پیشنهادات کاربردی برای طراحی نظام حکمرانی هوش مصنوعی در ایران

پژوهشگران در نشست تخصصی نقش فناوری‌های نوظهور با تاکید بر هوش مصنوعی با بررسی نقش این فناوری نوین در توانمندسازی روستاییان و تحول کشاورزی، حوزه مالکیت‌ فکری و جایگاه صندوق‌های پژوهش و فناوری سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی، پیشنهاداتی برای طراحی نظام حکمرانی در این حوزه ارائه کردند.

کد خبر: ۸۰۷۷۱۶

تاریخ: ۰۶ خرداد ۱۴۰۴ - ۱۲:۴۵

به گزارش خبرنگار علمی ایران اکونومیست، دومین نشست تخصصی با عنوان نقش فناوری‌های نوظهور با تاکید بر هوش مصنوعی و سازمان‌های سکویی در پیشرفت کشور در حاشیه شانزدهمین کنگره پیشگامان پیشرفت «جوانان و پیشرفت ایران: با تاکید بر فناوری و نوآوری (چالش‌ها، فرصت‌ها، راهکارها)» به صورت حضوری و مجازی برگزار شد.

سید جواد حسینی، محمدرضا کریمی قهرودی و عابد گل‌کرمی چهره‌های علمی دانشگاهی به عنوان هیات رئیسه در این نشست حضور داشتند.

نویسندگان مقاله مطالعه‌ تطبیقی رویکردهای حکمرانی هوش مصنوعی: راهکارهای سیاستی برای ایران، هوش مصنوعی را به یکی از دغدغه‌های کلیدی در عرصه حکمرانی برای سیاست‌گذاران مطرح کردند که دولت‌ها در مواجهه با این فناوری، رویکردهای متفاوتی را در پیش گرفته‌ است.

فاطمه اسکندری و سید رضا میرزایی به عنوان دانشجویان دکتری سیاست‌گذاری علم و فناوری، دانشگاه تربیت مدرس و مطالعات نوآوری و توسعه فناوری‌های راهبردی، مؤسسه تحقیقات سیاست علمی کشور و مصطفی صفدری رنجبر استادیار دانشکده مدیریت و حسابداری، دانشگاه تهران در بیان مساله این پژوهش معتقدند: برخی دولت‌ها با رویکردی فعالانه در فرایند توسعه هوش مصنوعی مداخله دارند، درحالی‌که برخی دیگر با اتخاذ سیاستی منفعل‌تر، میدان عمل را بیشتر به بازیگران خصوصی و سازوکارهای بازار واگذار می‌کنند. افزون ‌بر این، دولت‌ها یا تمرکز خود را بر مدیریت مخاطرات بالقوه این فناوری می‌گذارند یا اولویت را به ترویج و گسترش آن اختصاص می‌دهند.

نویسندگان این طرح گفتند که از تقاطع این ۲ محور سیاست‌گذاری، چهار نظام حکمرانی شکل می‌گیرد که نمایانگر شیوه‌های مختلف ایفای نقش دولت‌ها در حوزه حکمرانی هوش مصنوعی است. و در این مقاله به بررسی این چهار نظام حکمرانی بر اساس تحلیل استراتژی‌های ملی هوش مصنوعی ۲۲ کشور و اتحادیه اروپا پرداخته می‌شود و ابزارهای سیاستی مطرح در آن‌ها را به‌عنوان مکانیسم‌هایی که دولت‌ها برای تحقق اهداف خود در حوزه هوش مصنوعی به‌کار می‌گیرند، شناسایی می‌کند. سرانجام، با تکیه بر مدل مفهومی شناسایی‌شده در حوزه حکمرانی هوش مصنوعی، پیشنهاداتی کاربردی و سیاستی برای طراحی نظام حکمرانی هوش مصنوعی در ایران ارائه می‌شود.

پژوهشگران معتقدند که تحلیل وضعیت ایران در نظام حکمرانی هوش مصنوعی نشان می‌دهد که دولت ایران هرچند در سطح سیاست‌های کلان، تمایل به ایفای نقش فعال در توسعه و هدایت هوش مصنوعی را نشان داده است، اما در عمل با شکاف‌هایی جدی در ساختار نهادی، تنظیم‌گری، سرمایه‌گذاری زیرساختی و انسجام سیاستی مواجه است. رویکرد دولت در ایران را می‌توان در دسته «دولت ترویج‌گر خودتنظیمی با مداخله محدود و پراکنده» (اما با تمایل ذهنی به دولت کارآفرین) ارزیابی کرد.

نویسندگان این مقاله در نتیجه طرح بیان کردند که دستیابی به مدل «دولت کارآفرین» مستلزم بازآرایی ساختار نهادی حکمرانی هوش مصنوعی و ایجاد یک سازمان مرکزی مقتدر؛ تدوین و اجرای یک چارچوب تنظیم‌گری ملی فراگیر و آینده‌نگر؛ سرمایه‌گذاری راهبردی در توسعه داده‌های باز، ابررایانه‌های ملی و مدل‌های زبانی بومی؛ تقویت زیست‌بوم نوآوری میان‌رشته‌ای؛ و تربیت نیروی انسانی متخصص با استانداردهای جهانی است.

یافته‌های این پژوهش می‌تواند زیربنای تصمیم‌سازی، سیاست‌گذاری و معماری نهادی مؤثر در حوزه هوش مصنوعی کشور را فراهم کند و مورد بهره‌برداری نهادهای مسئول در حوزه علم و فناوری قرار گیرد.

نقش هوش مصنوعی و سازمان‌های سکویی در توانمندسازی روستاییان و تحول کشاورزی

آیدا الاالدین‌وندی و احمد سلیمانی‌پور نویسندگان مقاله نقش هوش مصنوعی و سازمان‌های سکویی در توانمندسازی روستاییان و تحول کشاورزی ایران: چالش‌ها و فرصت‌ها هستند که در بیان مساله اشاره کردند که در سال‌های اخیر، فناوری‌های نوظهور به‌ویژه هوش مصنوعی و سازمان‌های سکویی، نقش فزاینده‌ای در تحول بخش‌های مختلف اقتصادی و اجتماعی کشورها ایفا کرده‌اند.

در ایران، با توجه به چالش‌های گسترده در حوزه کشاورزی و توسعه روستایی، بهره‌گیری از این فناوری‌ها می‌تواند راهگشای بسیاری از مسائل ساختاری و عملکردی باشد.

آنها معتقدند که این مقاله با هدف بررسی نقش هوش مصنوعی و سکوهای دیجیتال در توانمندسازی روستاییان و بهبود عملکرد نظام کشاورزی ایران انجام شده است. ابتدا مفاهیم کلیدی مرتبط با فناوری‌های نوظهور تبیین می‌شود، سپس کاربردهای عملی هوش مصنوعی در زمینه‌هایی نظیر پیش‌بینی محصولات، مدیریت منابع آب، مقابله با تغییرات اقلیمی و خدمات مشاوره هوشمند بررسی می‌شود. همچنین نقش سازمان‌های سکویی در تسهیل ارتباط بین کشاورزان، بازار، نهادهای حمایتی و مراکز تحقیقاتی تحلیل می‌شود.

پژوهشگران در نتیجه این طرح پاسخ دادند که با استفاده از مطالعات موردی داخلی و خارجی، فرصت‌ها و چالش‌های پیاده‌سازی این فناوری‌ها در ایران شناسایی می‌شود و یافته‌ها نشان می‌دهد که استفاده هوشمندانه از فناوری‌های نوظهور می‌تواند به افزایش بهره‌وری، کاهش هزینه‌ها و توانمندسازی پایدار جوامع روستایی منجر شود. در پایان، پیشنهادهایی برای سیاست‌گذاران و ذی‌نفعان جهت گسترش زیرساخت‌ها، آموزش و سرمایه‌گذاری در این حوزه ارائه می‌شود.

پیامدهای هوش مصنوعی در حوزه مالکیت‌ فکری

رضا تاج‌آبادی پژوهشگر و مدرس دانشگاه جامع علمی کاربردی استان مرکزی و سمیه شعبانی پژوهشگر و کارشناسی ارشد حقوق عمومی اداره کل دادگستری استان مرکزی در مقاله‌ای مشترک با عنوان پیامدهای هوش مصنوعی در حوزه مالکیت‌ فکری با تأکید بر حفاظت از حقوق مؤلفان و مخترعان در کسب و کار دیجیتالی، هدف از ارائه را بررسی پیامدهای چالش‌مداری هوش مصنوعی و جایگاه آن در حوزه مالکیت‌ فکری با تأکید بر حفاظت از این حوزه در کسب و کار دیجیتالی بیان کردند.

این پژوهشگران معتقدند: هوش مصنوعی در سال‌های اخیر رشد و توسعه قابل توجهی را تجربه کرده است که منجر به کاربرد گسترده آن در زمینه‌های مختلف مانند پزشکی، مالی و حقوق شده است. از آنجایی که سیستم‌های هوش مصنوعی پیچیده‌تر می‌شوند و قادر به تولید آثار و نوآوری‌های خلاقانه می‌شوند، بررسی پیامدهای این پیشرفت‌ها در قانون مالکیت فکری و معنوی ضروری است. چالش‌هایی را که هوش مصنوعی برای ماهیت مالکیت فکری ایجاد می‌کند، به ویژه در زمینه‌های حق چاپ، حق ثبت اختراع و قانون علامت تجاری بررسی کند و اصلاحات قانونی بالقوه برای رسیدگی به این مسائل را مورد بحث قرار می‌دهد.

آنها در ادامه ارائه مقاله بیان کردند که به هر حال تعامل بین هوش مصنوعی و حقوق مالکیت فکری یکی از زمینه‌های کلیدی توسعه در این عرصه از حقوق است. با این پیشینه، مجموعه اولیه توصیه‌های سیاستی، توسعه قوانین مالکیت فکری است که با عاملیت هوش مصنوعی در خلق اثر مقرراتی را ابقا یا بازنویسی می‌کند. اقدام در این حوزه تا جایی است که توصیه‌ها به موضوعاتی مانند مخترع هوش مصنوعی در قانون ثبت اختراع می‌پردازد. همچنین نویسندگی هوش مصنوعی در قانون کپی‌رایت؛ نیاز به حقوق عمومی برای محافظت از خروجی هوش مصنوعی نوآورانه؛ قوانین مخصوص و مرتبط با هوش مصنوعی دارد.

نویسندگان مقاله در بیان نتیحه طرح توضیح دادند که تولیدات هوش مصنوعی مانند آثار هنری، مقالات و الگوریتم‌ها، مرزهای سنتی حقوق مالکیت را به چالش کشیده‌اند. مطالعات نشان می‌دهند که نبود قوانین شفاف در این زمینه می‌تواند منجر به سوءاستفاده از فناوری، تضییع حقوق مخترعان و کاهش نوآوری شود.

در نتیجه سیاست‌گذاران حوزه مالکیت فکری در سرتاسر جهان شروع به آینده‌پژوهی تأثیرات گسترده هوش مصنوعی بر زیست‌بوم مالکیت فکری کرده‌اند. عرصه‌های متعددی برای تعامل هوش مصنوعی و مالکیت فکری وجود دارد. از یکسو هوش مصنوعی قادر است منجر به تقویت فرایندهای ثبت مصادیق مالکیت فکری شود و برنامه‌های کاربردی مبتنی بر هوش مصنوعی به طور روزافزون در مدیریت دارایی‌های فکری به کار گرفته می‌شوند.

بانکداری دیجیتال در ایران با تکیه بر هوش مصنوعی

نیلوفر خدادوست، ابوالقاسم سرآبادانی، شبنم حیدری به عنوان دانشجوی مدیریت فناوری اطلاعات، دانشگاه تربیت مدرس، دیگری عضو هیات علمی گروه مدیریت فناوری اطلاعات، دانشکده مدیریت و اقتصاد، دانشگاه تربیت مدرس و حیدری به عنوان دانش‌آموخته مدیریت فناوری اطلاعات، گروه مدیریت فناوری اطلاعات، واحد تهران مرکزی مشترک در مقاله‌ای به عنوان بانکداری دیجیتال در ایران با تکیه بر هوش مصنوعی این پژوهش را با هدف بررسی نقش هوش مصنوعی در توسعه بانکداری دیجیتال ایران، به‌صورت مرور نظام‌مند منابع داخلی و بین‌المللی انجام شده بیان کردند که با تحلیل ۱۲ مقاله منتخب در بازه ۱۳۹۸ تا ۱۴۰۳، پنج حوزه کلیدی شامل کاربردهای هوش مصنوعی، بهبود تجربه مشتری، پذیرش فناوری، چالش‌های امنیتی و الزامات سازمانی را بررسی کردند.

یافته‌های این پژوهشگران نشان می‌دهد که هوش مصنوعی ظرفیت بالایی در ارتقای بهره‌وری، افزایش امنیت و شخصی‌سازی خدمات بانکی دارد؛ با این حال، توسعه آن در ایران با چالش‌هایی نظیر کمبود داده‌های تجربی، ضعف زیرساخت‌های فناورانه، کمبود سرمایه انسانی متخصص، نبود چارچوب‌های نظارتی و محدودیت‌های ناشی از تحریم مواجه است.

همچنین، شکاف‌هایی مانند فقدان پژوهش‌های کاربردی، تمرکز بر کاربردهای ابتدایی و عدم تحلیل عوامل پذیرش فناوری شناسایی شد. پژوهش حاضر بر ضرورت تدوین سیاست‌های بومی، توسعه پلتفرم‌های داخلی و تقویت همکاری میان بانک‌ها، دانشگاه‌ها و نهادهای قانون‌گذار برای تسریع روند تحول دیجیتال در نظام بانکی ایران تأکید دارد.

جایگاه صندوق‌های پژوهش و فناوری سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی در پیشبرد فناوری‌های نوظهور

مهدی اشرف‌زاده و محمد رحیمی کلیشادی دانشجویان رشته مهندسی صنایع (بهینه‌سازی سیستم‌ها) و مهندسی مالی دانشگاه اصفهان و کارشناس ابزارهای مالی صندوق پژوهش و فناوری فولاد مبارکه در بیان مساله این تحقیق بیان کردند که فناوری‌های نوظهور نظیر هوش مصنوعی، زیست‌فناوری، نانوتکنولوژی و بلاک‌چین، در حال دگرگونی بنیادین اقتصاد جهانی، ساختارهای اجتماعی و پارادایم‌های حکمرانی هستند. مدیریت مؤثر و بهره‌برداری بهینه از ظرفیت عظیم این فناوری‌ها، نیازمند سازوکارهای نوآورانه مالی و نهادی است.

آنها معتقدند که در این میان، صندوق‌های پژوهش و فناوری سرمایه‌گذاری خطرپذیر شرکتی (CVC) به عنوان یکی از ابزارهای استراتژیک کلیدی مطرح می‌شوند. این صندوق‌ها با تزریق سرمایه هوشمند، تسهیل انتقال دانش فنی و ایجاد هم‌افزایی بین شرکت‌های بزرگ و استارتاپ‌های نوآور، نقشی حیاتی در اکوسیستم نوآوری و توسعه فناوری‌های پیشرفته ایفا می‌کنند.

محققان در مقاله حاضر با هدف ارائه تحلیلی عمیق‌تر، به بررسی تطبیقی تجربیات موفق جهانی در کشورهایی مانند ایالات‌متحده، چین و اتحادیه اروپا در بهره‌گیری از CVC برای حکمرانی فناوری‌های نوظهور پرداختند. همچنین، با ارزیابی دقیق وضعیت موجود، چالش‌ها و فرصت‌های ایران در این حوزه، راهکارهای عملیاتی و مبتنی بر شواهد برای تقویت نقش و اثربخشی این صندوق‌ها در مسیر توسعه فناورانه کشور ارائه می‌شود.

ضرورت کاربست هوش مصنوعی در پیش‌گیری فناورانه از بزه‌کاری در نظام حکمرانیِ سیاست‌گذاری جنایی ایران

حمیدرضا حیدرپور پژوهشگر پسادکترا دانشگاه شهید بهشتی و مدرس دانشگاه در مقاله ارائه شده خود گفت: هوش مصنوعی، به عنوان بارزترین جلوه فناوری در روزگار فعلی، ظرفیت‌ها و توانمندی‌های مهم و قابل‌توجه به منظور پیش‌گیری فناورانه از بزه‌کاری در اختیار نظام‌های حکمرانیِ سیاست‌گذاری جنایی قرار می‌دهد. امروزه، الگوریتم‌ها، الگوها و نرم‌افزارهای مبتنی بر هوش مصنوعی، به ویژه با هدف پیش‌بینیِ فراوانیِ جرم و تعیین نقاط جرم‌خیز، کمک بسزایی به سیاست‌گذاران جنایی به منظور برنامه‌ریزی برای پیش‌گیری از جرم، ارائه می‌کنند.

این پژوهشگر در نتیجه طرح خود بیان کرد که به نظر می‌رسد با توجه به دلائلی نظیر رشد پدیده‌های بزه‌کارانه در عرصه‌ها و سطوح مختلف، تنوع‌یافتگی جرم، لزوم هم‌سویی با سازوکارهای علمیِ جدید و نیز کارا نبودن بسیاری از روش‌ها و سازوکارهای سنتی و قدیمی برای پیگیری هدف پیشگیری از جرم، کاربست هوش مصنوعی در پیش‌گیری فناورانه از بزه‌کاری در نظام حکمرانیِ سیاست‌گذاری جنایی ایران، یک ضرورت اجتناب‌ناپذیر است که در مقاله حاضر، توجیهات، اهداف و چراییِ کاربست هوش مصنوعی در پیش‌گیری فناورانه از بزهکاری در نظام حکمرانیِ سیاست‌گذاری جنایی ایران، مورد مطالعه و تحلیل قرار گرفته است.