اتحاد آتلانتیک زیر چرخ تعرفه‌های ترامپ

جنگ اقتصادی متحدان دیروز به کجا خواهد کشید؟

لندن – ایرنا – اعلام تصمیم جنجالی دونالد ترامپ، رئیس‌جمهوری آمریکا، مبنی بر وضع تعرفه‌های ۵۰ درصدی علیه واردات کالا از اروپا، قاره سبز را در آستانه یک جنگ اقتصادی بی‌سابقه با متحد دیرینه خود قرار داده و شکاف فرااتلانتیک را از حوزه سیاسی به عرصه حساس و شکننده تجارت کشانده است.

کد خبر: ۸۰۶۳۳۲

تاریخ: ۰۳ خرداد ۱۴۰۴ - ۱۴:۳۳

به گزارش ایران اکونومیست، تنش‌های تجاری میان ایالات متحده و اروپا بار دیگر اوج گرفته است. دیروز (جمعه ۲ خرداد) دونالد ترامپ رئیس‌جمهور آمریکا با لحنی تند اعلام کرد که قصد دارد بر تمامی کالاهای وارداتی از اروپا تعرفه‌ای تا ۵۰ درصد اعمال کند. این تهدید کم‌سابقه که قرار است از یازدهم خرداد اجرایی شود، شوک بزرگی به کشورهای اروپایی وارد کرده و یادآور شدیدترین مراحل جنگ تجاری است. مقامات اتحادیه اروپا و کشورهای عضو ظرف ۲۴ ساعت گذشته واکنش‌هایی قاطع نشان داده‌، این اقدام را «غیرقابل قبول» خوانده و بر لزوم احترام متقابل در مذاکرات تجاری تأکید کرده‌اند.

در این جستار، ابعاد مختلف این رویارویی تجاری جدید از پیامدهای اقتصادی و صنعتی آن گرفته تا تأثیرات سیاسی، ژئوپلتیک و امنیتی، در کنار دیدگاه مقامات رسمی اروپا و تحلیلگران برجسته درباره تبعات احتمالی این تصمیم مورد بررسی قرار گرفته است. همچنین به موضوع شکاف فراآتلانتیک پرداخته شده و اینکه چگونه این تصمیم می‌تواند اختلافات میان اروپا و آمریکا را تعمیق کرده و روابط دو سوی اقیانوس اطلس را به مرحله فروپاشی برساند.

اظهارات ترامپ و آغاز تنش تازه

سخنان اخیر ترامپ صریح و تهاجمی بود. او در شبکه اجتماعی خود (توث سوشال) نوشت: «اتحادیه اروپا با هدف سوءاستفاده تجاری از آمریکا تشکیل شده و مذاکرات ما به جایی نمی‌رسد. بنابراین من توصیه می‌کنم که از اول ژوئن (۱۱ خرداد) تعرفه ۵۰درصدی بر اتحادیه اروپا اعمال شود.» ترامپ ضمن ابراز نارضایتی از کسری تجاری آمریکا با اروپا که آن را ۳۰۰ تا ۳۵۰ میلیارد دلار برآورد کرده و بروکسل آن را اغراق‌شده می‌داند، مدعی شد اروپا در مذاکرات «بسیار سخت» برخورد کرده و امتیازی نداده است. او اروپا را متهم کرد که با موانع تعرفه‌ای و غیرتعرفه‌ای، مالیات بر ارزش افزوده (VAT) بالا، و مقررات سخت‌گیرانه علیه شرکت‌های آمریکایی، تجارت منصفانه را مخدوش کرده است.

اظهارات ترامپ در واقع تشدیدی بر اقدامات قبلی او در سال جاری بود. در ماه‌های پیش، دولت ترامپ تعرفه‌ای ۲۰درصد موسوم به «متقابل» بر بیشتر کالاهای اروپایی وضع کرده بود اما سپس تحت فشار مذاکرات، آن را به ۱۰درصد کاهش داد و مهلت ۹۰ روزه‌ای برای گفتگو تعیین کرد

این مهلت که قرار بود حدود یک ماه دیگر پایان یابد، فرصتی برای رسیدن به توافق تجاری بود. با این حال، بن‌بست در مذاکرات ظاهراً ترامپ را ناامید کرده است. اکنون با تهدید ۵۰ درصد تعرفه ترامپ به‌طور ناگهانی شرایط را سخت‌تر کرده و به گفته رسانه‌ها «ضرب‌الاجلی نهایی» را تعیین نموده است. او همچنین تصریح کرد کالاهایی که توسط شرکت‌های اروپایی در داخل آمریکا تولید شوند از این تعرفه معاف خواهند بود، پیامی که اروپایی‌ها آن را تلاشی برای فشار بر صنایع خود جهت انتقال تولید به خاک آمریکا تلقی کرده‌اند.

اعلام ناگهانی ترامپ بلافاصله با موجی از واکنش‌های تند در سراسر اروپا روبرو شد. اتحادیه اروپا از زبان مقامات ارشد خود تأکید کرد که رویکرد تهدیدآمیز آمریکا را نمی‌پذیرد. «ماروس سِفکوویچ» کمیسر تجارت اتحادیه اروپا، تنها ساعاتی پس از سخنان ترامپ با «جمیسون گریر» نماینده تجاری آمریکا و «هاوارد لاتنیک» وزیر بازرگانی این کشور تماس گرفت و مراتب اعتراض اروپا را ابلاغ کرد. وی سپس در پیامی در شبکه اجتماعی اکس (توییتر سابق) نوشت: «تجارت اتحادیه اروپا-آمریکا بی‌همتاست و باید بر پایه احترام متقابل، نه تهدید هدایت شود. ما برای دفاع از منافع خود آماده‌ایم.» به گفته سِفکوویچ، اتحادیه اروپا همچنان آماده یک توافق برد-برد است، اما در صورت اقدام یک‌جانبه آمریکا، از منافع خود کوتاه نخواهد آمد.

در سطح دولت‌های ملی اروپا نیز واکنش‌ها هماهنگ و قاطع بود. کشورهای عضو پشت سر رویکرد واحد بروکسل ایستادند و پیام‌های مشابهی مخابره کردند. ایرلند که اقتصادی وابسته به تجارت خارجی دارد، از زبان مایکل مارتین نخست‌وزیر خود هشدار داد: «ما نباید در این مسیر خطرناک قدم برداریم. مذاکره تنها راه حل پایدار است.» فرانسه نیز موضعی سرسخت اما خویشتندار اتخاذ کرد؛ وزیر تجارت خارجی فرانسه اظهار داشت که پاریس مسیر تنش‌زدایی را حفظ می‌کند اما آماده پاسخگویی است.

به طور مشابه، آلمان که از اهداف اصلی تعرفه‌های ترامپ است (به‌ویژه در صنعت خودروسازی)، بر نیاز به حل‌وفصل دیپلماتیک تأکید کرد. وزیر اقتصاد این کشور گفت: «اتحادیه اروپا باید هر کاری می‌تواند انجام دهد تا به راه‌حلی با آمریکا برسیم و از تشدید تنش خودداری کنیم» هلند نیز از این قاعده مستثنی نبود و نخست‌وزیر این کشور عنوان کرد: «ما به مسیری که انتخاب کرده‌ایم پایبند می‌مانیم. قبلاً هم دیده‌ایم که در مذاکرات با آمریکا، تعرفه‌ها می‌توانند بالا و پایین بروند»

این سخنان اشاره به نوسانات تاکتیکی در جریان مذاکرات دارد و حاکی از خونسردی نسبی اروپایی‌ها در برابر تاکتیک چانه‌زنی ترامپ است. از سوی دیگر، ریاست دوره‌ای اتحادیه اروپا که در حال حاضر بر عهده لهستان است نیز دیدگاهی مشابه ارائه کرد. معاون وزیر اقتصاد لهستان تصریح کرد که به نظر ورشو، «تهدید تعرفه ۵۰درصد بیشتر یک تاکتیک مذاکراتی است» و الزاماً به معنای اجرای قطعی آن نیست. او ابراز امیدواری کرد که مذاکرات تجاری احتمالا تا ماه آینده ادامه یابد و «اظهارات تند علنی لزوماً به اقدامات عملی تبدیل نخواهد شد»

این موضع ضمن آن‌که نشان می‌دهد اروپایی‌ها تهدید ترامپ را جدی گرفته‌اند، اما همچنان روزنه‌هایی برای دیپلماسی می‌بینند و سعی دارند خونسردی خود را حفظ کنند. اتحادیه اروپا در کنار ارسال پیام‌های سیاسی، اقدامات عملی و دفاعی را نیز در دستور کار قرار داده است. بروکسل تأکید کرده ترجیح می‌دهد اختلاف از راه توافق حل شود، اما آماده اقدام تلافی‌جویانه در صورت شکست مذاکرات است

در واقع، اتحادیه اروپا از زمان دور قبلی جنگ تجاری در ۲۰۱۸، یک فهرست از کالاهای آمریکایی را برای اعمال تعرفه متقابل تهیه کرده است. این فهرست ابتدا شامل ۲۱ میلیارد یورو کالا (در واکنش به تعرفه‌های فولاد و آلومینیوم آمریکا) بود و اکنون تا ۹۵ میلیارد یورو کالاهای وارداتی از آمریکا گسترش یافته است.

اروپا تهدید کرده در صورت اجرایی شدن تعرفه‌های جدید، روی این اقلام (از محصولات کشاورزی گرفته تا کالاهای صنعتی و اقلام نمادین آمریکایی) تعرفه وضع خواهد کرد. این آمادگی نشان می‌دهد که اروپا قصد دارد در مقابل هرگونه اقدام یک‌جانبه آمریکا، «چشم در برابر چشم» پاسخ دهد؛ هرچند مقامات اروپایی تأکید می‌کنند هدف نهایی‌شان تشدید تنش نیست، بلکه «دفاع از نظم تجاری چندجانبه» است. به‌طور کلی، در ۲۴ ساعت نخست پس از تهدید ترامپ، اتحادیه اروپا نمایش کم‌سابقه‌ای از اتحاد را به نمایش گذاشت. از بروکسل تا برلین و پاریس و ورشو، همگی بر این پیام مشترک پافشاری کردند که بر اساس احترام متقابل و عدم تسلیم در برابر زورگویی تجاری، به مذاکره ادامه می‌دهند.

تحلیلگران هشدار می‌دهند که ترامپ ممکن است تلاش کند برخی کشورهای اروپایی را وادار به مذاکره دوجانبه جداگانه کند و از این راه انسجام اتحادیه را بشکند. با این حال، حداقل در واکنش‌های اولیه، اروپا نشان داده آماده چنین سناریویی هست و اجازه نخواهد داد رویکرد «تفرقه بینداز و حکومت کن» به ثمر بنشیند.

تأثیرات اقتصادی: شوک به بازارها و خطر رکود

اعلام تعرفه‌های ۵۰ درصدی پیشنهادی ترامپ، بلافاصله اثر خود را بر بازارهای مالی و انتظارات اقتصادی گذاشت. در همان روز جمعه، بازارهای سهام اروپا در واکنش به این خبر با افت قابل توجهی مواجه شدند. شاخص بورس فرانسه (CAC ۴۰) بیش از ۲٫۷درصد سقوط کرد و شاخص دَکس آلمان حدود ۲.۲درصد کاهش یافت. این کاهش‌ها منعکس‌کننده نگرانی سرمایه‌گذاران از آسیب دیدن شرکت‌های بزرگ اروپایی، به‌ویژه خودروسازان و صنایع صادرات‌محور، در صورت اجرای تعرفه‌های سنگین آمریکا بود. همچنین قیمت نفت خام برنت به عنوان شاخصی از چشم‌انداز فعالیت اقتصادی آینده، بیش از ۱درصد افت داشت که این مساله نشان‌دهنده بیم بازار از کند شدن رشد جهانی در پی تشدید جنگ تجاری است. در بازار ارز، دلار آمریکا در برابر ارزهای عمده تضعیف شد و شاخص دلار حدود ۰.۵درصد افت کرد.

این واکنش‌ها نشان می‌دهد که تنش تجاری فراتر از مرزهای دو سوی اقیانوس اطلس، بر احساس نااطمینانی اقتصادی در سطح جهان دامن زده است. از منظر کلان، اقتصاددانان هشدار می‌دهند که تعرفه ۵۰ درصدی در صورت اعمال واقعی، می‌تواند هر دو اقتصاد آمریکا و اروپا را به سوی رکود سوق دهد. یک اقتصاددان ارشد در بانک برنبرگ آلمان این اقدام را یک تنش بزرگ توصیف کرد و گفت اروپا ناچار به واکنش خواهد بود و چنین برخوردی «به شدت به اقتصاد هر دو سمت آسیب می‌زند»

تحلیلگران سیتی‌گروپ نیز بر این باورند که هرچند ترامپ احتمالاً از این تهدید به عنوان اهرم چانه‌زنی استفاده می‌کند و شاید در نهایت آن را اجرا نکند، اما چنانچه ۵۰درصد تعرفه عملی شود، چشم‌انداز رکود در اروپا قطعی خواهد شد. برآورد اولیه این مؤسسه نشان می‌دهد افزایش تعرفه تا این سطح می‌تواند رشد اقتصادی منطقه یورو را در سال آینده بین ۱ تا ۲ درصد کاهش دهد و تورم را به میزان قابل توجهی بالا ببرد. حتی اقتصاد آمریکا نیز از تبعات در امان نخواهد بود و طبق تحلیل مدل اقتصادی موسسه پترسون (PIIE)، تعرفه‌های گسترده بر اروپا با افزایش هزینه کالاهای وارداتی، ضمن ضربه زدن به مصرف‌کنندگان آمریکایی، رشد تولید ناخالص داخلی ایالات متحده را کاهش می‌دهد. این مؤسسه تصریح کرد که «چنین تعرفه‌هایی نتیجه معکوس برای آمریکا دارد: قیمت‌ها را بالا می‌برد و رشد را کند می‌کند، آن‌هم پیش از آنکه تلافی اروپا در نظر گرفته شود»

تجارت اروپا و آمریکا آن‌قدر در هم تنیده است که یک جنگ تعرفه‌ای تمام‌عیار، زنجیره‌های عرضه جهانی را نیز مختل می‌کند. اتحادیه اروپا و آمریکا سالانه صدها میلیارد دلار کالا بین یکدیگر مبادله می‌کنند. طبق آمار دولت آمریکا، فقط در سال گذشته بیش از ۶۰۰ میلیارد دلار کالا از اروپا به آمریکا صادر شده و حدود ۳۷۰ میلیارد دلار کالا از آمریکا به اروپا رفته است. اروپا در تجارت کالا با آمریکا مازاد قابل توجهی دارد (برابر با ۱۵۰ میلیارد یورو طبق آمار کمیسیون اروپا)، هرچند در بخش خدمات آمریکا مازاد دارد.

اعمال تعرفه ۵۰ درصدی بر چنین حجم تجاری بزرگی، پیامدهای گسترده‌ای خواهد داشت. کالاهای اروپایی از خودرو و لوازم صنعتی گرفته تا محصولات لوکس، به شدت گران خواهند شد. این به معنای فشار تورمی بر مصرف‌کننده آمریکایی است. به عنوان مثال، خودرویی مثل بی‌ام‌و یا مرسدس بنز که اکنون با قیمت مشخصی به دست مشتری آمریکایی می‌رسد، با تعرفه ۵۰درصد ممکن است ده‌ها هزار دلار گران‌تر شود. حتی کالاهای روزمره‌تر مانند مواد غذایی وارداتی (پنیر فرانسوی، روغن زیتون اسپانیایی و غیره) نیز افزایش قیمت خواهند داشت.

سودآوری صادرات به آمریکا نیز به‌شدت افت می‌کند و ممکن است در برخی موارد صادرات عملاً غیراقتصادی شود. صنایع شاخص اروپا به ویژه خودروسازی و هوانوردی در تیررس هستند. صنعت خودروی آلمان که هر سال صدها هزار خودرو به آمریکا می‌فروشد، از جمله گروه‌های ب‌ام‌و و فولکس‌واگن، با این تعرفه دچار افت شدید فروش و احتمالاً تعطیلی خطوط صادراتی خواهد شد. مدیرعامل ولوو (خودروساز سوئدی) با ابراز نگرانی گفته است با تعرفه ۵۰درصد «عملاً دیگر امکان صادرات برخی مدل‌های مقرون‌به‌صرفه به بازار آمریکا وجود ندارد.» وی اشاره کرد مدل برقی جدید ولوو که برای بازار آمریکا در نظر گرفته شده بود و تولید آن اخیراً از چین به بلژیک منتقل شده، با تعرفه ۵۰درصد احتمالاً دیگر رقابتی نخواهد بود.

صنایع هوافضا هم در معرض خطرند؛ ایرباس اروپایی و بوئینگ آمریکایی در سال‌های اخیر بارها بر سر یارانه‌ها مورد مناقشه بوده‌اند و هرگونه جنگ تجاری می‌تواند به تعرفه روی هواپیماها هم تسری یابد. همچنین شرکت‌های فناوری اروپایی که به بازار آمریکا وابسته‌اند، تحت فشار قرار می‌گیرند.

واقعیت این است که صادرات یکی از موتورهای رشد اروپا است و افزایش تعرفه‌ها می‌تواند صادرات برخی کشورهای اروپایی به آمریکا را ده‌ها درصد کاهش دهد. اقتصاد آلمان که بیشترین وابستگی را به صادرات صنعتی دارد، طبق برخی ارزیابی‌ها در صورت جنگ تجاری تمام‌عیار ممکن است رشد سالانه آن بیش از ۲درصد افت کند و حتی وارد رکود شود. سایر اقتصادهای صادرات‌محور مانند هلند، سوئد و ایرلند نیز آسیب‌پذیر هستند. کشورهایی مانند فرانسه و ایتالیا هم اگرچه وابستگی کمتری دارند، اما از تبعات غیرمستقیم مانند کاهش سرمایه‌گذاری و اختلال در زنجیره تامین جهانی متأثر خواهند شد. بانک مرکزی اروپا احتمالاً در چنین سناریویی ناچار به تجدیدنظر در سیاست‌های خود و ارائه محرک‌های اقتصادی برای جلوگیری از رکود خواهد شد.

در مقابل این چشم‌انداز تیره، برخی تحلیلگران هنوز امیدوارند که تهدید ۵۰درصد تعرفه صرفاً یک اهرم فشار مذاکراتی باشد و هرگز به‌طور کامل اجرا نشود. به عقیده این تحلیلگران، ترامپ با طرح رقم افراطی ۵۰درصد قصد دارد امتیازات بیشتری در مذاکرات بگیرد و اروپایی‌ها را وادار به پذیرش شرایط خود کند. بنابراین ممکن است در عمل، تعرفه‌ها هیچ‌گاه به ۵۰درصد نرسند و در پشت‌پرده مذاکرات، توافقی جهت اجتناب از فاجعه اقتصادی حاصل شود. با این حال، اروپا نمی‌تواند صرفاً به این خوش‌بینی تکیه کند. به گفته یک اقتصاددان اروپایی «حتی سایه تهدید ۵۰درصد کافیست تا سرمایه‌گذاری را مختل و رشد را کُند کند». پس صرف‌نظر از این‌که نهایتاً این تهدید اجرا شود یا نه، همین حالا نیز تأثیرات منفی خود را بر اقتصاد جهان گذاشته است.

تأثیرات سیاسی و ژئوپلتیک

تنش تجاری کنونی صرفاً یک اختلاف اقتصادی نیست، بلکه بازتابی از شکاف عمیق‌تر سیاسی بین واشنگتن و بروکسل در عصر ترامپ است. تصمیم ترامپ برای استفاده از تعرفه‌های سنگین علیه متحدان سنتی اروپا، روابط سیاسی فراآتلانتیک را در یکی از سردترین دوره‌های خود قرار داده است. اروپایی‌ها احساس می‌کنند که واشنگتنِ ترامپ، اتحادیه اروپا را نه یک متحد بلکه یک رقیب می‌بیند. ترامپ بارها اتحادیه اروپا را «حتی بدتر از چین» در تجارت خوانده و گفته بود اروپایی‌ها سال‌هاست از آمریکا سوءاستفاده می‌کنند. او همچنین نهادهای چندجانبه‌ای نظیر سازمان تجارت جهانی (WTO) را تضعیف کرده و در دوره قبلی ریاست‌جمهوری‌اش عملاً سیستم حل اختلافات WTO را از کار انداخت. این اقدامات در دید اروپایی‌ها حمله‌ای به نظم مبتنی بر قانون است که دهه‌ها ضامن روابط تجاری بوده است. اکنون با برگشت ترامپ به قدرت، بیم آن می‌رود که همان رویه‌ها با شدت بیشتر تکرار شود.

از منظر سیاسی داخلی اروپا، تهدیدات تجاری آمریکا اروپا را در موقعیت دشواری قرار داده است. دولت‌های اروپایی باید به افکار عمومی خود نشان دهند که در برابر «قلدری تجاری» آمریکا می‌ایستند و از صنایع و مشاغل داخلی حمایت می‌کنند. این مسئله به‌ویژه برای دولت‌هایی نظیر آلمان و فرانسه که صنایع بزرگشان در معرض تهدیدند، اهمیت حیاتی دارد. در آلمان، احزاب منتقد آمریکا (از چپ و راست) ممکن است با بهره‌برداری از این وضعیت، دولت را تحت فشار بگذارند تا رویکرد سخت‌تری مقابل واشنگتن اتخاذ کند.

در فرانسه، امانوئل ماکرون از قبل شعار «خودمختاری استراتژیک اروپا» را مطرح کرده و اکنون استدلال او مبنی بر اینکه اروپا نباید به آمریکا وابسته باشد، تقویت شده است. حتی در کشورهای شرق اروپا که به طور سنتی متمایل به آمریکا بودند، مشاهده می‌کنیم که در موضوع اقتصادی پشت سر بروکسل قرار گرفته‌اند، چرا که منافع تجاری‌شان در خطر است. به طور کلی، یکی از پیامدهای سیاسی این تنش تجاری می‌تواند تقویت همبستگی درونی اتحادیه اروپا باشد؛ زمانی که یک دشمن خارجی مشترک (هرچند متحد دیروز) فشار می‌آورد، اعضا اختلافات دیگر را کنار گذاشته و موضع متحد می‌گیرند.

در صحنه ژئوپلتیک گسترده‌تر، شکاف بین اروپا و آمریکا ممکن است به تغییر موازنه قدرت جهانی منجر شود. اتحادیه اروپا و ایالات متحده دو ستون اصلی اتحاد غربی محسوب می‌شوند که در مسائل جهانی از امنیت گرفته تا تغییرات اقلیمی همکاری داشته‌اند. چنانچه جنگ تجاری بالا بگیرد و بی‌اعتمادی عمیق شود، همکاری در سایر حوزه‌ها نیز آسیب می‌بیند. برای مثال، در موضوع چین، آمریکا تحت رهبری ترامپ سیاست تقابلی شدید با چین در پیش گرفته و انتظار دارد اروپا نیز در جبهه اقتصادی و فناوری به آن بپیوندد. اما اگر اروپا احساس کند که از سوی آمریکا تحت فشار و تحریم اقتصادی قرار گرفته، تمایل کمتری به همراهی با سیاست‌های آمریکا علیه چین خواهد داشت. ممکن است اتحادیه اروپا در راستای منافع خود رویکرد مستقلی در قبال چین اتخاذ کند که لزوماً هم‌سو با واشنگتن نیست.

یکی دیگر از ابعاد ژئوپلتیک این ماجرا، اختلاف نگاه واشنگتن و بروکسل به نظم جهانی تجارت است. اتحادیه اروپا به طور سنتی مدافع چندجانبه‌گرایی بوده، در حالی که ترامپ صریحاً اعلام کرده تنها به معاملات دوجانبه که در آن قدرت آمریکا دست بالا را دارد، علاقه‌مند است. به نظر می‌رسد، ترامپ می‌خواهد «معامله‌گرایی» را جایگزین «قانون‌گرایی» کند. این تضاد در دیدگاه، فراتر از درصدهای تعرفه، یک شکاف راهبردی است. اروپایی‌ها نگرانند که تسلیم شدن در برابر خواسته‌های ترامپ، کل اعتبار و فلسفه وجودی اتحادیه (که مبتنی بر توان چانه‌زنی جمعی و پایبندی به قوانین است) را تضعیف کند. به بیان یک کارشناس در شورای روابط خارجی اروپا (ECFR)، «هیچ شفافیتی در اهداف تجاری آمریکا وجود ندارد و این مساله مذاکرات را برای اروپا عملاً غیرممکن کرده است». این اظهارات نشان می‌دهد که مذاکرات نه فقط به خاطر اختلاف بر سر ارقام که به دلیل اختلاف در اصول بنیادین تجارت، به بن‌بست خورده است.

ابعاد امنیتی و شکاف فراآتلانتیک

شاید مهم‌ترین پیامد درازمدت این تقابل تجاری، تضعیف اعتماد امنیتی بین اروپا و آمریکا باشد. روابط اقتصادی و امنیتی در جهان امروز به هم پیوسته‌اند و هنگامی که در حوزه اقتصاد بی‌اعتمادی و تنش حاکم شود، ناگزیر بر همکاری‌های دفاعی و اطلاعاتی نیز سایه می‌اندازد. در سال‌های پس از جنگ جهانی دوم، اروپا تحت چتر امنیتی آمریکا (ناتو) رشد و اتحاد خود را شکل داد. اما ترامپ از ابتدای ورودش به کاخ سفید، همین معادله را نشانه گرفت. نتیجه آن شده که امروز اروپایی‌ها بیش از هر زمان دیگری در صحت تضمین‌های امنیتی آمریکا تردید می‌کنند. شکاف فراآتلانتیک که پیشتر در دوران ترامپ اول با خروج آمریکا از برجام و توافق پاریس و بدگویی‌های او از ناتو شکل گرفته بود، اکنون با جنگ تجاری وارد مرحله تازه‌ای شده که حتی بُعد امنیتی را نیز در بر می‌گیرد.

یک تحول نگران‌کننده گزارش‌شده این است که دولت ترامپ اخیراً اشتراک‌گذاری اطلاعات و تسلیحات با اروپا را به عنوان اهرم فشار به کار گرفته است. به گفته برخی منابع، آمریکا در هفته‌های اخیر انتقال برخی داده‌های اطلاعاتی حساس و تحویل سلاح‌های پیشرفته به اوکراین را به حال تعلیق درآورده تا نارضایتی خود از رویکرد تجاری اروپا را نشان دهد.

این اقدام بی‌سابقه، مقام‌های اروپایی را شوکه کرده و شایعاتی را دامن زده که واشنگتن ممکن است حتی یک «کلید قطع اضطراری» برای سامانه‌های نظامی ساخت آمریکا که در اروپا به‌کار می‌روند داشته باشد. افزون بر این، گزارش شده که کاخ سفید ترامپ قصد دارد کاهش چشمگیر حضور نظامی آمریکا در اروپا را اعلام کند. ترامپ سال‌هاست گلایه دارد که کشورهای اروپایی سهم منصفانه خود را در دفاع دسته‌جمعی نمی‌پردازند و در دوره اول ریاستش نیز فشار زیادی بر اعضای ناتو برای افزایش بودجه نظامی وارد کرد. در دور جدید، به نظر می‌رسد او مصمم است حضور سربازان آمریکایی را در خاک اروپا کم کند. هرچند از دید برخی متحدان اروپایی، این شاید به معنای کاهش نفوذ آمریکا باشد، اما در عین حال نگرانی عمیقی ایجاد کرده که اگر بحران امنیتی بزرگی (مثلاً در مرزهای شرقی اروپا) رخ دهد، آیا می‌توان به موقع بر کمک آمریکا حساب کرد یا خیر.

یکی از مقامات ارشد اروپایی (به‌طور غیرعلنی) گفته: «اروپا باید برای دنیایی آماده شود که در آن شاید دیگر نتوانیم روی حمایت نظامی آمریکا حساب کنیم». این دیدگاه اکنون در پایتخت‌های اروپایی از یک فرضیه تئوریک در سال‌های پیش، به یک امکان واقعی تبدیل شده است. نتیجه مستقیم آن، تشدید بحث‌ها پیرامون خودمختاری استراتژیک اروپا است. اصطلاح «خودمختاری استراتژیک» یا «استقلال راهبردی» که تا چند سال پیش صرفاً یک ایده بود، حالا تبدیل به سیاست رسمی اتحادیه اروپا شده و وقایع اخیر خون تازه‌ای در رگ‌های آن جاری کرده است. این مفهوم دربرگیرنده توانایی اروپا برای تأمین امنیت، دفاع و منافع خود بدون اتکا به آمریکا است.

اگرچه عملاً اروپا هنوز از نظر نظامی به شدت به آمریکا وابسته است (چتر هسته‌ای آمریکا، قابلیت‌های لجستیکی و اطلاعاتی آن، و حضور نیروهایش در اروپا)، اما اقدامات ملموسی برای کاهش این وابستگی آغاز شده است. اتحادیه اروپا «قطب‌نمای استراتژیک» خود را تدوین کرده که نقشه‌راه تقویت توان دفاعی اروپاست. ابتکارهایی مانند همکاری مشترک کشورهای اروپایی در تولید تسلیحات در قالب «همکاری ساختاری دائمی» اتحادیه اروپا (PESCO)، افزایش بودجه دفاعی کشورهای کلیدی، ایجاد صندوق دفاعی اروپا و مهم‌تر از همه بحث تأسیس نیروی واکنش سریع اروپایی، همگی شتاب بیشتری گرفته‌اند. دلیل این شتاب را بسیاری از سیاستمداران اروپایی، شخص ترامپ می‌دانند.

البته میان کشورهای اروپایی اجماع کاملی در این باره وجود ندارد. کشورهای شرقی‌تر اروپا نظیر لهستان و کشورهای حوزه بالتیک، نگرانند که صحبت از استقلال دفاعی اروپا، به تضعیف ناتو و کاهش حضور آمریکا منجر شود. آن‌ها مایلند در عین تقویت توان اروپایی، آمریکا نیز کاملاً درگیر امنیت قاره بماند. از سوی دیگر کشورهایی چون فرانسه شدیداً بر طبل استقلال می‌کوبند و حتی رئیس‌جمهور فرانسه در سخنانی جنجالی ناتو را «مرگ مغزی» توصیف کرده بود (۲۰۱۹) تا اروپایی‌ها را بیدار کند. اکنون شاید این موضع میانه در حال شکل‌گیری باشد که اروپا ضمن حفظ ناتو، طرح پشتیبان خود را نیز توسعه دهد تا در صورت کناره‌گیری آمریکا، غافلگیر نشود.

به هر روی، اقدامات ترامپ، چه در حرف و چه در عمل، اثر خود را گذاشته و باعث شده اروپایی‌ها به طور بی‌سابقه‌ای آینده اتحاد با آمریکا را زیر سوال ببرند. طبق نظرسنجی شورای روابط خارجی اروپا (ECFR) بیشتر شهروندان اروپایی، آمریکا را بیشتر یک «شریک ضروری» می‌دانند تا یک «متحد قابل اعتماد». این تغییر نگرش عمومی بسیار معنادار است و بدین معناست که اروپا از لحاظ روانی، خود را برای امکان فاصله گرفتن از آمریکا آماده می‌کند. به تعبیری، «شمع اتحاد فراآتلانتیک کم‌سو شده است» و سایه دوران ترامپ طولانی‌تر از قبل بر افکار اروپایی‌ها افتاده است.

دیدگاه اندیشکده‌ها و تحلیلگران اروپایی

واکنش‌ها و توصیه‌های اندیشکده‌های اروپایی و تحلیلگران برجسته نیز در این فضای پرتنش نقش مهمی در راهنمایی سیاست‌گذاران داشته است. این نهادهای پژوهشی با انتشار ارزیابی‌ها و سناریوهای مختلف، سعی در تبیین تبعات تصمیمات ترامپ و ارائه راهبرد مناسب به اروپا دارند. یکی از این اندیشکده‌ها، مؤسسه بروگل (Bruegel) در بروکسل است که به‌طور تخصصی اقتصاد اروپا را رصد می‌کند. کارشناسان بروگل در تحلیلی که کمی پیش از تهدید ۵۰درصد منتشر شد، هشدار داده بودند که تعرفه‌های ترامپ می‌تواند تأثیر قابل توجهی بر اروپا بگذارد، هرچند تا قبل از رسیدن به رقم‌های افراطی، این تاثیر در حد «مدیریت‌پذیر» باقی می‌مانَد. به عنوان مثال، برآورد بروگل این بود که تعرفه‌های متوسط ۱۰درصد تا ۱۵درصد که در بهار ۲۰۲۵ اعمال شد، رشد اتحادیه اروپا را اندکی کاهش می‌دهد اما منجر به بحران نخواهد شد.

با این حال، همان تحلیل تأکید داشت که هرگونه تشدید بیشتر، به‌ویژه افزایش به ۲۰درصد یا بالاتر، پیامدهای اقتصاد کلان جدی خواهد داشت. اکنون با مطرح شدن عدد ۵۰درصد، کارشناسان بروگل صراحتاً آن را «شوک‌آور» توصیف کرده‌ و معتقدند چنین اقدامی از سوی آمریکا «پس از دهه‌ها حرکت به سوی تجارت آزاد، یک عقب‌گرد تاریخی» است. یکی از اقتصاددانان این اندیشکده گفت ترس از انحراف تجارت (Trade Diversion) که قبلاً در مورد جنگ تعرفه چین-آمریکا مطرح بود، در اینجا هم مصداق دارد؛ ممکن است کالاهایی که دیگر به صرفه نیست از اروپا به آمریکا صادر شوند، روانه بازارهای ثالث شوند و رقابت را در آنجا بر هم زنند. بروگل توصیه کرده که اروپا در کوتاه‌مدت با اقدامات حمایتی داخلی (مثل کمک به صنایعی که آسیب می‌بینند) آثار شوک را مهار کند و در بلندمدت به فکر راهبردهایی برای کاهش وابستگی به بازار آمریکا باشد.

در پاریس، اندیشکده معتبر مؤسسه روابط بین‌المللی فرانسه (IFRI) نیز یادداشتی تحلیلی منتشر کرده و راهبرد پاسخ اروپا به «جنگ تجاری ترامپ» را بررسی نموده است. نویسنده این یادداشت خاطرنشان می‌کند که سیاست تجاری دولت ترامپ ترکیبی از «کورکورانه عمل کردن، آماتوری و منافع‌گرایی شخصی» است که نظم تجارت جهانی را به چالش می‌کشد.

این موسسه توصیه می‌کند اروپا باید واکنشی «قاطع اما سنجیده» نشان دهد، به معنی آماده بودن برای اقدامات تلافی‌جویانه، بدون گرفتار شدن در دام تشدید لجام‌گسیخته تنش. مؤسسه روابط بین‌المللی فرانسه هشدار داده که یکی از مخاطرات چنین بحرانی، وسوسه اروپا برای انجام اقدام کاملاً متقابل و آینه‌ای است که می‌تواند تنش را به دور باطل بکشاند. در عوض، اروپا باید با دقت هدف‌گیری کند؛ مثلاً می‌تواند از ابزارهای جدیدی نظیر مکانیسم ضداجبار (Anti-Coercion Instrument) که به تازگی در اتحادیه اروپا تصویب شده استفاده کند. این ابزار قانونی به اروپا اجازه می‌دهد در برابر فشارهای اقتصادی کشورهای ثالث، سریعا پاسخ دهد.

مؤسسه روابط بین‌المللی فرانسه پیشنهاد می‌کند که اکنون زمان آن است که اروپا تهدید کند که در صورت ادامه باج‌خواهی تجاری ترامپ، برای اولین بار از این مکانیسم استفاده خواهد کرد. به اعتقاد نویسنده یادداشت، کندی ذاتی فرآیند تصمیم‌گیری در اروپا که معمولاً نقطه ضعف تلقی می‌شود، در اینجا می‌تواند یک مزیت باشد، چرا که از واکنش شتابزده جلوگیری می‌کند و «تاخیر اروپا فرصتی می‌دهد تا آمریکا با تناقضات سیاست خود روبرو شود»

شورای روابط خارجی اروپا (ECFR) در برلین نیز تحلیل‌های جامعی از پیامدهای بازگشت ترامپ ارائه داده است. آگاته دمارای، تحلیلگر این اندیشکدهاشاره می‌کند که ابهام در اهداف آمریکا کار را برای اروپا دشوار کرده است. او می‌گوید: «هیچ شفافیتی در اهداف تجاری آمریکا وجود ندارد و این مذاکرات را تقریباً غیرممکن ساخته است. مذاکره‌کنندگان اروپایی مدام فکر می‌کنند درخواست واقعی آمریکا چیست.» به عقیده وی، ترامپ بیشتر به دنبال نمایش موفقیت است تا رسیدن به جزییات یک توافق معنادار؛ این رویکرد «معامله به هر قیمت ولو کم‌مایه» با روش بروکراتیک و گام‌به‌گام بروکسل در تضاد است.

شورای روابط خارجی اروپا توصیه کرده است که رهبران اروپا یک ائتلاف داخلی از حامیان اتحاد اروپا تشکیل دهند تا در برابر آزمون‌های ترامپ ایستادگی کنند و حتی در درازمدت آغازی تازه در روابط فراآتلانتیک رقم بزنند. به بیان دیگر، این بحران می‌تواند تلنگری برای اروپا باشد تا قوی‌تر و مستقل‌تر ظاهر شود.

از منظر فراآتلانتیکی، اندیشکده‌های مستقر در آمریکا با دیدگاه همسو با اروپا نیز توصیه‌هایی مطرح کرده‌اند. شورای آتلانتیک (Atlantic Council) در واشنگتن در گزارشی تحت عنوان «هنر معامله فراآتلانتیک» خاطرنشان ساخته که «روابط آمریکا-اروپا در دوره ترامپ کاملاً معامله‌محور شده و دیگر مانند گذشته بر پایه ائتلاف ارزشی نیست». نویسنده این گزارش می‌گوید دولت ترامپ کشورهای اروپایی را نه بر اساس میزان وفاداری آنها به اتحاد، بلکه بر اساس قدرت چانه‌زنی و امتیازی که می‌توانند بدهند می‌سنجد. او توصیه می‌کند که اروپا نیز باید واقع‌بینانه برخورد کند و به جای اتکا به خاطرات دوران مشارکت استراتژیک، وارد بازی معامله شود؛ به این معنا که ممکن است مجبور شوند «مجموعه‌ای از توافقات موردی» با آمریکا ببندند، چون امید به یک چارچوب جامع مشترک فعلاً واقع‌بینانه نیست. شورای آتلانتیک همچنین گوشزد می‌کند که اروپا نباید انتظار داشته باشد آمریکا در تقویت نظام تجاری چندجانبه همراهش باشد؛ بلکه برعکس، باید آماده باشد که واشنگتن حتی سنگ‌اندازی کند.

دو راهی اعتماد و تقابل در رابطه آتلانتیکی

تنش تجاری تازه‌ای که با سخنان دونالد ترامپ درباره تعرفه ۵۰ درصدی بر واردات اروپا کلید خورده، آزمونی تاریخی برای روابط فراآتلانتیک محسوب می‌شود. تصمیمی که از منظر تحلیلگران اروپایی، نه‌تنها ضربه‌ای سنگین به ساختار تجارت جهانی است، بلکه نشانه‌ای روشن از بی‌اعتمادی عمیق واشنگتن به متحدان قدیمی خود در اروپا به‌شمار می‌رود. در حالی‌که اتحادیه اروپا از یک‌پارچگی کم‌سابقه در واکنش به تهدید ترامپ سخن می‌گوید، واقعیت آن است که بنیان‌های اتحاد غربی بیش از هر زمان دیگری متزلزل شده و رابطه‌ای که دهه‌ها بر پایه اعتماد، همکاری و منافع مشترک شکل گرفته بود، اکنون در مسیر واگرایی آشکار قرار گرفته است.

روندهای اخیر نشان می‌دهد که اروپا نه‌تنها از نظر اقتصادی، بلکه در سطح ژئوپلتیک و امنیتی نیز در حال بازنگری جدی در رابطه خود با ایالات متحده است. طرح‌هایی نظیر استقلال راهبردی، تقویت توان دفاعی مشترک و فاصله‌گذاری فناورانه از آمریکا، دیگر صرفاً شعارهای سیاسی نیستند، بلکه به بخش ثابتی از گفتمان رسمی اتحادیه اروپا تبدیل شده‌اند. در چنین شرایطی، تصمیم اخیر ترامپ را می‌توان نه یک اختلاف مقطعی، بلکه نشانه‌ای از شکاف ساختاری و شاید برگشت‌ناپذیر در مناسبات دو سوی آتلانتیک دانست.

برخلاف گذشته که اختلافات اقتصادی میان آمریکا و اروپا در چارچوب نهادهای بین‌المللی یا سازوکارهای دیپلماتیک حل‌وفصل می‌شد، اکنون استفاده از ابزار تعرفه و فشار اقتصادی به ابزار اعمال سلطه سیاسی از سوی واشنگتن بدل شده است؛ روندی که اگر ادامه یابد، بیش از هر چیز موجودیت اتحاد غربی را به چالش خواهد کشید. اروپا در ظاهر هنوز به حفظ روابط سنتی خود با آمریکا متعهد است، اما نشانه‌ها حاکی از آن است که دوران اعتماد کامل به شریک فراآتلانتیک به پایان رسیده و قاره سبز ناگزیر است در مسیر استقلال از واشنگتن گام بردارد. از این منظر می‌توان گفت تصمیم ترامپ، نه صرفاً تهدیدی تجاری، بلکه هشداری برای پایان یک دوران تاریخی در روابط بین‌المللی غرب است.