مهارت‌هایی که نوجوانان را از «اعتیاد به اینترنت» نجات می‌دهند

در سال‌های اخیر، استفاده بیش از اندازه نوجوانان از فضای مجازی، باعث نگرانی‌های زیادی در زمینه سلامت روانی و اجتماعی آن‌ها شده است. حالا پژوهشی تازه، نگاهی دقیق به این موضوع داشته و راهکارهایی را برای غلبه بر آن ارائه داده است.

کد خبر: ۷۹۶۰۵۳

تاریخ: ۰۴ ارديبهشت ۱۴۰۴ - ۱۸:۴۰

به گزارش ایران اکونومیست، در دنیای امروز، تلفن همراه دیگر فقط یک ابزار تماس نیست، بلکه به ابزاری چندمنظوره برای سرگرمی، ارتباطات اجتماعی و حتی آموزش تبدیل شده است. این همه‌کاره بودن تلفن‌های هوشمند باعث شده تا نوجوانان بیش از پیش به آن وابسته شوند. این وابستگی، به‌ویژه پس از همه‌گیری کرونا، شدت گرفته است. تعطیلی مدارس و فاصله گرفتن نوجوانان از فعالیت‌های حضوری باعث شد تا بخش بزرگی از وقت آن‌ها صرف اینترنت و فضای مجازی شود. این موضوع در عین حال که می‌تواند فوایدی داشته باشد، نگرانی‌هایی هم به‌دنبال دارد. استفاده زیاد از فضای مجازی می‌تواند نوجوانان را دچار اضطراب، بی‌قراری، دل‌مشغولی دائمی و حتی مشکلات رفتاری و اجتماعی کند.

یکی از مشکلات مهمی که در میان نوجوانان وابسته به فضای مجازی دیده می‌شود، نداشتن انعطاف‌پذیری در فکر و رفتار است. منظور از این اصطلاح، توانایی فرد در برخورد با موقعیت‌های جدید، پذیرش تغییرات و داشتن دید باز نسبت به تجربه‌های تازه است. وقتی نوجوان نتواند با موقعیت‌های غیرمنتظره یا دشوار کنار بیاید، ممکن است دچار سردرگمی، تعلل در تصمیم‌گیری یا حتی رفتارهای ناسازگار شود. از طرف دیگر، ارتباطات اجتماعی و رضایت از آن نیز در این شرایط تحت تأثیر قرار می‌گیرد. نوجوانانی که بیشتر در دنیای مجازی زندگی می‌کنند، گاهی دچار مشکل در ایجاد ارتباط‌های واقعی، همدلی با دیگران و مشارکت در جامعه می‌شوند. این عوامل، نیاز به اقداماتی برای بهبود مهارت‌های روانی و اجتماعی نوجوانان را پررنگ می‌کند.

در همین راستا، حسن آذرگون، استادیار گروه روان‌شناسی دانشگاه پیام نور تهران، با همکاری دانشگاه آزاد اسلامی واحدهای مشهد و نیشابور، پژوهشی را در میان دانش‌آموزان نیشابوری انجام داده‌اند. موضوع این پژوهش، بررسی تأثیر آموزش برخی مهارت‌های پایه‌ای زندگی، مثل تصمیم‌گیری، مدیریت هیجانات، و ارتباط مؤثر، بر نوجوانانی بوده که به استفاده زیاد از فضای مجازی وابسته هستند.

در این تحقیق، پژوهشگران با انتخاب ۳۰ دانش‌آموز از شهر نیشابور که وابستگی زیادی به اینترنت و فضای مجازی داشتند، آموزش‌هایی در قالب هشت جلسه ۹۰ دقیقه‌ای برگزار کردند. این آموزش‌ها، شامل تمرین‌هایی برای تقویت مهارت‌های زندگی بودند.

محققان پیش از شروع آموزش‌ها و همچنین پس از پایان آن، از شرکت‌کنندگان آزمون‌هایی گرفتند تا تغییرات احتمالی در وضعیت فکری و اجتماعی آن‌ها را بررسی کنند. برای سنجش وابستگی به اینترنت، انعطاف‌پذیری ذهنی و بهزیستی اجتماعی از پرسشنامه‌های استاندارد استفاده شد.

نتایج به‌دست‌آمده نشان دادند که آموزش مهارت‌های زندگی تأثیر مثبتی بر توانایی فکری و رفتاری دانش‌آموزان داشته است. نوجوانانی که در این جلسات شرکت کرده بودند، پس از پایان دوره، انعطاف‌پذیری بیشتری در فکر و تصمیم‌گیری نشان دادند و در برابر موقعیت‌های مختلف، واکنش‌های بهتری داشتند.

همچنین، بهبود در وضعیت اجتماعی آن‌ها نیز مشاهده شد. این دانش‌آموزان بعد از آموزش‌ها، احساس بهتری نسبت به روابط خود با دیگران داشتند و توانستند تعاملات اجتماعی سالم‌تر و مؤثرتری برقرار کنند. در مجموع، آموزش این مهارت‌ها باعث افزایش احساس رضایت از زندگی اجتماعی و کاهش برخی نشانه‌های وابستگی به فضای مجازی شد.

اهمیت این یافته‌ها زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم مهارت‌های زندگی، مهارت‌هایی هستند که افراد را برای مدیریت بهتر زندگی روزمره آماده می‌کنند. این مهارت‌ها، شامل تصمیم‌گیری آگاهانه، حل مسئله، بیان مؤثر احساسات و کنار آمدن با استرس‌های زندگی هستند. آموزش چنین مهارت‌هایی می‌تواند نوجوانان را برای روبه‌رو شدن با چالش‌های زندگی واقعی توانمندتر کند و از گرایش آن‌ها به دنیای مجازی بکاهد.

نتایج این پژوهش که در مجله «تحقیقات علوم رفتاری» وابسته به دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی اصفهان و انجمن علمی روان‌پزشکان ایران منتشر شده اند، همچنین بر اهمیت ورود آموزش مهارت‌های زندگی به برنامه‌های درسی مدارس تأکید دارد. پژوهشگران پیشنهاد می‌کنند که این آموزش‌ها در قالب محتواهای آموزشی رسمی وارد مدارس شود و معلمان نیز با این مهارت‌ها آشنا شوند تا بتوانند در کلاس‌های خود آن‌ها را به دانش‌آموزان منتقل کنند. این اقدام می‌تواند به‌ویژه در مناطقی که استفاده زیاد از فضای مجازی به یک معضل تبدیل شده، نقش مؤثری در کاهش آسیب‌ها داشته باشد.