«طوسا»؛ دستیار هوش مصنوعی وزارت نیرو در آستانه بهره‌برداری/گردآوری۱۶۰ هزار قانون

کد خبر: ۸۳۱۲۵۱

تاریخ: ۲۳ بهمن ۱۴۰۴ - ۱۲:۵۳

سکوی هوش مصنوعی وزارت نیرو با عنوان «طوسا» که از اسفندماه ۱۴۰۳ با حمایت معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری به دانشگاه صنعتی خواجه‌نصیرالدین طوسی واگذار شده، پس از انتشار پنج نسخه و گردآوری بیش از ۱۶۰ هزار عنوان قانون و مقررات، اکنون در بخش پاسخگویی مبتنی بر مستندات به سطح قابل قبولی رسیده و به گفته محققان آن، این پلتفرم فاصله چندانی تا ورود به فاز بهره‌برداری عملیاتی ندارد.

به گزارش ایران اکونومیست، سکوی هوش مصنوعی وزارت نیرو پروژه‌ای است که از اسفندماه ۱۴۰۳ از سوی معاونت علمی و فناوری ریاست‌جمهوری به دانشگاه خواجه‌نصیرالدین طوسی واگذار شد. نام رسمی این پروژه «سامانه طوسا» است  که با دامنه toosa.ir ثبت شد و نسخه نرم‌افزاری روی این دامنه راه‌اندازی شده است. نخستین نسخه سامانه در اردیبهشت‌ماه ۱۴۰۴ منتشر شد که یک نسخه اولیه (MVP) بود و صرفاً برای نمایش عملکرد پایه سیستم ارائه شد.

تیم مهندسی سکوی هوش مصنوعی وزارت نیرو، این پلتفرم را به نسخه پنجم رسانده‌اند. هر چند که به گفته آنها این تیم با چالش‌هایی از جمله شرایط خاص کشور، محدودیت‌های اینترنتی و همچنین تمرکز تیم بر تحویل فاز نخست پروژه در مهر و آبان‌ماه مواجه بودند و باعث شد انتشار برخی نسخه‌ها با تأخیر انجام شود.

محورهای اولویت‌دار وزارت نیرو برای توسعه دستیار هوش مصنوعی به این شرح بوده است:

اولویت

نوع داده مورد نیاز

تولید و مصرف‌ برق‌ کشور

داده‌های روزانه از شرکت مدیریت شبکه برق ایران، پیش‌بینی بار کوتاه مدت از مدل‌های آب و هوایی، متوسط مصرف مشترکین به تفکیک تعرفه، سهم مصرف و تعداد و مصرف مشترکین

وضعیت نیروگاه‌ها

ظرفیت اسمی، ظرفیت عملیاتی، نیروگاه‌های خاموش یا نیمه فعال حرارتی و آبی، داده‌های لحظه‌ای از سنسورها و سوابق تعمیر و نگهداری، پایش لحظه‌ای درصد تغییر ذخایر سوخت نیروگاه‌ها به تفکیک نوع سوخت مصرفی

وضعیت منابع آبی (سدها، مخازن)

داده‌های ورودی-خروجی سدها، سطح آب مخازن، بارندگی فصلی و آمار تبخیر و تعرق، داده‌های هشدار سیلاب و ثبت سیلابهای گذشته

بار شبکه و پیک مصرف

داده‌های بار لحظه‌ای شبکه از سنسورهای پراکنده و سرورهای SCADA و همچنین سوابق بار روزانه، هفتگی و فصلی، داده‌های مربوط به منابع تولید توزیع شده

شاخص بهره‌وری‌ انرژی

میزان شدت انرژی، تلفات شبکه توزیع، راندمان تولید نیروگاه‌ها، راندمان تبدیل انرژی در نیروگاه‌ها و نسبت تلفات انتقال بین استان‌ها، داده‌های تعمیر و نگهداری شبکه توزیع

وضعیت‌ پروژه‌های‌ راهبردی وزارت نیرو

درصد پیشرفت پروژه‌های برق‌آبی، برق رسانی، خطوط انتقال، داده‌های برنامه زمان بندی تفصیلی و منابع تخصیص یافته برای هر پروژه، اطلاعات ریسک و موانع احتمالی

اطلاعات هواشناسی و پیش‌بینی آب و برق

پیش‌بینی‌های کوتاه مدت و میان مدت بارندگی، دما، مصرف برق، داده‌های پیش‌ بینی اقلیمی کوتاه مدت و بلند مدت

مکاتبات و هشدارهای مهم واحدهای زیرمجموعه

نامه‌ها، هشدارهای عملیاتی از شرکت‌های برق منطقه‌ای، آب منطقه‌ای، توانیر، داده‌های مستمر از سامانه‌های عملیات و بازخوردهای فنی

دیپلماسی بین‌المللی‌ آب‌ و برق

توافقات، مذاکرات، پروژه‌های مشترک منطقه‌ای

پتانسیل‌سنجی در انرژی‌های تجدیدپذیر

ضریب تابش، باد غالب، ظرفیت شبکه توزیع، اطلاعات هیدرولوژی، اطلاعات منابع طبیعی، جهاد کشاورزی و امور اراضی

وضعیت پروژه‌های راهبردی تجدیدپذیر

تعداد مجوزهای صادر شده، زمان صدور مجوز تا احداث، زمان شروع احداث تا بهره‌برداری

مدل‌های مالی سرمایه‌گذاری نیروگاه‌های تجدیدپذیر

روش‌های تامین مالی، اطلاعات تسهیلات قابل بهره‌برداری، قوانین و مقررات مربوط

اطلاعات‌ تبادل‌ انرژی با کشورهای همسایه

واردات و صادرات برق

وضعیت شبکه توزیع آب شهری و روستایی

داده‌های قطعی‌ها، شکایات مردمی، وضعیت خطوط اصلی و هدر رفت آب

کیفیت آب تولیدی و توزیعی

پارامترهای کیفی آب

آخرین وضعیت تنش آبی شهرها و پروژه‌ها

نسبت تولید و مصرف هر شهر، حداکثر دبی منابع تولید و ظرفیت مخازن به تفکیک شهرها

پروژه‌های اولویت‌دار تاسیسات آب و فاضلاب

درصد پیشرفت پروژه‌های اصلاح شبکه، تصفیه خانه‌ها و توسعه فاضلاب

اطلاع از آخرین وضعیت حوادث و اتفاقات آب

گزارش‌های سامانه‌های ۱۲۲

امور اجتماعی و افکار عمومی

تعارضات اجتماعی بر سر آب

پیش‌بینی و مدیریت بحران

داده‌های هواشناسی

مدیریت هوشمند آب در شبکه‌های آبیاری و زهکشی

داده‌های اقلیمی، سازه‌ای و تجهیزاتی و گیاهی

گردآوری ۱۶۰ هزار عنوان قانون و مقررات حوزه نیرو

محمدمهدی اثنی‌شعری، عضو هیأت علمی دانشگاه صنعتی خواجه‌نصیرالدین طوسی و مدیر پروژه دستیار هوش مصنوعی وزارت نیرو در گفت‌وگو با ایسنا از شکل‌گیری و توسعه سامانه هوشمند این وزارتخانه با عنوان «طوسا» خبر داد و گفت: این سامانه که با دامنه toosa.ir در دسترس قرار گرفته، نخستین‌بار در قالب یک نسخه اولیه در اردیبهشت‌ماه ۱۴۰۴ رونمایی شد و هدف آن نمایش قابلیت‌های پایه دستیار هوش مصنوعی بود.

وی با بیان اینکه پس از انتشار نسخه اولیه، مسیر توسعه سامانه به‌صورت مرحله‌ای دنبال شد، افزود: تلاش تیم اجرایی بر این بوده که به‌صورت مستمر نسخه‌های جدید ارائه شود و تاکنون پنج نسخه از سامانه در دسترس قرار گرفته است. البته در این مسیر عواملی مانند شرایط خاص کشور، محدودیت‌های اینترنتی و تمرکز بر تحویل فاز نخست پروژه در بازه مهر و آبان، باعث شد انتشار برخی نسخه‌ها با وقفه همراه باشد.

مدیر پروژه دستیار هوش مصنوعی وزارت نیرو درباره چارچوب فاز نخست، توضیح داد: بر اساس تعریف معاونت علمی، تمرکز فاز اول بر پاسخگویی به قوانین و مقررات عمومی بود. در همین راستا، حدود ۱۶۰ هزار عنوان قانون و مقررات عمومی گردآوری، پالایش و ایندکس شد که بخشی از این داده‌ها نیز از سوی معاونت علمی در قالب بسته‌های اطلاعاتی در اختیار تیم‌های مجری قرار گرفت.

ارزیابی چندسطحی عملکرد سامانه

اثنی‌شعری با اشاره به نحوه ارزیابی این دستیار هوشمند گفت: برای سنجش عملکرد سامانه، مجموعه‌ای از سؤالات در ۶ سطح از ساده تا بسیار دشوار طراحی شد. سؤالات به‌صورت تصادفی مطرح و پاسخ‌ها از نظر دقت و صحت بررسی و امتیازدهی شدند. بر اساس نتایج این ارزیابی، تیم ما در میان تیم‌های دارای امتیاز بالا قرار گرفت و در رده‌های بالای جدول ارزیابی ایستاد.

وی افزود: مقرر شده ارزیابی مجددی برای افزایش سطح دقت سامانه انجام شود، اما به دلیل برخی محدودیت‌ها از جمله قطعی اینترنت، این بازبینی هنوز نهایی نشده است. پیش‌بینی ما این است که در صورت انجام ارزیابی مجدد، دقت سامانه به حدود ۹۰ درصد برسد، هرچند ۱۰ درصد نهایی منوط به تأیید رسمی وزارت نیرو خواهد بود.

حرکت به‌سوی «گفت‌وگو با داده»

عضو هیأت علمی دانشگاه خواجه‌نصیر با اشاره به فاز دوم پروژه، اظهار کرد: فاز دوم بر مفهوم «گفت‌وگو با داده» متمرکز است. در این مرحله، داده‌های استخراج‌شده از بخش‌های مختلف وزارت نیرو به‌گونه‌ای در سامانه به‌کار گرفته می‌شوند که پاسخ‌ها صرفاً متنی نباشند و سامانه بتواند به پرس‌وجوهای مبتنی بر پایگاه داده نیز پاسخ تحلیلی ارائه دهد. همزمان، بهبود کیفیت پاسخگویی در حوزه مستندات نیز دنبال می‌شود.

وی درباره زیرساخت‌های پروژه گفت: در آغاز، سخت‌افزار مورد نیاز از سوی دانشگاه تأمین شد و سامانه هم‌اکنون بر بستر زیرساخت‌های دانشگاه خواجه‌نصیرالدین طوسی اجرا می‌شود. این سامانه به‌طور کامل روی شبکه ملی اطلاعات فعال است، دامنه .ir دارد و تمامی اجزای آن بومی‌سازی شده‌اند.

اثنی‌شعری ادامه داد: با توجه به محدودیت توان پردازشی دانشگاه و نیاز پروژه به محاسبات سنگین‌تر، با همکاری معاونت علمی، امکان استفاده از سکوی ملی هوش مصنوعی برای تیم فراهم شد. بخشی از فرآیندهای آموزش و ارزیابی مدل‌ها روی این سکو که زیرساخت آن توسط دانشگاه صنعتی شریف ایجاد شده، انجام می‌شود، اما مدیریت داده‌ها و فرآیندها کاملاً در داخل کشور است.

وی تأکید کرد: حتی در مقاطعی که اینترنت بین‌الملل به‌طور کامل قطع بود، سامانه بدون اختلال به فعالیت خود ادامه داد و تنها در موارد خاص مربوط به تمدید یا ارتباطات خارجی، محدودیت‌هایی ایجاد شد.

فاصله کم تا بهره‌برداری

مدیر پروژه دستیار هوش مصنوعی وزارت نیرو با بیان اینکه سامانه در وضعیت فعلی آماده ورود به فاز بهره‌برداری است، گفت: اگرچه در بخش گفت‌وگو با داده هنوز نیاز به توسعه وجود دارد، اما در حوزه پرسش و پاسخ مبتنی بر مستندات متنی، سامانه به سطح قابل قبولی رسیده و فاصله چندانی تا استفاده عملیاتی ندارد.

وی افزود: دامنه پاسخگویی سامانه به‌طور طبیعی تابع حجم و ساختار داده‌هاست. در صورت دسترسی به داده‌های کامل‌تر و ساخت‌یافته‌تر و همچنین تعامل نزدیک با کارشناسان تخصصی وزارت نیرو، می‌توان کیفیت پاسخ‌ها را به‌طور محسوسی ارتقاء داد. از آنجا که تخصص تیم اجرایی حوزه آب و برق نیست، دریافت بازخورد تخصصی برای اطمینان از صحت پاسخ‌ها ضروری است.

اثنی‌شعری با اشاره به زمان‌بندی پروژه تصریح کرد: طبق برنامه اولیه، فاز دوم قرار بود تا پایان سال جاری به اتمام برسد، اما با توجه به شرایط موجود و عدم شفافیت کامل انتظارات تیم ناظر، این فاز با تأخیر همراه خواهد شد. برآورد ما این است که در صورت فراهم شدن شرایط، تا اواخر خردادماه ۱۴۰۵ بتوان به مرحله عملیاتی گفت‌وگو با داده رسید.

وی خاطرنشان کرد: پروژه در مجموع شامل سه فاز است؛ فاز نخست پاسخگویی به مقررات، فاز دوم گفت‌وگو با داده و فاز سوم که به تحلیل‌ها و پیش‌بینی‌های داده‌محور اختصاص دارد و هنوز در مرحله طراحی مفهومی قرار دارد.

هوشمندسازی نیرو با بودجه ۱۵ میلیاردی

عباس جعفری، مدیر پروژه دستیار هوش مصنوعی وزارت نیرو نیز در گفت‌وگو با ایسنا، درباره منابع مالی پروژه گفت: برای اجرای این طرح، بودجه‌ای در حدود ۱۵ میلیارد تومان در نظر گرفته شده و پروژه از ابتدا با افق زمانی ۱۸ ماهه تعریف شده بود که پایان آن به شهریورماه سال آینده می‌رسد. این در حالی است که پیشنهاد اولیه تیم، زمان و بودجه بیشتری بود و پروژه عملاً با حدود یک‌سوم منابع پیشنهادی آغاز شد.

وی اضافه کرد: با وجود این محدودیت‌ها، تلاش می‌کنیم فاز دوم پروژه را به نتیجه برسانیم، اما اجرای کامل فاز سوم، به‌ویژه در چارچوب‌های اجرایی دولت، نیازمند حمایت و منابع بیشتری خواهد بود.

مشاور هوش مصنوعی معاون وزیر نیرو با تأکید بر ضرورت توسعه فرهنگ استفاده از هوش مصنوعی در بدنه اجرایی کشور افزود: با طرح موضوع دستیار هوش مصنوعی از سوی معاونت علمی، این پروژه به‌عنوان یک پروژه پیشران مورد توجه وزارت نیرو قرار گرفت؛ پروژه‌ای که می‌تواند هم در هوشمندسازی تصمیم‌ها و افزایش شناخت مدیریتی مؤثر باشد و هم نقش مهمی در تقویت حکمرانی داده در این وزارتخانه ایفا کند.

جعفری با تشریح روند همکاری‌های شکل‌گرفته توضیح داد: در همین راستا، جلسات متعددی با تیم دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی برگزار شد و با هدایت معاونت علمی، هماهنگی لازم برای طراحی دستیاری انجام گرفت که مخاطب اصلی آن وزیر نیرو، شورای معاونان، مدیران ارشد وزارت نیرو، معاونان وزیر و مدیران عامل شرکت‌های مادر تخصصی است. در توافق مشترک با دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی و معاونت علمی، مقرر شد داده‌هایی که پیش‌تر به‌صورت عمومی منتشر شده یا در سامانه‌ها در دسترس همگان قرار دارد، در اولویت ارائه به این دستیار قرار گیرد.

مشاور هوش مصنوعی معاون وزیر نیرو با بیان این‌که این وزارتخانه در بخش‌های فنی، قراردادی و زیرساختی پروژه ورود مستقیمی نداشته است، تصریح کرد: نقش وزارت نیرو در این پروژه، نقش کاربر سامانه بوده و پیگیری مسائل فنی و زیرساختی، به‌ویژه تمرکز زیرساخت بر سکوی ملی هوش مصنوعی، بر عهده معاونت علمی قرار دارد.

جعفری، همچنین به ساختار پروژه‌محور و شرکت‌محور وزارت نیرو اشاره کرد و گفت: به همین دلیل، تیم‌سازی گسترده‌ای در حوزه‌های مختلف برق و آب انجام شد. این تیم‌ها شامل بخش‌های نیروگاه‌های حرارتی، شبکه‌های توزیع و انتقال، نیروگاه‌های تجدیدپذیر، مدیریت منابع آب، سدها، رودخانه‌ها و آب شهری و روستایی بودند که جلسات تخصصی جداگانه‌ای با تیم دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی برگزار کردند و ارتباط فنی مستمری میان طرفین شکل گرفت.