جهان و هفت پیامد محتمل تجاوزگری اسرائیل علیه ایران

راه افتادن چرخه تازه مسابقات تسلیحاتی، تشدید رقابت و تقابل میان قدرت‌های جهانی در غرب آسیا، تحول در موازنه‌های منطقه‌ای، دگرگونی دکترین‌ نظامی کشورها و ... از نگاه تحلیلگران رسانه‌ای و اندیشکده‌های غربی می‌تواند در زمره پیامدهای تجاوزگری صهیونیست‌ها علیه ایران قرار گیرد.

کد خبر: ۸۱۲۶۲۰

تاریخ: ۲۶ خرداد ۱۴۰۴ - ۱۶:۱۲

با آغاز تجاوز رژیم صهیونیستی به خاک ایران و شروع درگیری مستقیم، تردید نمی‌توان داشت که این رخداد پیامدهای گسترده منطقه‌ای و فرامنطقه‌ای به بار خواهد آورد.

باید بپذیریم که این رویداد را باید به عنوان یکی از جدی‌ترین بحران‌های دهه اخیر به شمار آورد؛ رویداد مخاطره‌برانگیزی که حتما فراتر از ابعاد دوجانبه، آثار قبال‌توجهی بر روندهای کلان منطقه‌ای و بین‌المللی خواهد گذاشت.

با توجه به تضعیف روزافزون حقوق بین‌الملل، انتظار می‌رود قدرت‌های دیگر هم با بهره‌گیری تبلیغاتی، پروژه‌های خود را موجه‌تر جلوه دهند و این، چرخه‌ بی‌اعتبارسازی نظم فعلی را تسریع می‌کند

این فرایند را می‌توان به طور خاص از دریچه چند محور مورد بررسی قرار داد که در ادامه به آن می‌پردازیم:

ناکارآمدی فزاینده حقوق بین‌الملل و چندجانبه‌گرایی

تضعیف بیشتر حقوق بین‌الملل و چندجانبه‌گرایی را باید یکی از مهم‌ترین پیامدهای تجاوزهای رژیم صهیونیستی به ایران به شمار آورد.

نهاد حقوق بین‌الملل که در سال‌های اخیر و به طور خاص بعد از جنایات اسرائیل در غزه و فراتر از آن در سوریه، لبنان و ... ، بی‌اعتبار شده بود با رویدادهای اخیر عملا به یک‌ سری توافق و معاهدات بی‌اثر تبدیل شده است.

اقدام متجاوزانه رژیم اشغالگر قدس از دید بسیاری از حقوقدانان، نقض اصل منع توسل به زور و خارج از چارچوب حق دفاع مشروع بوده و به هیچ عنوان قابل توجیه نیست.

حمایت آمریکا از اسرائیل نیز نشان داد که همچنان استانداردهای دوگانه در اجرای قوانین بین‌المللی وجود دارد. این وضعیت، اقتدار سازمان ملل و نهادهای بین‌المللی را بیش از پیش زیر سوال برده و نظم مبتنی بر قاعده را تضعیف می‌کند.

از دید برخی ناظران، در واکنش به این رویه، قدرت‌های دیگر هم با بهره‌گیری تبلیغاتی، پروژه‌های خود را موجه‌تر جلوه می‌دهند و این، چرخه‌ بی‌اعتبارسازی نظم فعلی را تسریع می‌کند.

به همین دلیل، به نظر می‌رسد در بلندمدت کشورها بیشتر به دنبال ترتیبات امنیتی منطقه‌ای و ائتلاف‌های قدرت‌محور بروند تا اینکه به امنیت جمعی سازمان ملل تکیه کنند.

اگر ثابت شود حمله اشباع موشکی-پهپادی می‌تواند بر پیشرفته‌ترین سپرهای دفاعی غلبه کند، بسیاری کشورها از تایوان گرفته تا کشورهای خلیج فارس در دکترین‌های دفاعی خود تجدیدنظر خواهند کرد و به دنبال سامانه‌های پدافند نقطه‌ای فعال یا سلاح‌های لیزری خواهند رفت

ناکارکردی رژیم‌های امنیت بین‌الملل خصوصا ان.پی.تی و احتمال افزایش رقابت‌های هسته‌ای

در پیوند با محور اول، مخاطره اشاعه هسته‌ای و فروپاشی رژیم عدم اشاعه یکی از پیامدهای مهم این جنگ به حساب می‌آید.

با تجاوزگری‌های اسرائیل (به عنوان رژیم دارنده سلاح‌های هسته‌ای که عضو ان.پی.تی هم نیست)، به زیرساخت‌های هسته‌ای کاملا مشروع ایران، رژیم عدم اشاعه سلاح‌های هسته‌ای (NPT) تا حد زیادی از کار افتاده و محاسبات کشورهای شبه‌هسته‌ای در سطح جهان را کاملا تغییر داده است.

از دید طیفی از تحلیلگران و به گفته برخی نخبگان سیاسی، اکنون با وقوع این حمله، ممکن است ایران به این جمع‌بندی برسد که تغییرات مهمی در نوع مناسبات خود در مواجهه با رژیم‌های بین‌المللی چون ان.پی.تی داشته باشد. در روزهای اخیر حتی زمزمه‌هایی درباره طرح خروج از NPT در مجلس شورای اسلامی مطرح شد.

اگر جمهوری اسلامی ایران تصمیم به شکستن قاطعانه سقف‌های عدم اشاعه بگیرد، این به معنی فروپاشی برجام و شاید آغاز یک مسابقه تسلیحات هسته‌ای در خاورمیانه خواهد بود. کشورهای عربی خصوصا عربستان احتمالا در واکنش ممکن است برنامه‌های پنهان هسته‌ای خود را سرعت ‌بخشند یا حتی به دنبال کسب تضمین بازدارندگی از قدرتی مانند پاکستان بروند.

این، یک کابوس برای رژیم جهانی عدم اشاعه است و پیمان NPT را بی‌اعتبار می‌کند . گذشته از منطقه ما، کشورهایی در جهان که در آستانه هسته‌ای شدن هستند مثل کره جنوبی، ترکیه، برزیل و … از نزدیک نظاره می‌کنند که نتیجه رویارویی نظامی ایرانِ غیرهسته‌ای با اسرائیلِ هسته‌ای چه خواهد شد.

اگر پیام دریافتی این باشد که داشتن سلاح اتمی مانع از تهاجم دشمن می‌شود، انگیزه‌ها برای اشاعه بیشتر خواهد شد. بنابراین یکی از آثار منفی این جنگ، تضعیف ساختار کنونی قدرت مبتنی بر عدم اشاعه است. از سوی دیگر، اگر به هر دلیل در این جنگ از سلاح‌های نامتعارف (هرچند به صورت محدود) استفاده شود، تابوی استفاده از سلاح هسته‌ای که از ۱۹۴۵ تاکنون حفظ شده شکسته خواهد شد و جهان وارد مرحله بسیار خطرناکی می‌شود.

ضربات مهلک به اقتصاد جهانی

ضربه به اقتصاد جهانی و تغییر در معادلات انرژی را باید یکی از مهم‌ترین پیامدهای فراگیری جنگ اخیر به شمار آورد.

اگر ایران تنگه هرمز را ببندد، حدود ۳۵ درصد نفت جهان از بازار حذف خواهد شد و این می‌تواند رکود تورمی شدیدی ایجاد کند. حتی اگر هرمز بسته نشود، ناامن شدن مسیرهای کشتیرانی و افزایش حق بیمه کشتی‌رانی، هزینه انرژی را به شدت بالا می‌برد

نمی‌توان تردید داشت که خاورمیانه قلب تپنده تامین انرژی فسیلی جهان است و هر بحران امنیتی در آن، اثرات فوری بر اقتصاد جهانی دارد.

با شروع جنگ، قیمت نفت در بازارهای جهانی جهش کرد و اگرچه با تلاش‌های اوپک و کشورهای مصرف‌کننده تا حدی مهار شد، اما همچنان احتمال جهش مجدد و حتی رسیدن به رکوردهای تاریخی وجود دارد.

اقتصاد جهانی که هنوز از تبعات پاندمی و جنگ اوکراین به طور کامل رهایی نیافته، ضربه دیگری را متحمل شده است.

بنابر برخی برآوردها، اگر ایران تنگه هرمز را ببندد، حدود ۳۵ درصد نفت جهان از بازار حذف خواهد شد و این می‌تواند رکود تورمی شدیدی ایجاد کند. حتی اگر هرمز بسته نشود، ناامن شدن مسیرهای کشتیرانی و افزایش حق بیمه کشتی‌رانی، هزینه انرژی را به شدت بالا می‌برد.

کشورهای آسیایی نظیر چین و هند که وابسته به نفت خلیج فارس‌اند در شرایط دشواری قرار می‌گیرند.

گذشته از هند که کوشیده مواضعی میانه اتخاذ کند و تا حد امکان به روابطش با طرفین درگیری خدشه وارد نیاورد، چین برای جلوگیری از بحران انرژی ممکن است به سمت برداشت از ذخایر استراتژیک یا خرید بیشتر از روسیه برود.

در کل، نظم اقتصادی جهان بر اثر این جنگ، متزلزل‌تر می‌شود و امکان دارد روند گذار به انرژی‌های جایگزین نیز تسریع شود چون اتکای بیش از حد به منطقه‌ای پرآشوب زیر سوال رفته است.

چرخه تازه رقابت تسلیحاتی

تاثیر جنگ بر بازار تسلیحات و فناوری‌های نظامی را باید دیگر پیامد تشدید نبرد به شمار آورد. با شروع این جنگ، سهام شرکت‌های صنایع دفاعی در غرب رشد کرده و کشورهای منطقه هراسان از این منازعه، به فکر خرید تسلیحات جدید افتاده‌اند.

مسابقه تسلیحاتی شدیدی می‌تواند در منطقه به راه افتد که بخشی از موتور محرکه اقتصاد جهانی را به ویژه برای آمریکا، روسیه، چین و اروپا تشکیل خواهد داد

مسابقه تسلیحاتی شدیدی می‌تواند در منطقه به راه افتد که بخشی از موتور محرکه اقتصاد جهانی (به ویژه برای آمریکا، روسیه، چین و اروپا) را تشکیل خواهد داد.

البته برخی از تحلیلگران می‌گویند احتمال دارد قدرت‌های جهانی به دلیل پیامدهای اقتصادی وخیم این جنگ، فشار بیشتری برای اتمام آن اعمال کنند؛ چرا که ادامه جنگ هیچ برنده‌ای در اقتصاد جهانی نخواهد داشت و تنها بر طبل رکود می‌کوبد.

دگرگونی دکترین‌های نظامی و امنیتی کشورها

تجربه این جنگ برای بسیاری از ارتش‌ها و مراکز پژوهشی نظامی در جهان درس‌آموز خواهد بود. برای اولین بار یک کشور اسلامی با ترکیبی از موشک‌های بالستیک دقیق و پهپادهای انفجاری، شهری مانند تل‌آویو را هدف قرار داده و سامانه‌های دفاع موشکی چندلایه رژیم صهیونیستی (گنبد آهنین، فلاخن داوود و پیکان) را به چالش کشیده است .

میزان موفقیت یا ناکامی هر یک از این سیستم‌ها، بر راهبردهای دفاعی-تهاجمی سایر کشورها تاثیر خواهد گذاشت؛ مثلا اگر ثابت شود حمله اشباع موشکی-پهپادی می‌تواند بر پیشرفته‌ترین سپرهای دفاعی غلبه کند، بسیاری کشورها (از تایوان گرفته تا کشورهای خلیج فارس) در دکترین‌های دفاعی خود تجدیدنظر خواهند کرد و به دنبال سامانه‌های پدافند نقطه‌ای فعال یا سلاح‌های لیزری خواهند رفت.

هم‌چنین بهره‌گیری اسرائیل از عملیات ویژه اطلاعاتی (مانند استقرار مخفیانه کماندوهای موساد در داخل خاک ایران پیش از شروع جنگ ) نشان داد که عمق استراتژیک یک کشور چگونه می‌تواند از درون مورد نفوذ قرار گیرد. این مساله بر امنیت داخلی کشورها سایه می‌اندازد و ممکن است موج جدیدی از سخت‌گیری‌های امنیتی و ضدجاسوسی را در سطح دولت‌ها موجب شود.

یکی از آثار منفی این جنگ، تضعیف ساختار کنونی قدرت مبتنی بر عدم اشاعه اتمی است

از سوی دیگر، مقاومت و پاسخ گسترده نظامی ایران این پیام را نیز به همراه داشت که دکترین بازدارندگی فروملی اسرائیل (اتکا به تضعیف گروه‌های نیابتی به جای مقابله مستقیم با ایران) برای تقابل با ایران خوابی بیش نبوده است. اگرچه اسرائیل طی دو سال گذشته رهبران حماس و حزب‌الله را ترور و زیرساخت‌هایشان را تضعیف کرد به امید آنکه ایران منزوی و ناتوان شود؛ اما این جنگ نشان داد ایران به‌رغم آن ضربات، توان اقدام مستقل عظیمی دارد.

تحول در موازنه‌های منطقه‌ای

تغییرات گسترده در نوع موازنه قدرت منطقه‌ای به سود بلوک‌بندی‌های جدید را باید دیگر پیامد این رُخداد به شمار آورد.

جنگ ایران و اسرائیل می‌تواند شکل‌گیری علنی بلوک‌های رقیب منطقه‌ای را تسریع کند. در همین پیوند و از دید گروهی از تحلیلگران، احتمال نزدیکی بیشتر برخی دولت‌های منطقه به اسرائیل و در سوی دیگر ایران در پشت صحنه وجود دارد؛ زیرا آنها تهدیدات جدی‌تری نسبت به قبل احساس خواهند کرد و شاید به سمت تشکیل یک محور امنیتی مشترک حرکت کنند. این وضعیت می‌تواند در قالب همکاری اطلاعاتی، سپر دفاع موشکی مشترک یا حتی پیمان دفاعی اعراب ظهور کند.

از سویی دیگر و از دریچه نگاهی دیگر، ایران نیز ناگزیر خواهد شد ائتلاف مقاومت را مستحکم‌تر کند و روابطش را با محور روسیه-چین ارتقا دهد. ممکن است تهران پس از جنگ به دنبال پیمان‌های دفاعی رسمی با کشورهایی چون عراق یا پاکستان یا حتی یک قدرت فرامنطقه‌ای برود تا تهاجم آتی را بازدارندگی کند.

تغییرات گسترده در نوع موازنه قدرت منطقه‌ای به سود بلوک‌بندی‌های جدید را باید دیگر پیامد محتمل این رخداد به شمار آورد

چنین صف‌بندی‌هایی تداعی‌کننده شکل‌گیری نظم دوقطبی منطقه‌ای است: بلوک طرفدار آمریکا-اسرائیل در مقابل بلوک ضدآمریکایی به محوریت ایران. این شرایط خطر برخوردهای نیابتی بیشتر و مسابقه تسلیحاتی را در خاورمیانه افزایش می‌دهد.

در همان حال، احتمال شکل‌گیری مکانیسم‌های جدید امنیت جمعی منطقه‌ای نیز مطرح است؛ مثلا برخی تحلیل‌گران از ایده یک سیستم امنیتی با مشارکت کشورهای منطقه (شبیه کنفرانس امنیت و همکاری آسیایی) سخن می‌گویند . جنگ اخیر ممکن است محرک گفت‌وگوهایی برای چنین ترتیباتی گردد، هرچند تحقق آن با وجود اختلافات و خصومت‌های عمیق تاریخی آسان نخواهد بود.

تقابل قدرت‌های بزرگ در غرب آسیا و احتمال به راه افتادن جنگ‌های نیابتی

بحران کنونی، در دل خود رقابت گسترده‌تر میان آمریکا با قدرت‌هایی مانند چین و روسیه را می‌تواند منعکس می‌کند. در واقع خاورمیانه بار دیگر صحنه زورآزمایی غیرمستقیم این قدرت‌ها شده است.

آمریکا از اسرائیل پشتیبانی می‌کند و روسیه و چین در مواضع اعلانی جانب ایران را گرفته‌اند هرچند بدون درگیری مستقیم. این صف‌آرایی، شباهتی به دوران جنگ سرد دارد که خاورمیانه میدان رقابت واشنگتن-مسکو بود.

این وضعیت، تقابل بلوک غرب و شرق را که هم‌اکنون در اوکراین جریان دارد، به خاورمیانه نیز گسترش خواهد داد. نتیجه می‌تواند تقسیم بیشتر جهان به دو اردوگاه باشد و همکاری‌های بین‌المللی در مسائل دیگر (مانند تغییرات اقلیمی، کنترل تسلیحات و …) را سخت‌تر کند.

وضعیت کنونی، تقابل بلوک غرب و شرق را که هم‌اکنون در اوکراین جریان دارد، به خاورمیانه نیز گسترش خواهد داد. نتیجه می‌تواند تقسیم بیشتر جهان به دو اردوگاه باشد و همکاری‌های بین‌المللی در مسائل دیگر (مانند تغییرات اقلیمی، کنترل تسلیحات و …) را سخت‌تر کند

همچنین باید توجه شود که مشغول شدن بیشتر آمریکا در خاورمیانه، فرصت برای اقدامات جسورانه‌تر رقبا در سایر نقاط جهان ایجاد خواهد کرد. بر این مبنا روسیه ممکن است در اروپا تحرکات نظامی را شدت بخشد و چین شاید در قبال تایوان گام‌های تهدیدآمیزتری بردارد.

فرجام سخن

سخن پایانی آنکه جنگ ایران-اسرائیل بالقوه شتاب‌دهنده‌ یک نظم چندقطبی پرتنش است؛ نظمی که در آن تعامل سازنده‌ قدرت‌های بزرگ جای خود را به رقابت آشکار در مناطق بحرانی می‌دهد.

باید توجه داشت که امنیت و ثبات منطقه خلیج فارس و خاورمیانه پس از این جنگ دیگر به شکل سابق نخواهد بود. چه این نبرد کوتاه باشد و چه طولانی، درس‌های آن تا سال‌ها باقی خواهد ماند و روابط قدرت‌ها را بازتعریف خواهد کرد.

جمهوری اسلامی ایران می‌بایست ضمن حفظ اصول و آرمان‌های خود در مقابله با ظلم و تجاوز، با نگاه واقع‌بینانه و منعطف به آینده بنگرد و زمینه را برای نظمی عادلانه‌تر و پایدارتر در منطقه فراهم سازد.

این مهم از طریق تقویت مولفه‌های قدرت ملی، تحکیم اتحادهای راهبردی و اتخاذ رویکرد هوشمندانه در سیاست خارجی ممکن خواهد بود. جنگ کنونی با همه هزینه‌های سنگینش می‌تواند نقطه آغاز نظم نوینی باشد که در آن هیچ قدرت متجاوزی نتواند اراده خود را بر ملت‌های مستقلی چون جمهوری اسلامی ایران تحمیل کند.

فهرست منابع:

Eurasia Review: The Israeli Attack On Iran: Geopolitical Analysis And Regional Consequences

Lansing Institute: Escalating Tensions Between Iran and Israel (June 2025): Timing, Scenarios, and Global Implications

Reuters: Iran retaliates after Israeli strikes on nuclear sites, military leaders

Bloomberg: Futures Rise, Oil Erases Gains on Calmer Sentiment: Markets Wrap

?Financial Times: Israel-Iran: what happens next