استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای باید در همه کشورها ترویج شود

در نشست «اتم و اتحادها؛ بازاندیشی در مورد عدم اشاعه در منطقه» در روز دوم مجمع گفت‌وگوی تهران، بر لزوم شکل‌گیری منطقه عاری از سلاح هسته‌ای تاکید شد.

کد خبر: ۸۰۴۶۷۳

تاریخ: ۲۹ ارديبهشت ۱۴۰۴ - ۱۱:۰۱

به گزارش خبرنگار سیاست خارجی ایران اکونومیست، دومین روز از مجمع گفت‌وگوی تهران صبح امروز (دوشنبه، ۲۹ اردیبهشت ۱۴۰۴) در مرکز مطالعات سیاسی و بین‌الملل وزارت امور خارجه با نشست تخصصی «اتم و اتحادها: بازاندیشی در مورد عدم اشاعه در منطقه» در سالن دماوند آغاز شد. این نشست به مدیریت «علی بلوجی» مدیر بخش خلع سلاح و امنیت بین‌الملل وزارت امور خارجه برگزار شد و «کارن هالبرگ» دبیرکل پاگواش*، «حسین شهرستانی» رئیس پاگواش، «سزار جارامیلو» و «پائولو کوتا» اعضای شورای پاگواش، و «ناصر هادیان» عضو هیئت علمی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، در آن حضور داشتند.

لزوم اعتمادسازی و همکاری فنی برای عدم اشاعه

کارن هالبرگ، دبیرکل پاگواش، در پاسخ به پرسشی درباره عوامل کلیدی برای ایجاد اجماع در زمینه عدم اشاعه هسته‌ای اظهار داشت: «هدف ما از حضور در این اجلاس، کمک به تحقق اهداف آن است. در منطقه خاورمیانه، به جز اسرائیل، همه کشورها عضو پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) هستند که نشان‌دهنده اراده جمعی برای عدم اشاعه است. همچنین، علاقه‌مندی کشورها به استفاده از انرژی هسته‌ای برای مقاصد صلح‌آمیز مشهود است. با وجود اختلافات سیاسی، اجماع بر سر عدم اشاعه وجود دارد.»

وی افزود: «برای ایجاد منطقه‌ای عاری از سلاح هسته‌ای، پایبندی به قطعنامه‌های شورای امنیت سازمان ملل ضروری است. اعتمادسازی از طریق دیپلماسی فعال و همکاری‌های فنی بین کشورها حیاتی است. استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای باید در همه کشورها ترویج شود و پادمان‌های آژانس بین‌المللی انرژی اتمی تضمین‌کننده ماهیت صلح‌آمیز فعالیت‌های هسته‌ای هستند.»

هالبرگ با اشاره به الگوی موفق آرژانتین و برزیل در جلب اعتماد جامعه جهانی نسبت به صلح‌آمیز بودن برنامه‌های هسته‌ای خود، پیشنهاد کرد این الگو می‌تواند در خاورمیانه نیز مورد استفاده قرار گیرد.

دبیرکل پاگواش در خصوص امکان ایجاد ائتلاف برای حرکت به سمت منطقه عاری از سلاح هسته‌ای گفت: مهم است که از طریق اقدامات ملموس اعتماد سازی کنیم و همکاری را میان اعضای ان‌پی‌تی افزایش دهیم. در این مسیر تقویت گفت‌وگو و سازوکارهای اقدام مقابل به ما کمک می‌کند.

NPT و چالش‌های منطقه عاری از سلاح هسته‌ای

حسین شهرستانی، رئیس پاگواش، در سخنان خود اظهار داشت: «پیمان عدم اشاعه (NPT) ستون اصلی رژیم هسته‌ای جهانی است و بیش از ۵۰ سال پیش با اجماع جهانی به امضا رسید. تنها چهار کشور به این پیمان نپیوسته‌اند. این پیمان بر سه محور استوار است: ۱) جلوگیری از اشاعه سلاح‌های هسته‌ای در کشورهای غیرهسته‌ای، ۲) ترویج استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای، و ۳) خلع سلاح هسته‌ای در کشورهای دارای سلاح هسته‌ای.»

وی افزود: «عدم اشاعه در بسیاری از کشورها موفقیت‌آمیز بوده و استفاده صلح‌آمیز از انرژی هسته‌ای تا حدی موفق عمل کرده است. با این حال، کشورهای هسته‌ای از مزایای این پیمان بهره‌مند شده‌اند، اما بزرگ‌ترین ناکامی NPT، عدم مذاکره جدی این کشورها برای امحای سلاح‌های هسته‌ای است. برخی از آن‌ها حتی اقدام به نوسازی تسلیحات خود کرده‌اند.»

شهرستانی با اشاره به موفقیت مناطق عاری از سلاح هسته‌ای در آمریکای لاتین و آسیای مرکزی، گفت: «در خاورمیانه، که منطقه‌ای حساس است، پیشنهاد ایجاد منطقه عاری از سلاح هسته‌ای از بیش از ۵۰ سال پیش توسط ایران و مصر مطرح شد و مجمع عمومی سازمان ملل هر ساله با اجماع آن را تأیید می‌کند. با این حال، این هدف محقق نشده است. برخی کشورهای منطقه اعلام کرده‌اند بدون تضمین‌های لازم برای ایجاد چنین منطقه‌ای، به تعهدات خود پایبند نخواهند بود.»

وی با انتقاد از عدم پایبندی برخی کشورها، به‌ویژه اسرائیل، به توافقات بین‌المللی، اظهار داشت: «اجرای این معاهده بارها توسط اسرائیل نقض شده است. سلاح هسته‌ای نمی‌تواند تضمین‌کننده امنیت هیچ کشوری در خاورمیانه باشد؛ تجربه کشورهایی مانند عراق، لیبی و سوریه که تسلیحات غیرمتعارف داشتند، نشان می‌دهد این تسلیحات نتوانست رژیم‌های آن‌ها را از فروپاشی نجات دهد و در دوسال گذشته نیز نتوانست امنیت اسرائیل را تضمین کند.»

کاهش تعداد سلاح‌های هسته‌ای و چالش‌های خاورمیانه

پائولو کوتا، عضو شورای پاگواش، اظهار داشت: «NPT سند مهمی است که تعداد کشورهای دارای سلاح هسته‌ای را محدود کرده است. در گذشته، تعداد کلاهک‌های هسته‌ای از ۷۰ هزار به حدود ۱۲ تا ۱۳ هزار کاهش یافته، اما خطر استفاده از این سلاح‌ها همچنان پابرجاست. پنج کشور آمریکا، روسیه، فرانسه، بریتانیا و چین به‌ عنوان کشورهای هسته‌ای شناخته‌شده در NPT مجاز به داشتن سلاح هسته‌ای هستند، اما چهار کشور اسرائیل، هند، پاکستان و کره شمالی به این پیمان نپیوسته‌اند. اسرائیل با حدود ۹۰ کلاهک هسته‌ای، تنها کشور خاورمیانه با سلاح هسته‌ای است.»

وی افزود: «برخی کشورها مانند ایتالیا، آلمان، بلژیک و ترکیه میزبان سلاح‌های هسته‌ای آمریکا هستند و بلاروس نیز پذیرای سلاح‌های هسته‌ای روسیه شده است. در خاورمیانه، بحث‌های گسترده‌ای درباره محدودسازی برنامه هسته‌ای ایران مطرح بوده و سازمان ملل تلاش کرده با برگزاری کنفرانس‌هایی، کشورها را به عدم استفاده از سلاح هسته‌ای ترغیب کند.»

کوتا با تأکید بر لزوم حذف کامل سلاح‌های هسته‌ای، گفت: «ایجاد انگیزه برای حذف سلاح‌های هسته‌ای در کشورها ضروری است. وضعیت کنونی خاورمیانه ناامیدکننده است. به ایران توصیه می‌کنم از NPT خارج نشود، زیرا این اقدام، حتی اگر دلایل موجهی داشته باشد، پیامدهای منفی برای ایران و منطقه خواهد داشت.»

وی همچنین بر تمایز بین انرژی هسته‌ای صلح‌آمیز و سلاح هسته‌ای تأکید کرد و گفت: «تولید انرژی هسته‌ای لزوماً به معنای حرکت به سمت سلاح هسته‌ای نیست و این انرژی برای مصارف صلح‌آمیز اهمیت بالایی دارد.»

چالش‌های ساختاری خاورمیانه و چشم‌انداز توافق هسته‌ای

ناصر هادیان، عضو هیئت علمی دانشکده حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، با بیان اینکه میخواهم رویکردی غیرمتعارف داشته باشم، اظهار داشت: «پس از حدود ۲۰ سال بحث درباره مسائل هسته‌ای، باید ساختار منطقه خاورمیانه را مورد بازنگری قرار دهیم. خاورمیانه مفهومی است که توسط قدرت‌های غربی، به‌ویژه در لندن و پاریس، شکل گرفته و جغرافیای آن بارها تغییر کرده است. این منطقه یک واقعیت ساختاری است که نیاز به مفهوم‌سازی‌های جدید دارد.»

وی افزود: «اسرائیل تنها رژیم منطقه با سلاح هسته‌ای است و به دلیل جایگاه و امنیتی که این سلاح برایش فراهم کرده، دلیلی برای کنار گذاشتن آن نمی‌بیند. NPT به برخی کشورها اجازه داشتن سلاح هسته‌ای داده و به برخی خیر. تا زمانی که کشوری در منطقه سلاح هسته‌ای داشته باشد، نمی‌توان اسرائیل را به مذاکره و خلع سلاح وادار کرد، مگر اینکه استثنایی برای آن قائل شویم که بعید است کشورهای منطقه، از جمله ایران، مصر و ترکیه، با آن موافق باشند.»

هادیان با ابراز بدبینی به تحقق منطقه عاری از سلاح هسته‌ای، گفت: «ده‌ها سال بحث در این زمینه نتیجه‌ای نداشته است. باید بررسی کنیم آیا می‌توان با آمریکا و اروپا به مصالحه‌ای دست یافت. با توجه به حساسیت‌های موجود در ایران و آمریکا نسبت به برجام، باید درباره پتانسیل یک توافق جدید گفت‌وگو کنیم.»

به گزارش ایران اکونومیست، سازمان پاگواش یک نهاد بین‌المللی است که با هدف کاهش خطرات ناشی از تسلیحات هسته‌ای و سایر سلاح‌های کشتار جمعی فعالیت می‌کند. این سازمان از طریق گفت‌وگوهای غیررسمی میان دانشمندان، سیاستمداران و کارشناسان، راه‌حل‌های علمی و مبتنی بر شواهد برای مسائل امنیت جهانی ارائه می‌دهد.