استراتژی در حال تکامل چین در کشورهای عربی

نشریه «نشنال اینترست» همزمان با برگزاری یازدهمین کنفرانس تجاری چین با کشورهای عربی و تشدید جنگ تعرفه‌ها، به استراتژی پکن برای گسترش نفوذ در منطقه غرب آسیا پرداخت.

کد خبر: ۷۹۷۹۱۵

تاریخ: ۰۹ ارديبهشت ۱۴۰۴ - ۱۴:۰۳

به گزارش ایران اکونومیست به نقل از این نشریه آمریکایی، چین از طریق انجمن‌ها و نشست‌های سطح بالا، در حال نهادینه کردن شراکت با اعراب است و این نشان‌دهنده تعهد بلندمدت پکن به غرب آسیا است. در قرن بیست و یکم، چین تمرکز سیاست خارجی خود را به سمت ایجاد یک شبکه جهانی از شراکت‌ها برای گسترش نفوذ استراتژیک خود تغییر داده است. برخلاف اتحادهای سنتی غربی که به معاهدات دفاعی رسمی متکی هستند، چارچوب دیپلماتیک چین با یک شبکه شراکت انعطاف‌پذیر و مبتنی بر منافع مشخص می‌شود.

این شراکت‌ها چین را قادر می‌سازد تا ضمن گسترش نفوذ جهانی خود، سازگاری دیپلماتیک را حفظ کند. آنها همچنین همکاری را در بحبوحه درگیری‌های اجتناب‌ناپذیر ژئوپلیتیکی تسهیل می‌کنند و می‌توانند با حفظ اهداف استراتژیک خود، با کشورهای مختلف تعامل داشته باشد. با ادامه ظهور پکن به عنوان یک قدرت جهانی، سیاست خارجی مبتنی بر مشارکت آن نقش مهمی در شکل‌دهی به تعاملات آن با جامعه بین‌المللی و تلاش‌هایش برای اصلاح نظم جهانی ایفا خواهد کرد.

ساختار مشارکت‌های جهانی چین

استراتژی دیپلماتیک چین از سلسله مراتب پیچیده‌ای از مشارکت‌ها برای دسته‌بندی روابط بین‌المللی خود استفاده و سطوح مختلف همکاری و اهمیت استراتژیک را منعکس می‌کند. اگرچه این دسته بندی به طور رسمی تدوین نشده، اما این شراکت‌ها را می‌توان به طور کلی با توصیفاتی مانند «همه‌جانبه»، «جامع»، «استراتژیک» و «آینده‌گرا» درک کرد که سطوح مختلف همکاری را نشان می‌دهد. عنوان‌های دیپلماتیک منحصر به فردی که به هر کشور اختصاص داده شده است، نشان‌دهنده رویکردی متناسب با تعاملات بین‌المللی است که امکان حداکثر انعطاف‌پذیری را فراهم می‌کند.

از زمان پایان جنگ سرد، چین بیش از ۲۰ نوع شراکت با نزدیک به ۱۰۰ کشور و بیش از ۱۰ سازمان منطقه‌ای، از جمله اتحادیه اروپا، اتحادیه آفریقا، آسه‌آن و اتحادیه عرب، ایجاد کرده است. این شراکت‌ها به صورت سلسله مراتبی ساختار یافته‌اند و از مشارکت‌های دوستانه و همکارانه، که به شکل عمده بر تجارت متمرکز هستند، تا مشارکت‌های استراتژیک جامع با بالاترین سطح تعامل امنیتی و هماهنگی نظامی را شامل می‌شوند.

پکن مشارکت‌های خود در خلیج فارس را در سه سطح گسترده ساختار داده است که نشان‌دهنده اهمیت ژئوپلیتیکی و اقتصادی هر کشور است. سطح اول شامل یک «مشارکت استراتژیک جامع» با ایران، عربستان سعودی، بحرین و امارات است که اهمیت آنها را در امنیت انرژی و دیپلماسی منطقه‌ای چین برجسته می‌کند. سطح دوم شامل «مشارکت‌های استراتژیک» با عراق، کویت، عمان و قطر است که نشان‌دهنده تعامل قوی اما نه چندان جامع است.

سطح سوم «روابط همکاری دوستانه» با دامنه محدودتر است که شامل یمن می‌شود. این رویکرد چند سطحی، دیپلماسی عمل‌گرایانه و منفعت‌محور چین را منعکس می‌کند و به آن اجازه می‌دهد تا ضمن حفظ تعادل دقیق در منطقه‌ای از نظر ژئوپلیتیکی بی‌ثبات، روابط اقتصادی و امنیتی را تعمیق بخشد.

چین با تقویت مشارکت‌ها، دسترسی مداوم به منابع حیاتی انرژی را تضمین می‌کند، ردپای اقتصادی خود را گسترش می‌دهد و نفوذ منطقه‌ای خود را بدون به چالش کشیدن آشکار نظم ژئوپلیتیکی موجود، افزایش می‌دهد. این استراتژی، توانایی آن را در عبور از رقابت‌های پیچیده برجسته می‌کند و از دیپلماسی اقتصادی برای تثبیت نقش خود به عنوان یک بازیگر خارجی کلیدی در خلیج فارس استفاده می‌کند.

چارچوب «جامعه با سرنوشت مشترک» (CCD) و «عصر جدید» ستون‌های اصلی استراتژی دیپلماتیک معاصر شی جین پینگ، رئیس جمهوری چین است. این مفاهیم، منعکس کننده دیدگاه پکن برای تغییر شکل نظم جهانی در راستای جاه‌طلبی‌های استراتژیک خود و مقابله با نفوذ آمریکا هستند. چارچوب «جامعه با سرنوشت مشترک» به ابزاری کلیدی در سیاست خارجی چین تبدیل شده است که منعکس کننده جاه‌طلبی این کشور برای ایجاد یک محیط بین‌المللی متناسب با مدل حکمرانی و آرمان‌های رهبری آن است.

مشارکت‌های چین در آفریقا و غرب آسیا

نشست مجمع همکاری چین و آفریقا (FOCAC) در سال ۲۰۲۴، به وسیله ارتقای شراکت پکن با تمام کشورهای آفریقایی، تغییر اساسی در روابط چین و آفریقا را رقم زد. جاه‌طلبی استراتژیک پکن برای تثبیت نفوذ خود در این قاره در بحبوحه تغییر پویایی قدرت جهانی، در طبقه‌بندی مجدد این روابط به عنوان «جامعه‌ای برای همه شرایط آب و هوایی با آینده‌ای مشترک برای عصر جدید» منعکس شده است. این گذار، جایگاه چین را به عنوان بازیگر خارجی برجسته در آفریقا، به ویژه با کاهش نفوذ غرب، برجسته می‌کند.

گسترش حضور چین در آفریقا پیامدهای ژئوپلیتیکی عمیقی دارد که مستقیم منافع استراتژیک آمریکا را به چالش می‌کشد و نظم بین‌المللی را تغییر می‌دهد. با تقویت تعامل پکن، کشورهای آفریقایی احتمالاً رویکرد خود را دوباره تنظیم خواهند کرد و به دنبال شراکت‌های متعادل‌تری خواهند بود که با آرمان‌های توسعه‌ای آنها همسو باشد و قدرت چانه‌زنی آنها را افزایش دهد. بنابراین، مسیر روابط چین و آفریقا نقش مهمی در تعریف مجدد ژئوپلیتیک جهانی ایفا خواهد کرد و پیامدهای گسترده‌ای برای توازن قدرت در حال تحول خواهد داشت.

مانند آفریقا، رویکرد چین به غرب آسیا ترکیبی از عمل‌گرایی اقتصادی و تنوع استراتژیک است. در مقایسه با چارچوب‌های چندجانبه فراگیر مانند آنچه در آفریقا دیده می‌شود، رویکرد در غرب آسیا به طور عمده با تعاملات دوجانبه مشخص می‌شود. این شراکت‌ها ریشه در همکاری‌های اقتصادی، امنیت انرژی و سرمایه‌گذاری‌های زیرساختی دارند تا ابتکارات دیپلماتیک چندجانبه.

سران آفریقایی و رئیس جمهوری چین (وسط) در مراسم افتتاحیه مجمع همکاری چین-آفریقا در تالار بزرگ خلق پکن، ۱۵ شهریور ۱۴۰۳

علیرغم حضور رو به رشد چین در غرب آسیا، نفوذ آن توسط عوامل متعددی از جمله پیچیدگی‌های منطقه‌ای، محدودیت‌های جغرافیایی و نقش استراتژیک کشورهای غرب آسیا تعدیل می‌شود. تسلط مداوم آمریکا بر امنیت منطقه‌ای، جاه‌طلبی‌های گسترده‌تر ژئوپلیتیکی چین را نیز محدود می‌کند.

با این وجود، چین به طور پیوسته مشارکت‌های خود را گسترش داده است. حتی [رژیم] اسرائیل، متحد سنتی آمریکا، یک «مشارکت جامع نوآورانه» متمایز با چین دارد که منعکس کننده تمرکز منحصر به فرد آن بر همکاری‌های فناوری و اقتصادی است.

چین به طور استراتژیک از پلتفرم‌های دیپلماتیک منطقه‌ای برای تقویت روابط خود با کشورهای عربی استفاده کرده است. مجمع همکاری چین و کشورهای عربی (CASCF) که در سال ۲۰۰۴ تأسیس شد، نقش مهمی در پیشبرد روابط چین و اعراب ایفا کرده است.

تعامل چین با جهان عرب در سال ۲۰۲۲ و پس از آنکه نشست افتتاحیه چین و کشورهای عربی و نشست چین و شورای همکاری خلیج فارس (GCC) در عربستان برگزار شد، گسترش یافت. نشست چین و کشورهای عربی به اعلامیه ریاض منجر شد که چشم‌اندازی برای «جامعه چین و اعراب با آینده‌ای مشترک در عصر جدید» ترسیم می‌کرد و منعکس‌کننده جاه‌طلبی پکن برای نهادینه کردن روابط عمیق‌تر سیاسی، اقتصادی و استراتژیک با کشورهای عربی بود.

این مسیر تعامل در سال ۲۰۲۴ با دهمین کنفرانس وزیران مجمع همکاری چین و کشورهای عربی (CASCF) در پکن، ادامه یافت. این کنفرانس اعلامیه پکن و برنامه اجرایی اقدام برای سال‌های ۲۰۲۴ تا ۲۰۲۶ را تصویب کرد.

علاوه بر این، رئیس جمهوری چین از دومین نشست کشور متبوعش و کشورهای عربی در سال ۲۰۲۶ خبر داد و تعهد بلندمدت چین به جهان عرب را دوباره تایید کرد. این تحولات، حضور فزاینده پکن در منطقه و قصد آن برای تثبیت خود به عنوان یک بازیگر کلیدی در شکل‌دهی به چشم‌انداز ژئوپلیتیکی و اقتصادی آینده غرب آسیا را برجسته می‌کند.