شیوه «نه سیخ بسوزد نه کباب» دیگر جواب نمی‌دهد

مسعود کوثری در نشست «ارتباطات در جهان بیش رسانه‌ای شده»، در اظهاراتی نحوه اطلاع‌رسانی حادثه اخیر انفجار در بندر شهیدرجایی در رسانه‌های رسمی را خنثی‌ و چندپهلو توصیف کرد.

کد خبر: ۸۰۳۷۹۹

تاریخ: ۲۷ ارديبهشت ۱۴۰۴ - ۱۹:۵۵

به گزارش ایران اکونومیست، نشست «ارتباطات در جهان بیش رسانه‌ای شده» انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات به مناسبت روز جهانی ارتباطات با سخنرانی علی ربیعی ـ رئیس انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات، مسعود کوثری ـ عضو هیات علمی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران، مهدی منتظرقائم ـ عضو هیات علمی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران و اعظم ده صوفیانی ـ
دکتری علوم ارتباطات اجتماعی دانشگاه علامه طباطبایی صبح یکشنبه ـ ۲۷ اردیبهشت ماه ـ برگزار شد.

چالش‌ با مدرنیته و سنت

کوثری ـ عضو هیات علمی دانشکده علوم اجتماعی دانشگاه تهران ـ در بخشی از این نشست با بیان اینکه در حوزه جامعه‌شناسی، بیشتر مدرنیته مورد توجهش بوده است، اینکه دعوای سر مدرنیته ایران به کجا می‌رسد، به چالش مدرنیته آمرانه و سنت آمرانه پرداخت و توضیح داد: مدرنیته ایران طبق نوشتارهایی که نوشته می‌شود، مظنون و مشکوک هست. دوران پهلوی اول و دوم متهم به مدرنیته آمرانه است؛ چراکه آن را بدون توجه به خواست و نیازهای مردم انجام دادند. این سخن تا حدودی درست است اما چالشی که الان وجود دارد، سنت آمرانه است. در حالی که در بحث‌های مدرنیته چه از نگاه فلسفی و چه از نگاه جامعه‌شناسی، خالق سنت هم مدرنیته است؛ یعنی قبل از مدرنیته، سنتی وجود نداشته و کسی احساس نمی‌کرده در یک جهانی سنتی است. سنت و مدرنیته در یک لحظه تولد پیدا می‌کنند و در آن لحظه خط‌کشی بین ماقبل سنت و مابعدش که مدرنیته است، ایجاد می‌شود؛ بنابراین همواره یک دیالکتیک بین این دو وجود دارد.

تبعات سنت آمرانه

این استاد دانشگاه دانشگاه تهران، افزود: ما می‌خواهیم  سنت نابی را پیدا کنیم که بخشی‌ از آن، سنت‌های ماقبل مدرنیته در ایران مثل حوض آب و هندونه‌ای است که در آن انداخته می‌ شود. ماهی قرمز و خانه آجر سه‌سانتی و مادربزرگی است که گیسش سفید شده و مثلا روسری دارد. شما نمونه‌های آن را در سریال‌ها می‌بینید. حال ترکیبی از این‌ها را می‌خواهیم به مردم تحمیل کنیم و این جایی‌ است که ما مشکل پیدا می‌کنیم و اگرچه کسانی که حداقل در دوران قبل از انقلاب به حمایت از سنتگرایی معروف‌اند، سنت را در مقابل مدرنیته مطرح کردند این مشکل را به وجود آوردند که این سنت دقیقا کجاست که به نظرم این سنت جز در رابطه مطرح نمی‌شود و قابل فهم نیست و ضمن اینکه در دوران معاصر تبدیل به یک سنت آمرانه شده و این سنت آمرانه در مواقعی بیرون می‌زند.

کوثری با پیوند دادن موضوع یادشده با «فضای جریان‌ها»یی که کاستلز از آن سخن می‌گوید، گفت: آیا اصلا جامعه و تمدن و سرزمین به مفهوم سابقش وجود دارد که به نظر من وجود ندارد. آن چیزی که ما در آن زندگی می‌کنیم فرآیندی ساخته شده از فضای جریان‌هاست، تعاملاتی‌ است که الان بیش از پیش دارد به فضای مجازی منتقل می‌شود؛ بنابراین ما با یک سطح دیگری از مدرنیته الان مواجه می‌شویم؛ سطحی که صرفا به مفهوم سنتی خودش و به آن اقلیمی که ما داریم برنمی‌گردد. آن چیزهایی که ما به عنوان سنت می‌شناسیم یا به عنوان میراث می‌شناسیم، حتی این میراث دیگر به یک معنا مثلاً تخت‌جمشید نیست، پس جامعه در این نگاه جدید وارد یک ترکیب از واقعیت و فضای مجازی شده است. یک ترکیبی که دیگر ما را با یک سطح دیگر از مدرنیته مواجه می‌کند.

با بی‌فرمانی مدنی مواجهیم نه نافرمانی

او با اشاره به تاثیر هوش مصنوعی بر روابط اجتماعی روزمره ما و اشباع رسانه‌ای گفت: جهان سوم، جهان سوم سابق نیست. با اشباع رسانه‌ای مواجهیم؛ چیزی که کاستلز درباره آن گفت و آن فضای جریان‌ها بود؛ البته منظورش آن فضا به مفهوم سنتی خودش نیست که ترکیبی از تعاملات ما در فضای واقعی‌ است، بلکه یک فضایی برساخته شده از تعاملات ما در فضای مجازی است و حتی متاورس هم نیست و درست است که نمونه اعلای فضای مجازی است و شما می‌توانید آنجا بروید زمین بخرید، ساختمان بسازید و تعاملاتی داشته باشید، اما خیلی بیشتر از این چیزهاست. مجموعه تعاملات، نگاه ما را نسبت به جامعه عوض کرد؛ بنابراین به نظر می‌رسد که خود مدرنیته هم شبیه به سابق خودش دیگر نیست و وارد یک سطح جدید شده است؛ بنابراین اگر این بحث را بپذیریم که سنت آمرانه نمی‌تواند جواب بدهد و ما تجلیات آن را در روزمره می‌بینیم، نافرمانی‌هایی است که عمدتا سیاسی نیست و اتفاقا غیرسیاسی است و برخاسته شده از این فضای زندگی است که ما داریم و با آن چیزی که ما در اخبار و رسانه می‌بینیم متفاوت است؛ حتی نافرمانی مدنی هم نیست، بی‌فرمانی مدنی است؛ یعنی یک نوع مقاومت به مفهوم در مقابل چیزی نیست به معنای کنار گذاشتن چیزی است و این نشان می‌دهد که ما در ارتباط با مردم باید وارد ساز و کار جدید بشویم.

او با اشاره به مفهوم ارتباطات حاکمیتی و با اشاره به اطلاع‌رسانی حادثه اخیر انفجار در بندر شهید رجایی که به باور وی خنثی‌ترین و چندپهلوترین نوع اطلاع‌رسانی بوده است، گفت: ارتباطات حاکمیتی با این شیوه سنتی روابط‌عمومی‌ها، اینکه جوابی بدهیم نه سیخ به سوزد نه کباب، در این شرایط رسانه‌ای فعلی که مردم با آن در ارتباط‌اند جواب نمی‌دهد. این مسئله باعث می‌شود که ما با یک اخلال و یک انسداد در این ارتباط مواجه شویم.

کوثری سپس تاکید کرد: ما با یک وضع چندجانبه‌ای مواجهیم که ارتباطات در آن مختل شده است و از طرفی هم با یک اشباع رسانه‌ای مواجه هستیم که ترکیب اینها وضعی‌ است که ما در آن به سر می‌بریم. به نظر می‌رسد که مهمترین پرسشی که پیش‌روست این است که چطور اینها را با هم پیوند بزنیم یا بتوانیم یک راه ارتباطی پیدا کنیم. بنابراین خیلی از دانش‌های ارتباطی را هم باید ببوسیم و کنار بگذاریم. سوال‌های ما درباره روزنامه‌نگاری، روابط عمومی و حتی دانش ارتباطات دیگر قدیمی و فرسوده‌ است. نه آموزشش به درد می‌خورد و نه دیگر به کاری می‌آید. دوران این شکل اطلاع‌رسانی روابط‌عمومی و روزنامه‌نگاری سنتی عوض شده و ما کمی دچار گنگی و گیجی هستیم که چه باید بکنیم. این اتفاق در تئاتر هم رخ می‌دهد، تعداد تئاترهایی که مجوز ندارند، افزایش یافته است. و یا در سال گذشته حدود ۱۰۰ الی ۱۱۰ فیلم رسمی از مجوز وزارت ارشاد را داشتیم،  همین حدود فیلم غیرمجاز هم تولید شد؛  بنابراین سینما هم در حال رفتن به یک مسیر دیگری است. به سرعت رمان و ادبیات وارد این عرصه می‌شود و اگر شما اجازه ندهید کاری ترجمه و چاپ شود، آن را ترجمه می‌کنند و در اختیار همه می‌گذارند. بنابراین این عرصه‌های تعامل، کنترل و نظارت ما بر فرهنگ و اطلاع‌رسانی به سرعت تغییر کرده؛ نه تنها در عرصه فرهنگ، در عرصه مطبوعات می‌بینید که خبرگزاری‌ها و مطبوعات دچار یک نوع ابهامی هستند، حتی آن سایبر ژورنالیسمی که یکی دو دهه پیش آقای شکرخواه و دوستان دیگر از آن دفاع می‌کردند، به جایی نرسید و معلوم نبود چیست. باید در یک ترسیم جدیدی از وضعیت ایران به این مساله بپردازیم که با مدرنیته چه می‌خواهیم بکنیم، این مدرنیته و رابطه حاکمیت و مردم چه می‌شود و این فضاهایی که به سرعت دیگر زمانشان گذشته و کارآمد نیستند با آنها چه باید بکنیم؛ این‌ها پرسش‌هایی است من به آنها رسیدم و باید پاسخ داده شود.

ادامه دارد.