مؤلفه‌های قدرت کشور در نهادهای علمی و دانشگاهی

زیرساخت‌های فیزیکی و افکار و روحیات افراد با هم همسو شوند

کد خبر: ۸۳۰۴۷۰

تاریخ: ۰۴ بهمن ۱۴۰۴ - ۱۲:۴۲

استاد دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی در یادداشتی با عنوان مؤلفه‌های قدرت کشور در نهادهای علمی و دانشگاهی نوشت: جامعه علمی یک ملت زمانی شکوفا می‌شود که زیرساخت‌های فیزیکی و افکار و روحیات افراد با هم همسو شوند. ضروری است که اتاق فکرهای از نهادهای دانشگاهی و حاکمیتی برای بررسی این موضوع شکل گیرد.

به گزارش ایران اکونومیست، دکتر جواد تقی زاده فیروزجایی استاد دانشگاه خواجه نصیرالدین طوسی در این یادداشت با عنوان «مؤلفه‌های قدرت کشور در نهادهای علمی و دانشگاهی» که در اختیار خبرگزاری دانشجویان ایران(ایسنا) قرار داده، نوشته است: «شاید امروزه ملت ایران بیشتر از هر زمان دیگری مفهوم مؤلفه‌های قدرت را درک کرده باشند. به‌عنوان‌مثال: دیدیم که قدرت نظامی ما مانند قدرت پهپادی و موشکی، در جنگ ۱۲ روزه با دشمن یکی از اصلی ترین عامل برای پذیرش آتش بس و ناکام بودن آنها در اهداف جنگ بوده است.

داشتن فرهنگ و تمدنی اصیل و باور دینی ارزشی که ملت را در عرصه های مختلف نظامی، اقتصادی، فرهنگی حامی حکومت در مقابل دشمنان قرار دهند یکی از مولفه های قدرت کشور است که در جنگ ۱۲ روزه موردی از آن را شاهد بوده ایم.

داشتن دانش هسته ای بومی و منابع مواد هسته ای مانند اورانیوم غنی شده کافی و قابلیت تولید بومی آن که ما را در بازدارندگی یا ابهام هسته‌ای نگه دارد می‌تواند قدرت ما را در تعامل با قدرت ها افزایش دهد.

داشتن جغرافیای سیاسی، فرهنگی، اقتصادی و نظامی گسترده از جغرافیای مرزی، به عنوان مثال محورهای مقاومت در بخش‌های مختلف جهان از نمود های قدرت می‌باشند. مثلاً انصارلله یک مؤلفه قدرت ترکیبی برای جمهوری اسلامی است زیرا مانند تنگه هرمز با تسلط بر تنگه باب المندب یک مؤلفه قدرت ژئوپلیتیکی ایجاد کرده و بانفوذ ایدئولوژی استکبارستیزی انقلاب به‌عنوان یک مؤلفه قدرت سیاسی ایدئولوژی برای جمهوری اسلامی تلقی می‌شود.

یا داشتن ساختاری از اقتصاد مقاومتی که وابستگی و تبادلات تجاری ما را به ارز و نظم اقتصادی کشورهای متخاصم کم کند و شبکه توزیع انرژی و کالای ما را در جهان مخفی و مستقل از این کشورهای نگه دارد، می‌تواند به‌عنوان مؤلفه قدرت باشد.

قبل از اینکه مؤلفه‌های قدرت در جامعه علمی و دانشگاهی کشور را مطرح نماییم ابتدا تعریفی از مؤلفه قدرت ارائه دهیم. مؤلفه قدرت یک کشور یا مؤلفه‌های قدرت ملی، عواملی هستند که توانایی، نفوذ و قابلیت یک ملت را در دستیابی به اهداف استراتژیکش تعیین می‌کنند. یا به طور خلاصه توان اثربخشی یک کشور در بین‌الملل دانست [۱]. این عناصر به دو دسته کلی ملموس (قدرت سخت) و ناملموس (قدرت نرم) تقسیم می‌شوند. در عصر جدید، برای کشورداری و نفوذ بین‌المللی باید درک چندبعدی از قدرت داشت. این عناصر به طور سنتی در حوزه‌های جغرافیا، اقتصاد، نظامی، جمعیت‌شناسی، سیاست و انسجام روانی جامعه دسته‌بندی می‌شوند [۲].

در زیر بعضی از مؤلفه‌های قدرت را ذکر می‌کنم:

قدرت ژئوپلیتیکی و جغرافیایی موقعیت فیزیکی و عوارض زمینی یک کشور بر دسترسی آن به تجارت، دفاع، انرژی و اتحادهای استراتژیک تأثیر می‌گذارد.

مثال: ترکیه به‌عنوان یک پل ژئواستراتژیک بین اروپا، آسیا و خاورمیانه عمل می‌کند که دو تنگه مهم بین‌المللی را در اختیار دارد و همچنین به نوعی دارد نفوذ خود به‌عنوان رهبری ملت‌های ترک و کشورهای دوران امپراتوری عثمانی را احیا می‌کند که بر سیاست‌های منطقه‌ای و جهانی تأثیر می‌گذارد.

قدرت اقتصادی و ظرفیت صنعتی قدرت اقتصادی شامل تولید ناخالص داخلی یک کشور، روابط تجاری، ثبات ارز و تولیدات صنعتی است.

مثال: اقتصاد تولیدی آلمان، که با مهندسی دقیق و رشد صادرات‌محور پشتیبانی می‌شود، اتحادیه اروپا را تقویت می‌کند.

توانایی نظامی و بازدارندگی استراتژیک قدرت دفاعی فراتر از تعداد نیروها یا تسلیحات است. این قدرت شامل دکترین نظامی، لجستیک، دفاع سایبری و استراتژی هسته‌ای می‌شود.

مثال: مثال کشورمان را زدیم ولی در جنگ ۱۲ روزه دیدیم کشور آمریکا تسلط متعارف را با برتری فنّاورانه در سیستم‌های خودمختار، دفاع فضایی و جنگ سایبری ترکیب می‌کند.

پویایی جمعیتی و توسعه انسانی جمعیت جوان، شهرنشینی، سیستم‌های آموزشی و بهداشت عمومی بر نوآوری و بهره‌وری تأثیر می‌گذارند. باید دقت کرد کمیت جمعیت مدیریت نشود می‌تواند یک عامل ضعف تلقی شود مثلاً در قحطی ۱۹۴۳ بنگال بود که در آن حدود ۳ میلیون نفر جان خود را از دست دادند. عوامل مختلفی از جمله خشکسالی، جنگ جهانی دوم، و سیاست‌های مهاجرتی در وقوع این قحطی نقش داشتند.

مثال: نیجریه، با بیش از ۲۰۰ میلیون شهروند و جمعیت جوانی که به سرعت در حال شهرنشینی هستند، پتانسیل اقتصادی و فناوری نهفته‌ای دارد.

انسجام ملی، هویت و قدرت روانی در بحران‌ها، تاب‌آوری و هویت جمعی، استقامت ملی را تعیین می‌کنند. روحیه بالا، اعتماد به نفس فرهنگی و مشارکت مدنی، زیربنای این ستون روانی هستند.

مثال: مقاومت کشور ایران در برابر تجاوز صدام که اکثر ابرقدرت های شرق و غرب و کشورهای عربی حامی اش بودند نشان می‌دهد که چگونه عزم ملی و مذهبی می‌تواند قدرت یک ملت را بسیج کند.

منابع طبیعی و انرژی و موقعیت های جغرافیایی البته باید درباره منابع معدنی و انرژی تاکید کرد که توانایی استخراج و بهره‌برداری و فرآوری بومی است که می‌تواند در مؤلفه‌های قدرت بودن آن نقش داشته باشد. در مورد موقعیت جغرافیایی، داشتن یک کریدور امن هوایی و زمینی در بین هاب های اقتصادی جهان یکی مؤلفه قدرت حساب می‌شود.

مثال: کشور آمریکا با حدود ۱۵ میلیون بشکه نفت در روز تولید و فرآوری می‌کند که از مؤلفه‌های قدرت این کشور در مدیریت بازار انرژی است.

در این بخش می‌خواهیم مؤلفه‌های قدرت علمی و دانشگاهی را بشناسیم: ظرفیت علمی کشور به طور فزاینده‌ای در ایجاد قدرت، نفوذ ژئوپلیتیکی نقش محوری دارد که ما نمونه‌های آن را در قدرت نظامی صادره ایران به جبهه مقاومت، بومی کردن تولید بنزین و صنایع پتروشیمی و داروهای ایرانی دیدیم. ملت‌هایی که در تحقیق، نوآوری و تولید دانش پیشرو هستند، آینده جهانی را از نظر اقتصادی، نظامی و فرهنگی شکل می‌دهند [۳]. این «قدرت علمی» یک ملت از طریق چندین عنصر کلیدی نمود پیدا می‌کند:

قدرت تولید دانش: این اساسی‌ترین قدرت علمی است. تولید تحقیقات و انتشارات با کیفیت بالا، تولید نظریه‌ها در علوم پایه و انسانی، فناوری‌ها و اکتشافات جدید، میزبانی برنامه‌های تحصیلات تکمیلی و گروه‌های تحقیقاتی قوی، حفظ خروجی بالای مقالات داوری شده با کیفیت و استنادها از مصداق های این قدرت هستند. از نشانه های داشتن این مولفه قدرت، تسلط و شناخت مجامع علمی از علوم و فناوری ها و روند های (ترند) آنها است نه دنباله روی صرف از مسیر علمی انهاست.

قدرت زیرساخت تحقیقاتی: این به توانایی ساخت و نگهداری تأسیسات علمی در مقیاس بزرگ اشاره دارد، مانند: آزمایشگاه‌های ملی، شتاب‌دهنده‌ها و راکتورهای، ابررایانه‌ها، آژانس‌های فضایی، مراکز تحقیقات پزشکی پیشرفته، آزمایشگاه‌های ساخت با فناوری پیشرفته و سرور های قوی و غیره.

این زیرساخت‌ها به یک کشور قابلیت‌های منحصر به فردی می‌دهند که دیگران به آن وابسته هستند.

تامین و گردش مالی: سرمایه‌گذاری در تحقیق و توسعه و میزان همکاری پروژه های صنعتی که مرکز علمی دارد می تواند از مولفه قدرت آن باشد. رقابت‌پذیری علمی بلندمدت مراکز علمی نیازمند بودجه پایدار و استراتژیک از سوی بخش‌های دولتی و خصوصی است. بودجه‌های تحقیقاتی ملی، بودجه های بنیاد ها و ستاد های علمی، تأمین مالی از همکاری‌های بین‌المللی، بورسیه‌های تحصیلی برای دانشجویان خارجی، بر برنامه‌های تحقیقاتی مجامع علمی تاثیر می‌گذارد. بالا بودن گردش مالی مجامع علمی کل کشور از نشانه ای مولفه های قدرت کشور در مجامع علمی است.

مثال: رژیم صهیونیستی حدود ۵٪ از تولید ناخالص داخلی خود را به تحقیق و توسعه اختصاص می‌دهد که منجر به نرخ بالای ثبت اختراع و راه‌اندازی استارت‌آپ‌های فناوری جهانی می‌شود [۴].

کیفیت آموزش: آموزش با کیفیت در مراکز علمی مستقیما در خروجی نیروی انسانی کشور تاثیر دارد. متأسفانه در آمار های اخیر سطح کیفی علمی خروجی های مؤسسات علمی کشور پایین آمده و ما با معضل ملی خروج فارغ‌التحصیلان باکیفیت روبه‌رو هستیم [۱۰]. مراکز علمی با خروجی با کیفیت فارغ التحصیلان با جذب دانشجویان بین‌المللی، آموزش محققان، تعیین استانداردهای جهانی برای برنامه‌های درسی و هنجارهای دانشگاهی، صادرات فرهنگ و روش علمی، برگزاری دوره های کار اموزی و فناوری می توانند مولفه قدرت آموزشی برای کشور ایجاد نمایند.

اکوسیستم‌های فناوری و نوآوری اینکه در کشور یک اکوسیستم فناوری پویایی باشد که یک ایده و خلاقیت درمحیط علمی پرورش داده شود و با حمایت مالی بدون بروکراسی به نوآوری تبدیل و سپس باعث کارآفرینی در قالب اقتصاد دانش بنیان شود یک مؤلفه قدرت مهم است. که امیداورم معاونت علمی و فناوری ریاست جمهوری با کمک معاونت فناوری و نوآوری وزارت علوم بتوانند این مؤلفه قدرت را ایجاد نمایند. خروجی این حوزه را می توان در اختراعات، استارتاپ‌ها و اکوسیستم‌های فناوری، تحقیق و توسعه صنعتی دید.

مثال: سیلیکون ولی در ایالات متحده، ترکیبی از تحقیقات دانشگاهی، سرمایه‌گذاری خصوصی و آزادی کارآفرینی است.

جذب نخبگان خارج از کشور، دیپلماسی علمی و همکاری جهانی: اگر محیط علمی یک کشور بتواند برای بقیه محققان جهان جاذب باشد و وقتی رهبران خارجی و دانشجویان نخبه در دانشگاه‌های یک کشور تحصیل کنند، این امر پیوندهای فرهنگی و سیاسی مادام‌العمری ایجاد می‌کند که برای دهه‌ها به نفع سیاست خارجی کشور میزبان است. با توجه به جامعه نخبگانی بزرگی که کشور ما در خارج از ایران دارد می توان مسیر انتقال علم و فنّاوری را در جهت منافع کشور سریع‌تر کرد و حتی از آن‌ها به‌عنوان عامل اثرگذار بین‌الملل در جهت منافع کشور بهره‌مند شد. مشارکت فعال در پروژه‌های علمی بین‌المللی و تقویت مشارکت‌های تحقیقاتی فرامرزی، نیز اعتبار و نفوذ یک ملت را در جامعه علمی جهانی افزایش می‌دهد.

مثال: مشارکتی که کشور ایران در شتابدهنده جهانی سرن، از طریق پژوهشگاه دانشهای بنیادی داشت یکی از این نمونه‌ها می‌باشد.

حاکمیت داده‌ها و اکتساب فناوری نوین: در عصر دیجیتال، قدرت علمی یک ملت با قابلیت‌های آن در رایانش ابری، امنیت سایبری، بومی‌سازی داده‌ها و پایگاه های داده ای قوی و پیشرفت هوش مصنوعی نیز در هم تنیده است. به‌عنوان‌مثال در اهمیت ساخت پلتفرم آموزشی هوش مصنوعی می تواند مصداق یکی از این موارد باشد [۸].

مثال: سرمایه‌گذاری‌های قابل توجه چین در محاسبات کوانتومی و توسعه سیستم‌های نظارتی پیشرفته هوش مصنوعی، نشان‌دهنده یک فشار استراتژیک برای حاکمیت دیجیتال در حوزه علمی و فناوری است [۵].

قدرت علمی نرم: در حالی که قدرت علمی در سرمایه‌گذاری‌ها و نوآوری‌های علمی قابل اندازه‌گیری است، قدرت علمی نرم در جنبه‌های ناملموس نهفته است که یک جامعه علمی پررونق را پرورش می‌دهد. مقاله جالب آقای نای [۶] این را شامل ارزش‌های فرهنگی، نگرش‌های اجتماعی و انگیزه‌های فردی است که به طور جمعی اکتشاف و نوآوری را هدایت می‌کنند. بنده در اینجا بعضی از مؤلفه‌های قدرتی نرم را خلاصه می‌کنم:

میهن‌پرستی در تلاش‌های علمی وقتی پیشرفت علمی به‌عنوان کمکی به پیشرفت و امنیت ملی در نظر گرفته شود، می‌تواند محققان را برای غلبه بر چالش‌ها و وقف خود برای ایجاد ظرفیت‌های مستقل الهام بخشد. با تقویت این روحیه و همچنین نگاه مذهبی و انقلابی می‌توانم انرژی نهفته جوانان را بیدار کرد و می توان دیده که این نگاه ملی و مذهبی سبب بازگشت بسیاری از نخبگان خارج از کشور شده است.

مثال: جامعه علمی کره شمالی، علیرغم مواجهه با محدودیت شدید منابع، برای توسعه فناوری ماهواره و موشک تلاش می‌کند، که اغلب ناشی از تعهد ایدئولوژیک قوی به خودکفایی ملی است.

امید خودباوری همانطور که حضرت محمد (ص) می‌فرماید "انّ اللّه َ تعالی یُحِبُّ مَعالِیَ الاُمورِ وأشرافَها ، ویَکرَهُ سَفسافَها خداوند متعال کارهای والا و شریف را دوست دارد و کارهای پست و حقیر را خوش ندارد". خودباوری و افق بلند در میان دانشجویان و محققان جوان مبنی بر اینکه می‌توانند با دانش خوب برای شکوفایی شخصی و بهبود ملی کاری کنند، محرک قدرتمندی برای شکوفایی استعدادهای علمی است. از همه مهمتر امید به آینده ای بهتر و پیشرفت کشور سبب انرژی مضاعف جوانان برای فعالیت در حوزه علم و فناوری می‌شود.

مثال: می‌تواند دید رسانه‌های معاند کشور خودباوری ملی و امید به آینده را در جنگ شناختی مورد هدف قرار داده اند خود گواه این است که این یک مؤلفه قدرت مهم است.

مهارت‌های نرم جوانان در یادداشت [۷] مفصل در مورد مهارت‌های نرم و اینکه چطور می‌تواند نیروی جوان مهارتی زبده و آماده با کار برای صنعت و جامعه تربیت نماید مفصل بحث شده برای مطالعه بیشتر به آنجا ارجاع می‌دهم.

قدرت فرهنگی و نرم از طریق علم: علم، وجهه جهانی یک ملت را ارتقا می‌دهد.

جوایز ملی، برند سازی دانشگاه‌های مشهور، رسانه و ارتباطات علمی، اعتماد عمومی به مجامع علمی، صادرات فرهنگ علمی، قدرت تعین استاندارد و هنجارهای انتشارات (اعتبارسنجی، رتبه بندی، استاندارد های اخلاقی) برخی از موارد این قدرت نرم است که سبب می شود  استعدادها، سرمایه‌گذاری‌ها و مشارکت‌ها را جذب می‌کند.

قدرت نهادی و حاکمیتی: مراکز علمی خود به عنوان مراکز قدرت نیمه مستقل عمل می‌کنند. آنها می توانند بر سیاست ملی تأثیر بگذارند و افکار عمومی را شکل می‌دهند. آنها توسعه اقتصادی منطقه‌ای را هدایت ‌کنند و میزبان اندیشکده‌ها و هیئت‌های مشاوره هستند. مراکز علمی، نخبگان فکری کشور را پرورش می‌دهند. به راحتی می توان دید که الگوی فکری اقتصادی در برخی از دانشکده های اقتصاد کشور ما جهت سیاست اقتصادی کشور را تعیین می کند.

البته برای تقویت مؤلفه‌های قدرت نرم انجام بعضی امور ضروری است:

نقش الگوها و روشنفکران عمومی ایجاد یک محیط علمی کارآمد، که محققان و دانشمندان برجسته  با مردم تعامل دارند، می‌توانند علاقه به فعالیت‌های علمی را در میان نسل‌های جوان‌تر برانگیزند و ارزش کلی اجتماعی دانش علمی را افزایش دهند و الگوهای اجتماعی مناسب به جامعه معرفی کنند. برای آشنایی به جنبه‌های بیشتر آن به مقاله [۹] می توان مراجعه کرد.

مثال: چهره‌هایی مانند کارل ساگان در ایالات متحده و نیل توروک در آفریقا نقش‌های محوری در رواج علم و الهام بخشیدن به مشارکت عمومی با ایده‌های پیچیده علمی ایفا کرده‌اند.

رسانه و روایت‌های ملی نحوه‌ی به تصویر کشیدن علم و دانشمندان در رسانه‌های ملی و روایت‌های فرهنگی، به طور قابل توجهی بر درک عمومی و ارزش منتسب به تلاش‌های علمی تأثیر می‌گذارد. به روز بودن رسانه‌های ما از حوادث روز علمی بخصوص دستاوردهای علمی بومی و ارائه این مباحث از طریق اساتید و محققان نخبه و متعهد حتی می‌تواند مرجعیت فکری و رسانه ای جوانان را از رسانه‌های معاند دور نماید.

مثال: سریال‌ها و مستندهای محبوب کره جنوبی اغلب مهندسان و دانشمندان را به‌عنوان چهره‌های محوری و اغلب قهرمانانه به تصویر می‌کشند و بدین ترتیب جایگاه اجتماعی آن‌ها را ارتقا می‌دهند و نسل‌های جوان‌تر را الهام می‌بخشند.

ارتباط‌گیری با جوانان با احساس نقش آفرینی نمی‌توان کتمان کرد که حوادثی که بعد از مهر ۱۴۰۱ رخ داده است بخشی از شکست در جنگ شناختی و فرهنگی دشمن بوده است، ولی برای مقابله با دشمن و استفاده حداکثری از ظرفیت جوانان باید الگوهای ارتباط‌گیری با نسل‌های جدید بررسی شود و با آموزش به اساتید معلمان و مسئولان شکاف نسلی ترمیم شود که بتوان ارزش‌های ملی و مذهبی و روایت‌های درست را به جوانان منتقل نمود. همچنین با تحول در ساختار مدیریتی‌ کشور که جوانان نقش بیشتری در آن داشته باشند می توان از ظرفیت این مؤلفه قدرت بیشتر استفاده کرد.

سخن پایانی اینکه جامعه علمی یک ملت زمانی شکوفا می‌شود که زیرساخت‌های فیزیکی و افکار و روحیات افراد با هم همسو شوند. کشورهایی مانند کره جنوبی و چین نشان می‌دهند که چگونه حمایت متمرکز دولت، همراه با غرور ملی و روحیه رقابتی، می‌تواند پیشرفت سریع علمی و فناوری را به‌پیش ببرد. البته این کار برای کشور ما که نیروی انسانی نهادهای علمی آن که مخاطب اصلی جنگ شناختی رسانه‌های معاند است سخت است. ضروری است که اتاق فکرهای از نهادهای دانشگاهی و حاکمیتی برای بررسی این موضوع شکل گیرد.

خوشبختانه حرکت‌های زیرساختی خوبی برای توسعه زیرساخت‌های علمی کشور آغاز شده است که اگر با تقویت مؤلفه‌های قدرت نرم در جامعه دانشگاهی همراه نشود نمی‌تواند یک عامل قدرت کشور شود و حتی می‌تواند در بعضی موارد تهدید امنیتی به‌حساب آید. البته می توان مؤلفه‌های قدرت نرم بیشتری گفت و برشمرد که در اینجا من به بعضی از آن‌ها که از نظر اینجانب اهمیت داشت پرداختم.