مافیا؛ دنیایی کوچک از کشمکش‌های بزرگ انسانی

مافیا نه تنها بازی گروهی و سرگرمی‌ای پرکشش است بلکه بازتابی از روابط اجتماعی، سیاست و روان‌شناسی انسان‌هاست. در این بازی هر نقش، از مافیای حیله‌گر تا شهروندان بی‌گناه، تصویری از واقعیت‌های زندگی اجتماعی را نمایش می‌دهد؛ از دروغ‌های مصلحتی تا تلاش برای عدالت. بنابراین مافیا دنیایی کوچک از کشمکش‌های بزرگ انسانی است.

کد خبر: ۷۹۶۲۹۹

تاریخ: ۰۵ ارديبهشت ۱۴۰۴ - ۱۳:۳۶

یکی از بازی‌های نوظهور که در میان جوانان رواج یافته، بازی مافیا است. مافیا، نوعی بازی گروهی و استدلالی با اعضایی بیشتر از پنج نفر است که در آن هر یک از اعضا نقشی را عهده‌دار می‌شوند و بازیکنان در قالب ۲ گروه مافیا و شهروندان رقابت می‌کنند.

در خصوص این بازی باید گفت که در ابتدا برای تحقیقات روان‌شناسی ساخته و بعد از آن به یک بازی مهمانی تبدیل شده‌است. خالق این بازی، دانشجوی روان‌شناسی «دیمیتری دیویدوف» بود که اولین بازی را در بهار سال ۱۹۸۷ در گروه روان‌شناسی دانشگاه دولتی مسکو برگزار کرد. سپس این بازی در کلاس‌های درس، خوابگاه‌ها و کمپ‌های تابستانی دانشگاه مسکو گسترش یافت و بعد از آن در سراسر جهان محبوبیت پیدا کرد.

امروزه در ایران نیز شاهد محبوبیت و فراگیر شدن این بازی در محافل مختلف هستیم. کافه‌ها و کافه‌بازی‌ها در پوسترهای تبلیغاتی برای معرفی مجموعه بازی‌ها به بازی مافیا نیز اشاره می‌کنند. برخی از کافه‌دارها خود تشکیل تیم می‌دهند و برخی از افراد خود با تیم‌سازی می‌توانند با هماهنگی قبلی در محل بازی کنند. همچنین مشاهدات میدانی نشان می‌دهد که بازی مافیا هم زمان با پخش رسمی این بازی در برنامه‌های تلویزیونی مثل شبکه سلامت و شبکه‌های پخش خانگی به کارگردانی سعید ابوطالب رواج پیدا کرد و با حضور و اجرای بازیگران به شهرت بیشتری دست یافت.

با این حال آنچه این بازی را به یک بازی خاص در میان افراد (نوجوانان، جوانان و میان‌سالان) تبدیل کرده، این است که به نظر می‌رسد میان عناصر سیاسی اجتماعی در بازی و زندگی واقعی هم‌پوشانی وجود دارد. از این رو ممکن است هر یک بازی‌کنندگان از نقش‌ها و کنش‌های این بازی تفسیر و درکی خاص داشته باشند. به همین خاطر، «سید حسن قاسمی» و همکارانش در مطالعه‌ای تحت عنوان «مطالعه مردم‌نگارانه تفسیر جوانان از بازی مافیا» به این موضوع توجه کرده و در قالب یک مطالعه میدانی و از نوع کیفی سعی کرده‌اند به نفاسیر جوانان از این بازی و نقش‌های موجود در آن بپردازند. در ادامه به خلاصه‌ای از این مقاله اشاره می‌شود.

خاصیت بی‌مکانی و بی‌زمانی بازی مافیا

یکی از مقوله‌هایی که پژوهشگران مقاله حاضر با استفاده از روش مردم‌نگاری تفسیری به آن دست یافته‌اند، خاصیت بی‌مکانی و بی‌زمانی بازی مافیا است. در واقع از نظر این محققان، بازی مافیا از سری بازی‌های گروهی است که سرگرمی طیف گسترده‌ای از افراد را در فضاهای خصوصی و حوزه عمومی تشکیل داده‌است. از جمع‌های خانوادگی، دوستانه، مدرسه، خوابگاه، دانشگاه، پارک، قهوه‌خانه و کافه گرفته تا گروه‌های فضای مجازی، برنامه‌های تلویزیونی و شبکه‌های پخش خانگی. همچنین این بازی در دوران کرونا سر و صدای بیشتری داشت و نقش تفریحات جمعی افراد در این دوران را بازی می‌کرد؛ یعنی در دورانی که همه گیری ویروس، تجمعات را محدود می‌کرد و ارتباطات در فاصله‌گذاری‌های اجتماعی تعریف می‌شد، این بازی‌ها فرصتی برای بازسازی ارتباطات اجتماعی بودند و خاطراتی ایجاد کرد که هنوز افراد بسیاری از آن یاد می‌کنند.

از ویژگی‌های بازی مافیا که آن را به یک بازی پرمخاطب تبدیل کرده، در دسترس بودن و کم هزینه‌بودن آن به نسبت سایر فعالیت‌های فراغتی است.از دیگر ویژگی‌های بازی مافیا که آن را به یک بازی پرمخاطب تبدیل کرده، در دسترس بودن و کم هزینه‌بودن آن به نسبت سایر فعالیت‌های فراغتی است. فقدان فعالیت‌های فراغتی موثر به دلیل کمبود فضا یا در صورت بودن آن به دلیل تحمیل هزینه‌های گزاف، بیشتر افراد را به سمت فضاهای خصوصی‌تری از فراغت کشانده‌است.

همچنین این نوع بازی محدودیت‌های مکانی را هم از میان برداشته و با گروه‌سازی در شبکه‌های اجتماعی مختلف امکان بازی‌های گروهی را در هر زمان مقدور کرده و طیف گسترده‌ای از افراد را در شهرها و استان‌ها و کشورهای مختلف گرد هم آورده است.

انگاره‌هایی از جامعه

یکی دیگر از مقولاتی که حسنی و همکارانش در این مطالعه به آن دست یافتند، وجود انگاره‌هایی از جامعه در بازی مافیا بود. به این صورت که گروهی مافیا را از منظر شکل چینش شبیه به ساختار جامعه و نقش‌ها و کنش‌های تعریف شده در آن می‌دانند. در این نوع نگاه حتی نوع مکالماتی که در بازی مافیا شکل می‌گیرد، مشابه کلماتی است که در زندگی واقعی برای قانع کردن یکدیگر داریم. به بیانی، بازی زندگی همان بازی مافیا تعریف می‌شود اما برای افرادی که بازی مافیا را در دسته فعالیت‌های سرگرمی قرار می‌دهند و جزو بازی‌کنندگان حرفه‌ای و جدی بازی هستند، فضای بازی از فضای زندگی در جامعه تفکیک شده‌است.

از آنجا که نقش بازی یکی از تیم‌ها نقش‌های مافیایی است، دروغ و وارونه کردن واقعیت بخشی از قواعد بازی است. به صورتی که شهروند نمایی اساس کاری است که تمام اعضا باید انجام دهند. در هر دور از بازی، نقش‌ها بین افراد می‌چرخد، به همین دلیل هر کس فرصت تجربه چنین نقشی را پیدا می‌کند. از اعضا تیم مافیا کسیکه بهتر دروغ بگوید و اذهان را گول بزند در گروه خود موفق‌تر عمل می‌کند.

مافیا تصعید واقعیت

یکی دیگر از مضامین بدست آمده از تحلیل مصاحبه‌های این مطالعه، امکان تصعید واقعیت در بازی مافیا است. در واقع، بازی‌ها به دلیل ساختن فضایی جدا از زندگی واقعی امکانی برای فراموشی واقعیات زندگی و مصائب آن فراهم می‌کنند. بازی‌کنندگان بخشی از محبوبیت بازی را به فرصت فراموشی مشکلات ناشی از زندگی در ایران نسبت می‌دهند.

همچنین از دیگر مواردی که بازی مافیا را به فراموشی واقعیت نزدیک می‌کند، ایجاد فضایی برای یک امکان است. اینکه فارغ از نقش‌های واقعی خود در زندگی در شرایط متعادلی قرار گیرند و از فضای متعارض و نابرابر زندگی واقعی جدا شوند. آن نقش‌ها در لحظات بازی فراموش می‌شوند و جای خود را به نقش‌های جدید و یا یک هویت تازه مثل پلیر بودن می‌دهند. تنها چیزی که در بازی اهمیت پیدا می‌کند، قواعد و شرایط بازی است و هدف مشترک آن تلاش برای برد است.

خانواده محوری

از دیگر مقولات اشاره شده در این مطالعه مقوله «خانواده محوری» است. به طور کلی بازی‌ها میان بازی‌کنندگان و تماشاگران احساس تعلق و نزدیکی ایجاد می‌کنند. به این واسطه گروه جدیدی با پیوندهایی شبیه به پیوندهای خانوادگی شکل می‌گیرد و هویت تازه‌ای برای افراد می‌سازد. این حالت به احساسی مانند است که هواداران یک تیم فوتبال می‌توانند نسبت به تیمشان داشته باشند. این گروه‌های بازی توان ایجاد روابط تازه و گسترده را دارند با این حال سطح توقع کسانیکه در این فضاها مشارکت فعال دارند، به نسبت ارتباط آنها با دوستان خارج از بازی تغییر می‌کند.

نماد انسان عصر جدید

نماد انسان عصر جدید مقوله دیگری است که براساس تحلیل و تفسیر گفت‌وگوها از شرکت‌کنندگان بازی مافیا در این مطالعه بدست آمده‌است. بر طبق این مقوله، آنچه نقش‌ها و کنش‌های موجود در بازی را همسو با زندگی واقعی می‌کند، نزدیکی آن به وضعیت زندگی انسان معاصر است. وقتی از ابتدا نقشی به شما اطلاق می‌شود، فارغ از اینکه آن نقش خوب باشد یا بد، باید تا انتها آن را بازی کرد. در اینجا فرصتی برای تغییر نقش و رویکرد تعاملات پیدا نمی‌شود. در این دیدگاه این تصور وجود دارد که چینش نقش‌ها به گونه‌ای است که فرد در هر صورت به یک هژمونی می‌بازد و تا حدی با رضایت آن را انجام می‌دهد.

بازی مافیا بازنمایی از وضعیت انسان معاصر است که در شتاب تحمیلی عصر جدید از هر ابزاری برای رسیدن به هدف خود استفاده می‌کند.

در چنین ساختاری، هدف اصلی برد و زود به هدف رسیدن است. این هدف استفاده از هر ابزاری را برای ضمانت بقا و تسلط گروه خود توجیه می‌کند. اعم از فریب، تحمیل نظر، خودخواهی، بی‌تفاوتی نسبت به دیگران، زیرآب زدن، تقلب و راحت طلبی. به همین دلیل، بازی مافیا بازنمایی از وضعیت انسان معاصر است که در شتاب تحمیلی عصر جدید از هر ابزاری برای رسیدن به هدف خود استفاده می‌کند. این شتاب با بی‌توجهی به منافع گروه‌ها و خیر عمومی تنها منافع خاص گروه مسلط را دنبال می‌کند و در این راستا اقلیت‌ها، جایی برای حضور پیدا نمی‌کنند و گویی آزاد اما بیگانه و رها شده هستند.

بازی‌گردان مجری حاکمیت کاریزماتیک در شهر

حسنی و همکارانش در مطالعه حاضر به نقش بازی‌گردان در مافیا نیز پرداخته‌اند و براساس تفسیر نظر مشارکت‌کنندگان ۲ دیدگاه متفاوت از جایگاه بازی‌گردان را مورد توجه قرار داده‌اند.

یک اینکه بازی‌گردان معمولاً کسی است که اهداف، سناریوها، نقش‌ها، کنش‌ها و قواعد بازی را معرفی می‌کند. او نظارت و داوری بازی را بر عهده دارد و به نام‌های مختلف ایفای نقش می‌‎کند. او تنها فرد آگاه بازی است که به روند بازی و اقدامات افراد واقف است. با این حال اگر گرداننده خارج از نقش گردانندگی با یک جمع آشنا بخواهد در یکی از دست‌ها بازی کند، به گفته تجارب افراد، همه آن افراد تلاش خواهند کرد که به او سخت بگیرند. جا به جا شدن نقش گرداننده با بازیکنان، چیزی شبیه به چرخه انتقام در رابطه ارباب-بردگی است.

دوم اینکه به عقیده عده‌ای او همچنان یک اسطوره یا قهرمان بازی نیست بلکه تنها دارای صفاتی همچون نظم‌دهندگی و داوری است. به همین ترتیب اگر در جایی «وجه کاریزماتیک» گرداننده نقش مهمی در دفع تنش‌ها داشت یا برحسب اعمال قدرتی که داشت به صورت سلیقه‌ای رفتار می‌کرد. در جایی دیگر این «حاکمیت قانون» است که راجع به عملکرد گرداننده قضاوت می‌کند.آن هم نه با انتقام بلکه بازی‌کنندگان درباره نحوه داوری و اجرای او انتقاد می‌کردند.

در جامعه‌ای شفاف نیز چون افراد از ضعف‌های خود آگاه‌اند، با بحث، نقد، گفت‌وگو و در میان گذاشتن اندیشه‌شان فرصت‌های بهبود حل مسایل را ایجاد می‌کنند. به بیانی دیگر اشتباهاتشان نادیده گرفته نشده و مسئولیت پاسخ‌گویی در قبال اشتباهات صورت می‌گیرد. بنابراین اینجا کاریزمای فرد اهمیت پیدا نمی‌کند بلکه فرد از دایره امور مقدس به امور نامقدس راه می‌یابد تا بازاندیشی بر روی تصمیمات صورت بگیرد.

تقدس و تقدس زدایی از فرد

طبق نظر پژوهشگران این مطالعه، در بازی مافیا این تصمیمات است که برای پیشبرد بازی لازم است و ارتباطی به خوب یا بد بودن شخص ندارد. ممکن است در جایی تصمیمات، منافع گروه را تضمین کند و در جایی دیگر تصمیمات او به ضرر گروه باشد. پس برای افراد استدلال‌ها اولویت پیدا می‌کند نه هویت افراد. این مسیر همچون بخش‌های دیگر از بازی به صورت دورانی در جریان است. اینکه کدام شیوه در کدام بازی اجرایی می‌شود، متغیر است و متاثر از گرایشات فکری بازیگران در زندگی واقعی است.

بحث و نتیجه‌گیری:

از نظر حسنی و همکارانش بازی مافیا، امروز بازی مافیا میان عموم جایی برای خود باز کرده است. تفاسیری که به دست آمد، حاکی از وجود عناصر اجتماعی در بازی است. این بازی تصویری از تعاملات اجتماعی و بینش افراد در دنیای واقعی ارائه می‌دهد؛ از خواسته‌ها، ناخواسته‌ها، انتظارات، آرزوها، انواع نقش‌ها و کنش‌ها، واقعیت‌ها، انکارها، مسئولیت‌ها، شکست‌ها، احساسات و عقلانیت.

نویسندگان معتقد هستند: گویی در بازی هم افراد مشغول نمایش حضور اجتماعی خود و تعیین سرنوشت فردی و جمعی هستند، در جایی که با وجوه دیگری از خود آشنا می‌شوند که شاید در دنیای واقعی هرگز امکان مواجه با آن را نداشتند. در بازی مافیا نیز افراد و گروه‌ها همچون دنیای واقعی در حال تعامل و کشمکشی دائمی هستند برای رسیدن به حقیقت‌؛ شناسایی کسانی که در پوشش شهروندی با شهروندنمایی به شهر آسیب می‌رسانند و تلاش برای پیشرفت شهر و دورکردن آن از آسیب‌ها.

حسنی و همکارانش، بازی مافیا را فرصت خوبی برای محققان حوزه علوم اجتماعی می‌دانند و نتیجه می‌گیرند که ازآنجاکه تیپ‌های مختلف اجتماعی-سیاسی در بازی حضور دارند، این میدان فرصت خوبی برای فهم و درک کنش‌ها و تفسیر گروه‌ها در موقعیت‌های مختلف اقتصادی، اجتماعی، سیاسی و فرهنگی فراهم می‌کند؛ اینکه در باب حل مسائل و گره‌ها هر گروه چه شیوه مواجه‌ای را ارجح می‌داند، چگونه به حل تعارض منافع می‌پردازد یا به تفاهم می‌رسد، اینکه در ناخودآگاه جمعی نیاز به فرد کنترل‌گر برای اداره شهر وجود دارد یا قانون و نقد همیشگی ساختار قدرت‌، گروه‌ها را به مسئولیت‌پذیری و همیاری وامی‌دارد و در این جهت اقتدار عقلانی-قانونی پیشران و مشروع است؛ به همین دلیل بازی مافیا فضای مناسبی برای به پرسش کشیدن مسائل اجتماعی-سیاسی در ساحت جهانی یا درون جامعه است.

منبع:

سید قاسم حسنی، نادر رازقی و مریم قدیمی (۱۴۰۴). «مطالعه‌ای مردم‌نگارانه: تفسیر جوانان از بازی مافیا»، مجله جامعه‌شناسی کاربردی، سال سی و ششم، شماره ۹۷