لبنان ۲۰۲۵ با دوران پس از اشغال در ۱۹۸۲ شباهتی ندارد

واقعیات کنونی لبنان بر خلاف آنچه برخی وانمود می‌کنند با اوضاع سال ۱۹۸۲ تفاوت‌هایی اساسی دارد؛ سالی که در آن، فروپاشی بنیان‌های ملی، لبنان و فلسطین را فرا گرفت و دولت بیروت را به سوی توافق ۱۷ می ۱۹۸۳ و سازمان آزادی‌بخش فلسطین را به سمت سازش اسلو در سال ۱۹۹۳ سوق داد.

کد خبر: ۷۹۵۸۷۷

تاریخ: ۰۴ ارديبهشت ۱۴۰۴ - ۱۲:۰۷

از زمانی که اعلام شد توافقی برای آتش‌بس میان لبنان و «اسرائیل» در پایان نوامبر ۲۰۲۴ (آذرماه ۱۴۰۳) حاصل شده تا به امروز، ایده‌ مقایسه میان آنچه پس از تهاجم «اسرائیل» به لبنان در سال ۱۹۸۲ رخ داد و آنچه این روزها شاهدش هستیم، بارها تکرار شده است؛ به‌ویژه زمانی که صحبت از روند امنیتی-دیپلماتیکی به میان می‌آید که ممکن است به عادی‌سازی روابط میان لبنان و «اسرائیل» بیانجامد.

برخی با این مقایسه میان دو دوره زمانی که ۴۳ سال از هم فاصله دارند، می‌خواهند بگویند سرنوشتی که بازیگری مانند آمریکا رقم می‌زند، سرنوشتی است ناگزیر و گریزناپذیر. در حالی‌ که برخی دیگر، با همان مقایسه، معتقدند می‌توان پروژه آمریکایی در منطقه را شکست داد؛ همان‌گونه که این پروژه ۴۳ سال پیش شکست خورد.

خوانش واقع‌بینانه ما را وادار می‌کند که گذشته را از دریچه واقعیات کنونی ننگریم و شرایط امروز را هم با عینک گذشته داوری نکنیم؛ بنابراین باید هر رویداد را در بستر زمانی خودش بررسی کرد تا بتوان به استنتاجی تا حد امکان عینی رسید.

برای این‌ که خواننده در جزئیات غرق نشود، تنها به ذکر مهم‌ترین نتایج جنگ «اسرائیل» در سال ۱۹۸۲ و مهم‌ترین نتایج جنگ «اسرائیل» در سال ۲۰۲۴ بسنده می‌کنیم.

پیش‌روی ارتش صهیونیستی تا بیروت در ۱۹۸۲

«اسرائیل» نام جنگ خود در سال ۱۹۸۲ را «صلح برای جلیل» گذاشت و بر اساس تفاهمش با آمریکا قرار بود عملیات تا مرز رودخانه الأولی (۴۰ کیلومتری که برد نهایی موشک کاتیوشا در آن زمان بود) متوقف شود. اما «آریل شارون» وزیر جنگ وقت «اسرائیل»، بر پایه اطلاعاتی از سوی منابع خودی و لبنانی، نخست‌وزیر «مناخیم بگین» را قانع کرد که عملیات نظامی را تا رسیدن به پایتخت لبنان گسترش دهد. این تصمیم در ابتدا خشم آمریکایی‌ها را برانگیخت، اما خیلی زود، آن‌ها همه حمایت‌های لازم را از دولت بگین به عمل آوردند؛ نه تنها نظامی، بلکه حمایت‌ها از طریق شورای امنیت سازمان ملل به صورت سیاسی نیز ادامه پیدا کرد.

به این ترتیب، شارون نیروهایش را تنها طی چند روز به سمت پایتخت، بیروت، پیش راند و سرانجام موفق شد محاصره‌ای ۷۲ روزه بر بیروت تحمیل کند؛ محاصره‌ای همراه با بمباران شدید زمینی، دریایی و هوایی و نیز محروم‌ سازی ساکنان از آب، برق، دارو و دیگر نیازهای اساسی زندگی. با این‌ حال، تمام تلاش‌ها برای ورود به شهر با شکست مواجه شد و این به‌ لطف خط دفاعی‌ای بود که مقاومت فلسطینی با همه جناح‌هایش، ارتش سوریه و جنبش ملی لبنان فراهم کردند.

جولان سربازان رژیم صهیونیستی در جنوب لبنان- ۱۹۸۴ میلادی

با افزایش فشار «اسرائیل» بر بیروت، رهبران لبنان در آن زمان تصمیم گرفتند از «یاسر عرفات» رئیس سازمان آزادی‌بخش فلسطین بخواهند که با طرح «فیلیپ حبیب» فرستاده آمریکایی لبنانی‌تبار موافقت کند؛ طرحی که شامل خروج دریایی همه رزمندگان سازمان آزادیبخش فلسطین از بیروت و عقب‌نشینی زمینی نیروهای ارتش سوریه بود.

همزمان، «ولید جنبلاط» رئیس جنبش ملی آن زمان نیز اعلام کرد که این جبهه -متشکل از احزابی با گرایش‌های سیاسی و ایدئولوژیکی مختلف- منحل می‌شود و واقعا، بیش از ۱۴ هزار رزمنده فلسطینی از نوزدهم اوت ۱۹۸۲ از بندر بیروت با کشتی به تونس و دیگر کشورهای عربی منتقل شدند که در راس آن‌ها یاسر عرفات و بسیاری از رهبران سازمان آزادی‌ بخش فلسطین در بیروت قرار داشتند. همچنین بیش از ۲۵۰۰ سرباز از ارتش آزادی‌بخش فلسطین (وابسته به ارتش سوریه) از بیروت به بقاع و از آنجا از طریق زمینی به دمشق منتقل شدند. هنوز چند روزی از آغاز این عملیات نگذشته بود که پارلمان لبنان در ۲۳ اوت ۱۹۸۲ در دانشکده جنگ در فیاضیه تشکیل جلسه داد و «بشیر جمیل» فرمانده نیروهای لبنانی را با پشتیبانی تانک‌های اسرائیلی به ریاست‌جمهوری برگزید.

تنش‌های پس از اشغال و اجبار لبنان به انجام «مذاکرات صلح»

کمتر از سه هفته بعد، جمیل در مقر حزب کتائب در الاشرفیه ترور شد و پارلمان، برادرش «امین جمیل» را به ریاست‌جمهوری انتخاب کرد. امین نیز به‌ سرعت «شفیق الوزان» وکیل اهل بیروت را به عنوان نخست‌وزیر منصوب کرد. هم‌زمان، نیروهایی از ارتش‌های چندملیتی (آمریکا، فرانسه و ایتالیا) در خیابان‌های بیروت مستقر شدند و ارتش لبنان نیز تحت فرماندهی واحدی، مجددا سازماندهی شد تا سیاست‌های قدرت سیاسی جدید را اجرا کند؛ سیاستی که اولویت نخست آن، به اصطلاح پیگرد «سلاح غیرقانونی» بود.

علاوه بر این، «اسرائیل» مقامات سیاسی لبنان را مجبور کرد به انجام آنچه «مذاکرات صلح» نامیده می‌شد؛ مذاکراتی که میان هتل «لبنان بیچ» در منطقه خلده جنوب بیروت و یکی از هتل‌های مستعمره کریات شمونه در شمال فلسطین اشغالی در رفت‌وآمد بود. این مذاکرات دیری نپایید تا آنکه توافق‌نامه‌ای موسوم به توافق ۱۷ مه (تاریخ امضای آن در سال ۱۹۸۳) به تصویب رسید.

در این توافق، دولت لبنان تمام مؤلفه‌های حاکمیت ملی خود را با پذیرش آزادی عمل نیروهای «اسرائیلی» در زمین، دریا و هوا به بهانه حفظ امنیت این رژیم، به اسرائیل واگذار کرد. اما این توافق تنها چند ماه دوام آورد چرا که تحولات لبنان از زمان شکل‌گیری مقاومت، جنگ کوهستان در سپتامبر ۱۹۸۳ تا ۶ فوریه ۱۹۸۴، منجر به سقوط دولت لبنان در همان پارلمانی شد که کمتر از یک سال قبل آن را تصویب کرده بود.

می‌توان گفت نتیجه‌ تجاوز «اسرائیل» در آن زمان، پیروزی آشکار این رژیم و شکست بی‌ چون ‌وچرای نیروهای مقاومت -اعم از گروه‌های فلسطینی و لبنانی- و همچنین سوریه و متحد بین‌المللی آنان یعنی اتحاد جماهیر شوروی و بلوک کشورهای سوسیالیستی بود.

جنگ سوم علیه لبنان

در اکتبر ۲۰۲۴، «اسرائیل» تجاوز زمینی جدیدی را با عنوان «جنگ سوم لبنان» علیه این کشور آغاز کرد. این حمله بیش از یک سال پس از آغاز جنگ حمایت از غزه از سوی حزب‌الله صورت گرفت؛ جنگی که شامل تبادل آتش موشکی و توپخانه‌ای با ارتش «اسرائیل» در سراسر مرز لبنان بود.

«اسرائیل» پیش از آغاز جنگ، هزاران دستگاه پیجر و ابزار ارتباطی بی‌سیم را از طریق عملیاتی اطلاعاتی که طی سال‌ها برنامه‌ریزی شده بود، منفجر کرد؛ عملیاتی که منجر به خروج بیش از پنج هزار نفر از نیروهای حزب‌الله از میدان نبرد شد. در ادامه، موجی از ترورها رخ داد که اکثر فرماندهان نظامی حزب، از جمله دبیرکل «سید حسن نصرالله» جانشینش «سید هاشم صفی‌الدین» و فرماندهان «گردان رضوان» را هدف قرار داد.

تصویری از محل شهادت دبیرکل حزب الله لبنان

در ادامه، ارتش «اسرائیل» که گمان می‌کرد پس از این ضربات، پیشروی زمینی آسانی خواهد داشت، از شدت مقاومت مدافعان نیروی زمینی مقاومت شگفت‌زده شد؛ به‌گونه‌ای که با وجود بمباران سنگین زمینی و هوایی شبانه‌روزی که به مدت ۶۶ روز ادامه داشت نتوانست بیش از دو تا سه کیلومتر در عمق نوار مرزی لبنان پیشروی کند.

«شیخ نعیم قاسم» دبیرکل فعلی حزب‌الله، اظهار داشته که رزمندگان مقاومت، تمام درخواست‌های فرماندهی برای عقب‌نشینی را رد کردند و بر ادامه مبارزه به شیوه‌ای شهادت‌طلبانه پافشاری داشتند.

در نهایت، حزب‌الله با توافق آتش‌بس در بازه‌ای ۶۰ روزه موافقت کرد؛ توافقی که با میانجی‌گری ایالات متحده و فرانسه و با موافقت دولت‌های لبنان و «اسرائیل» حاصل شد. این توافق شامل خروج سلاح حزب‌الله از سراسر مناطق جنوب رود لیتانی بود، در برابر آن که «اسرائیل» نیروهایش را طی این بازه زمانی از همه مناطق اشغالی در لبنان خارج کند و ارتش لبنان همراه با نیروهای حافظ صلح بین‌المللی (یونیفیل) در منطقه جنوب رودخانه مستقر شود و همه اقدامات خصمانه میان دو طرف مطابق با قطعنامه ۱۷۰۱ شورای امنیت سازمان ملل متحد (مصوب سال ۲۰۰۶ و پس از پایان جنگ سی و سه روزه) متوقف گردد.

«اسرائیل» اما به این بازه زمانی پایبند نماند و یک‌جانبه آن را به مدت یک ماه دیگر تمدید کرد و سپس نیز از خروج کامل از مناطق اشغالی لبنان در جنوب سرباز زد؛ به‌گونه‌ای که نیروهایش را در پنج تپه استراتژیک و مناطق دیگری در داخل خاک لبنان نگاه داشت. علاوه بر آن در شمال شهرک غجر، تپه‌های کفرشوبا، مزارع شبعا و دامنه‌های غربی کوه شیخ از سمت راشیا نیز اکنون حضور دارد. افزون بر این، «اسرائیل» به توقف اقدامات خصمانه پایبند نماند و همچنان به انجام حملات هوایی و گلوله‌باران زمینی علیه مناطق لبنانی ادامه داد؛ نه فقط در جنوب، بلکه در بقاع، ضاحیه جنوبی و شمال شرق لبنان (با بیش از سه هزار مورد نقض آتش‌بس).

مقدمه‌چینی برای ورود به «عصر اسرائیلی»!

طبق آمار رسمی «اسرائیل»، ارتش اشغالگر از زمان آتش‌بس تاکنون که بیش از ۱۲۰ روز گذشته، بیش از ۱۲۰ شهروند لبنانی را به شهادت رسانده است. این در حالی است که حزب‌الله به‌طور کامل به توافق پایبند بوده و موقعیت سلاح‌ها و انبارهای مهمات خود را در جنوب لیتانی به ارتش لبنان اطلاع داده است. با این حال، ژنرال آمریکایی «جاسپر جیفرز» رئیس کمیته نظارت بر آتش‌بس، اجازه نداد ارتش لبنان این سلاح‌ها و مهمات را حفظ کند و اصرار داشت که در محل نابود شوند؛ امری که در عمل نیز در بیش از ۵۰۰ نقطه که تحت اختیار ارتش لبنان در جنوب رود لیتانی قرار گرفت، اجرایی شد.

در برابر این واقعیت کنونی، برخی بر این باورند که لبنان وارد «عصر اسرائیلی» شده و گریزی از تسلیم شدن در برابر دیکته‌های «اسرائیل» و آمریکا برای دولت نوزاد لبنان -شامل ریاست‌جمهوری و دولت جدیدش- وجود ندارد. برخی نیروهای سیاسی برجسته در لبنان نیز شروع کرده‌اند به تبلیغ این ایده که مقاومت در لبنان پایان یافته و باید با «اسرائیل» عادی‌سازی روابط صورت گیرد.

طنز تلخ ماجرا آنجا است که همین نیروها در سال ۱۹۸۲ نیز این منطق را ترویج کردند و حتی با «اسرائیل» در تعقیب یا ربایش نیروهای مقاومت همکاری داشتند؛ کسانی که هنوز هم سرنوشت صدها نفرشان نامعلوم است.

تفاوت سال ۲۰۲۵ با ۱۹۸۲

قیاس میان دو جنگ با «اسرائیل» البته درست نیست. در سال ۱۹۸۲، ارتش «اسرائیل» به قلب پایتخت، بیروت رسید و سربازانش در کافه‌های خیابان الحمرا قهوه نوشیدند. نیروهای سه کشور (آمریکا، فرانسه و ایتالیا) عضو ناتو یعنی هم‌پیمان «اسرائیل» هم در پایگاه‌های نظامی بیروت مستقر شدند. حتی یک گشتی «اسرائیل» وارد سفارت شوروی در منطقه کورنیش المزرعه در بیروت شد. در آن زمان، نیروهای مقاومت به گروه‌های کوچکی محدود می‌شدند: حزب کمونیست لبنان، سازمان کار کمونیستی، حزب سوری قومی اجتماعی، حزب کار سوسیالیستی عربی و اتحاد سوسیالیستی عربی (تشکیلات ناصری) که فقط به سلاح‌های سبک نظیر مسلسل، نارنجک و آرپی‌جی مجهز بودند.

در آن ایام، یأس و ناامیدی حاکم بود. مردم از ترس بازداشت توسط نیروهای «اسرائیل»، سلاح‌های شخصی‌شان را در سطل‌های زباله خیابان‌های بیروت می‌انداختند. اما در سال ۲۰۲۴، ارتش «اسرائیل» در جریان جنگ ۶۶ روزه نتوانست بیش از سه کیلومتر از مرز لبنان پیشروی کند؛ با وجود شدت و گستره درگیری که بیش از دو ماه ادامه داشت.

آمریکا حتی نیروی زمینی‌اش را وارد نکرد و فقط ژنرال جاسپر جیفرز را فرستاد، چرا که به‌ خوبی می‌دانست نمی‌تواند ارتشش را به لبنان بفرستد. او دو تجربه دردناک در این زمینه داشت؛ اول، در سال ۱۹۵۸ که سربازان آمریکایی در منطقه الاوزاعی هنگام حمایت از «کمیل شمعون» رئیس‌جمهور وقت لبنان (هم‌پیمان پیمان بغداد) درگیر شدند. دوم، در سال ۱۹۸۳ که مقر فرماندهی تفنگداران دریایی آمریکا در جاده فرودگاه بیروت منفجر شد و ۲۴۶ سرباز آمریکایی از بین رفتند. نباید تجربه فرانسه را هم فراموش کرد که در همان سال با انفجار مقر نیروهایش در بیروت بیش از ۶۰ کشته داد.

در آن زمان، مقاومت اصلا نیرومند نبود، بلکه فقط گروه‌هایی کوچک با اسلحه سبک بودند که علاوه بر نقش منفی ارتش لبنان در دوران امین جمیل در محاصره آمریکایی، فرانسوی و ایتالیایی و نیروهای «اسرائیل» قرار داشتند.

امروز اما با وجود خسارت‌های سنگین در نفرات، تجهیزات، سلاح و سامانه‌های فرماندهی و کنترل، مقاومت همچنان ارتشی از ده‌ها هزار رزمنده در اختیار دارد، ذخایری مشخص از سلاح را حفظ کرده و مهم‌تر از همه، از حمایت مردمی گسترده‌ای برخوردار است که در مراسم تشییع پیکر دو چهره شاخص حزب‌الله یعنی سیدحسن نصرالله و سیدهاشم صفی‌الدین و همچنین در بازگشت مردم به روستاهای جنوبی‌شان ، با وجود ویرانی‌های گسترده، نمود یافت.

می‌توان گفت که بزرگ ‌ترین خسارت راهبردی مقاومت امروز، از دست دادن سوریه است؛ کشوری که بیش از چهار دهه شریان حیاتی حمایت از مقاومت به ‌شمار می‌رفت. همچنین، در گذشته اتحاد جماهیر شوروی (و همراهش پیمان ورشو) به رهبری «یوری آندروپوف» وجود داشت که از سوریه حمایت می‌کرد و در کنار مقاومت در لبنان ایستاده بود.

در برابر این استدلال، می‌توان به مثال مقاومت در فلسطین (کرانه باختری و نوار غزه) اشاره کرد که با وجود محاصره‌ همه ‌جانبه از سوی ارتش اسرائیل، توانست این حصار را بشکند، خود را مسلح کند، آموزش ببیند و در عمل، این نظریه را اثبات کند که اگر اراده‌ مقاومت وجود داشته باشد، حتما راه یا وسیله‌ای برای تحقق آن اراده پیدا خواهد شد.

در سال ۱۹۸۲، «جبهه پایداری» متشکل از حکومت‌های عراق، لیبی و سوریه وجود داشت. همچنین انقلاب امام خمینی نیز با اعزام نیرویی از سپاه پاسداران انقلاب اسلامی که حزب‌الله و مقاومت را بنیان نهاد، موضع خود را نسبت به فلسطین به ‌صورت عملی نشان داد؛ مقاومتی که با عملیات استشهادی «احمد قصیر» در نوامبر ۱۹۸۲ و انفجار مقر فرماندهی نظامی «اسرائیل» در شهر صور، نمود یافت.

اما امروز دیگر نه سوریه‌ ۱۹۸۲ وجود دارد، نه جبهه‌ای برای پایداری و مقابله، نه شوروی و نه پیمان ورشو. ایران اگر چه در محاصره است، اما با این حال، هیچ‌گاه حمایت خود از حزب‌الله را متوقف نکرده؛ با اینکه آمریکایی‌ها و «اسرائیل» تلاش می‌کنند حتی «اکسیژن» مالی را هم از حزب‌الله بگیرند تا مانع بازتولید نیروی بازدارنده‌ای شوند که بتواند از لبنان حفاظت کند و از حامیانش پشتیبانی کند تا بتوانند مناطق آسیب‌دیده را پس از جنگ اخیر بازسازی کنند.

و باز به آغاز برگردیم. ویژگی برجسته‌ مقاومت در لبنان آن است که ساختار آن با وجود آسیب‌هایی که دیده، هنوز منسجم و نیرومند باقی مانده است... و روزهای آینده، صحت یا نادرستی این برداشت را اثبات خواهد کرد.

این نقطه‌ی قوت، تفاوت عمده‌ای با واقعیات داخلی سال ۱۹۸۲ در لبنان دارد؛ سالی که در آن، فروپاشی همه‌ بنیان‌های ملی لبنان و فلسطین را فرا گرفت و دولت لبنان را به سوی توافق ۱۷ می ۱۹۸۳ و سازمان آزادی‌بخش فلسطین را به سوی توافق اسلو در سال ۱۹۹۳ سوق داد.

در جمع‌بندی، آنچه مقاومت امروز نیاز دارد، تکمیل بازنگری در تجربه‌ خویش است؛ به‌ویژه در مورد نقاط ضعف و خطاهایی که در نبرد اخیر وجود داشت؛ با همه‌ی قوت‌ها و ضعف‌ها، با همه‌ی درس‌های دشوار و دردناک. همچنین به زمانی نیاز دارد تا عناصر قدرت را انباشته کند؛ عناصری که بتوانند هم خود مقاومت و هم حامیان آن را برای برخاستن دوباره توانمند سازند.

تجربه‌ی بیشتر ملت‌ها یک حقیقت را بیان می‌کند: شب اشغال حتما طولانی نخواهد بود.

تحلیلی از سلطان سلیمان روزنامه‌نگار و کارشناس سیاسی لبنان

مترجم: محمدعلی امیر حسین

منبع: سایت لبنانی www.۱۸۰post.com