرسه‌ای‌ها و بازیگران کارهای بخشی در آن سال‌ها، اسماعیل خلج و فریدون نوری بودند. عنایت بخشی حضور روی صحنه واقعی تئاتر را با رفتن به کلاس‌های حمید سمندریان و کمی بعد با بازی برای عباس جوانمرد تجربه کرد.

ورود او به تلویزیون به دست عزت‌الله انتظامی رقم خورد و عنایت بخشی می‌گوید شاید خودِ انتظامی به خاطر نداشته باشد که روزی از حمید سمندریان خواست چند نفر از بچه‌های کلاسش را برای رفتن به تلویزیون به او معرفی کند. زمانی که تنها یک شبکه تلویزیونی وجود داشت...  عنایت بخشی، این اولن تجربه تلویزیونی‌اش را با بازی در نقش «سایه» این‌طور شرح می‌دهد: «به یاد دارم زنده‌یاد جمشید مشایخی در آن مجموعه حضور داشتند و ما در یک صحنه از پشت پنجره قتلی را می دیدیم. همین. آن روز از شبکه دو تا حوالی خانه‌مان که راه‌آهن بود پیاده آمدم. ما اینگونه از سایه شروع ‌کردیم...»

عنایت بخشی و زری خوشکام در فیلم «خواستگار» به کارگردانی علی حاتمی. ۱۳۵۱

ورود با «آقای هالو»، خروج با «شاه‌نقش»

عنایت بخشی که امروز، یکشنبه ۲۶ بهمن‌ ۱۴۰۴ در ۸۰ سالگی درگذشت «گروه هنرهای ملی» را خانه دوم و عباس جوانمرد، پایه‌گذار این گروه را، برادر بزرگ‌ترش می‌دانست. او در سایه نام‌هایی بزرگ؛ حمید سمندریان و عباس جوانمرد، نخستین تجربه‌های حضور روی صحنه تئاتر را پشت سر گذاشت. او کار نمایش را در سال ۱۳۴۴ به شکل حرفه‌ای در «گروه هنر ملی» به دعوت و سرپرستی عباس جوانمرد آغاز کرد. بخشی که در اجرای نقالی و تعزیه نیز تبحر داشت بعدها در نمایش‌های ماندگاری چون «مرده‌های بی‌کفن و دفن» (حمید سمندریان)، «پهلوان اکبر می‌میرد» (عباس جوانمرد)، «میراث، ضیافت و سلطان مار» (بهرام بیضایی) و «مجلس زن‌کُشی» (داوود میرباقری)، روی صحنه رفت.  عنایت بخشی در «سلطان مار» (بهرام بیضایی- ۱۳۴۸) بازیگر چهل نقشِ «صحنه‌گردان، وقایع‌نگار، درویش و مردِ صحرایی» بود.

پای این بازیگر تئاتر با عزت‌الله انتظامی به تلویزیون باز کرد و نخستین تجربه سینمایی‌اش را با کارگردانی شناخته‌شده از سر گذراند؛ داریوش مهرجویی. مهرجویی، «آقای هالو» را در سال ۱۳۴۹ براساس نمایشنامه‌ای از علی نصیریان ساخت و نقش حبیب، جاهلی باج‌بگیر را به عنایت بخشی سپرد. حبیب، معشوق مهری (فخری خوروش) که از او در کافه فتح‌الله (عزت‌الله انتظامی) به عنوان کارگر جنسی استفاده می‌کرد و وقتی شنید آقای هالو (علی نصیریان) قصد دارد «آب توبه» بر سر مهری بریزد، دعوای مفصلی به پا کرد و آقای هالو را کتک مفصلی زد....

آن‌چه برای عنایت بخشی، با «آقای هالو» شروع شد با «ستارخان» (علی حاتمی- ۱۳۵۱)، «تنگنا» (امیر نادری- ۱۳۵۲)، «تنگسیر» (ناصر تفوایی- ۱۳۵۲)، «گوزن‌ها» (مسعود کیمیایی- ۱۳۵۳)، «مسافران» (بهرام بیضایی- ۱۳۷۰) و... ادامه پیدا کرد. عنایت بخشی در کنار این‌ها در آثاری دیگر چون آثار پرویز صیاد هم‌چون «صمد و قالیچه حضرت سلیمان» (۱۳۵۰)، «صمد و سامی، لیلا و لیلی» (۱۳۵۱)، «صمد آرتیست می‌شود» (۱۳۵۳) و «صمد خوشبخت می‌شود» (۱۳۵۴) و.... انجامید. عنایت بخشی، بعدها در مجموعه‌های تلویزیونی، چون «سربداران» (محمدعلی نجفی- ۱۳۶۰) و «امام علی» (داوود میرباقری- ۱۳۷۵» و پهلوانان نمی‌میرند (حسن فتحی- ۱۳۷۶) به ایفای نقش پرداخت. از دیگر کارگردانان شناخته‌شده‌ای که او سابقه همکاری با آن‌ها را داشت می‌توان به ساموئل خاچیکیان، محمد متوسلانی، سیروس الوند، مهدی فخیم‌زاده، رسول صدرعاملی و سیروس مقدم اشاره کرد. آخرین حضور عنایت بخشی در سینما، با بازی در «شاه‌نقش» (۱۴۰۳) به کارگردانی شاهد احمدلو رقم خورد و هرچند دست‌کم به واسطه سال‌های سال فعالیتش در عرصه بازیگری، انتظار می‌رفت سیمرغ را برایش به همراه آورد به دیپلم افتخار بهترین بازیگر نقش مکمل مرد از چهل‌وسومین جشنواره فیلم فجر منتهی شد.

عنایت بخشی و بهروز وثوقی در «گوزن‌ها»ی مسعود کیمیایی- ۱۳۵۳

تقدیرها و جایزه‌ها

ازجمله جوایزی که عنایت بخشی، با کارنامه کاری پر طول و تفصیلش در گفت‌وگو با رسانه‌ها به آن اشاره می‌کرد، «نخستین نشان سنگلج» بود. او این نشان را به همراه علی نصیریان، محمدعلی کشاورز و اکبر زنجانپور برای سال‌ها فعالیت در عرصه تئاتر دریافت کرد. نخستین دوره اهدای نشان تماشاخانه سنگلج در پنجاه‌وچهارمین سالروز تاسیس این تماشاخانه ۱۸ مهر ماه ۱۳۹۸ با حضور شهرام کرمی مدیرکل هنرهای نمایشی در قالب سلسله نشست‌های شب بخارا در تماشاخانه سنگلج برگزار شد. در این مراسم، عنایت بخشی که در سال ۱۳۴۴ در نمایش «پهلوان اکبر می‌میرد» به کارگردانی عباس جوانمرد در تماشاخانه سنگلج به ایفای نقش پرداخته بود، دوباره روی صحنه آمد و بخش‌هایی از این اثر را خواند. او آن روز ضمن ابراز خرسندی از این اتفاق، عنوان کرد که هنوز و با گذشت ۵۴ سال، خیلی از دیالوگ‌های این نمایشنامه را از حفظ است.

عنایت بخشی همچنین برنده آهوی بلورین بهترین بازیگر نقش مکمل مرد از نخستین جشن سینمای ایران برای «مسافران» و چنان‌چه اشاره شد برنده دیپلم افتخار بهترین بازیگر نقش مکمل مرد از جشنواره فیلم فجر چهل‌وسوم شد. همچنین در زمستان سال ۱۴۰۰، طی مراسم «یادِ یار» جایزه‌ای برای یک عمر فعالیت هنری به او اهدا شد.

او که در بسیاری از آثار مطرح سینمای قبل از انقلاب بازی کرده بود با چهره‌ استخوانی، نگاه نافذ و صدای خاصش خیلی زود به عنوان بازیگر نقش‌های منفی شناخته شد. همین ویژگی، اگرچه باعث ماندگاری‌اش در ذهن مخاطب شد در عین حال برایش تبدیل به یک برچسب همیشگی هم شد. این تصویر منفی حتی بعد از انقلاب هم از بخشی جدا نشد و در شرایطی که بسیاری از بازیگران سینمای قبل از انقلاب یا حذف شدند یا فرصت بازتعریف خود را پیدا کردند، عنایت بخشی همچنان در قالب همان شخصیت‌های خشن، قدرت‌طلب یا خاکستری به کار گرفته شد.

عنایت بخشی در سال ۱۳۴۹ با سیمین بازرجانی ازدواج کرد. بازرجانی که متولد ۱۳۳۰ در تهران بود، پس از ازدواج با بخشی، بیش از پیش به امر نویسندگی پرداخت. حاصل این ازدواج دو فرزند پسر به نام‌های ابرش و آرش و یک دختر به نام بنفشه بود. زندگی خانواده عنایت بخشی اما پس از تولد بنفشه، تا بیش از دو دهه با چالشی بزرگ همراه شد؛ بنفشه، به بیماری آنسفالیت (التهاب حاد بافت مغزی) مبتلا بود و در ۲۵ سالگی، درگذشت.

عنایت بخشی که سال‌ها بود دیگر در عرصه بازیگری فعالیتی نداشت، (به استثناء «شاه‌نقش»)، در دهه اخیر هر بار گفت‌وگویی می‌کرد، از پس گلایه‌ها، از بهرام بیضایی نام می‌برد که زمانی در مورد بازی عنایت بخشی گفته بود: بخشی، در پیله یک موفقیت نپوسیده بود و هم‌چنان با طراوت و تازه بود...

از راست: عنایت بخشی، پرویز صیاد و بهروز به‌نژاد- عکس از کانال تلگرام بابک غفوری‌آذر