هوش‌مصنوعی؛ دوست یا دشمن بازار کار ایران

با ظهور هوش مصنوعی، بازار کار ایران در حال تجربه تحولی شگرف است.حال سوال اینجاست آیا این فناوری نوین می‌تواند به یک همزیستی مثبت منجر شود یا تهدیدی جدی برای بازار کار ایران خواهد بود؟

کد خبر: ۷۶۱۱۲۶

تاریخ: ۰۵ آذر ۱۴۰۳ - ۱۱:۴۴

به گزارش ایران اکونومیست؛  به مجموعه‌ای از فناوری‌ ها و سیستم‌ های کامپیوتری اطلاق می‌شود که قادر به انجام وظایف انسانی مانند یادگیری، استدلال، حل مسئله و درک زبان طبیعی هستند. به عبارت دیگر، هوش مصنوعی به ماشین‌ها این امکان را می‌دهد که اطلاعات را پردازش کرده، از تجربیات خود یاد بگیرند و تعاملات معناداری با انسان‌ها داشته باشند.

هوش مصنوعی به دو دسته اصلی تقسیم می‌شود. دسته اول، که برای انجام یک وظیفه خاص طراحی شده است، مانند شناسایی تصویر، پردازش زبان طبیعی یا بازی‌هایی مانند شطرنج، به آن هوش مصنوعی محدود (Narrow AI) گفته می‌شود. دسته دوم، که توانایی انجام انواع وظایف انسانی را دارد، به عنوان هوش مصنوعی عمومی (General AI) شناخته می‌شود. در حال حاضر، هوش مصنوعی عمومی هنوز در مراحل تکامل قرار دارد.

تاریخچه ابداع هوش‌مصنوعی به سال ۱۹۵۰ برمی‌گردد؛ زمانی که آلن تورینگ، نظریه «آزمایش تورینگ» را مطرح کرد. این نظریه در مقاله ای با عنوان «محاسبه و هوش» (Computing Machinery and Intelligence) ارائه شد و به بررسی قابلیت های ماشین ها در شبیه سازی رفتار انسانی و تشخیص هوش‌مصنوعی پرداخت. اما هوش‌مصنوعی به طور رسمی در کنفرانس Dartmouth در سال ۱۹۵۶ متولد شد. در این کنفرانس، پژوهشگرانی مانند جان مک کارت، ماروین مینسکی و هربرت سیمون، شروع به بررسی توانایی های هوش‌مصنوعی کردند و ایده ها و روش‌های جدیدی را برای ایجاد سیستم‌های هوشمند مطرح کردند. در دهه ۱۹۶۰، پروژه های مختلفی مانند برنامه های شطرنج و سیستم‌های حل مساله موفقیت های چشمگیری داشتند. با این حال، در دهه ۱۹۷۰ به دلایلی مانند نبود منابع کافی و انتظارات بیش از حد، «فصل سرد» هوش‌مصنوعی به دلیل کاهش حمایت مالی و پژوهشی آغاز شد.

در دهه‌های ۸۰ و ۹۰ با پیشرفت فناوری های کامپیوتری و ظهور شبکه های عصبی، هوش‌مصنوعی مجددا توجه ها را به خود جلب کرد. در این دوران، الگوریتم های یادگیری ماشین و سیستم‌های تخصصی توسعه یافتند. از ابتدای دهه ۲۰۰۰ تا به امروز با گسترش داده ها و بهبود الگوریتم ها، یادگیری عمیق (Deep Learning) به‌عنوان یکی از ‌‌فناوری های پیشرفته در هوش‌مصنوعی ظهور کرد. این روش به کامپیوترها اجازه می‌دهد که از داده ها به طور خودکار یاد بگیرند و در زمینه هایی مانند پردازش تصویر، پردازش زبان طبیعی و بازی های کامپیوتری به موفقیت های چشمگیری دست یابند.

تهدید یا فرصت؟

به طور کلی هوش‌مصنوعی را هم می‌توان به عنوان یک تهدید و هم به عنوان یک فرصت برای بازار نیروی کار تعریف کرد. برخی از فرصت‌های ایجادشده به واسطه توسعه کاربری هوش‌مصنوعی عبارتند از:

۱. زمینه سازی برای ایجاد شغل های جدید در حوزه هایی مانند داده کاوی، تولید داده، تحلیل داده و توسعه نرم افزار؛

۲. افزایش بهره وری و در نتیجه رشد اقتصادی و افزایش فرصت های شغلی؛

۳. کمک به اتخاذ تصمیمات بهینه با ارائه تجزیه و تحلیل های داده محور و پیش‌بینی های دقیق؛

۴. بهبود کیفیت زندگی با کاهش هزینه‌ها و نیز کاهش زمان انتظار برای انجام کارها.

اما هوش‌مصنوعی در عین حال تهدیدهایی نیز برای بازار کار به همراه خواهد داشت:

۱. از دست دادن شغل : یکی از نگرانی‌های مهم ناشی از هوش‌مصنوعی، از بین رفتن مشاغل قدیمی و تکراری به دلیل خودکارسازی است. کارگران در مشاغلی که به‌راحتی قابل خودکارسازی هستند، ممکن است با خطر کاهش شغل مواجه شوند.

۲. نابرابری های اقتصادی: استفاده از هوش‌مصنوعی می تواند به افزایش شکاف سواد استفاده از هوش‌مصنوعی منجر شود؛ به این ترتیب که افرادی که در زمینه تکنولوژی آموزش دیده اند ممکن است از مزایای بیشتری برخوردار شوند.

۳. چالش های اخلاقی و اجتماعی: استفاده از هوش‌مصنوعی می تواند مشکلاتی از قبیل ناعادلانه بودن در تصمیم‌گیری ها یا تبعیض در استخدام را ایجاد کند. این موارد می تواند به بی اعتمادی نسبت به فناوری های نوین منجر شود.

تاثیر هوش‌مصنوعی بر بازار نیروی کار: هوش‌مصنوعی (AI) به عنوان یکی از ‌‌فناوری های پیشرفته عصر حاضر، تاثیرات قابل‌توجهی بر بازار نیروی کار دارد. این فناوری با خودکارسازی فرآیندها، تحلیل داده ها و شبیه سازی رفتار انسانی، می تواند مشاغل سنتی را متحول و فرصت های جدیدی را برای نوآوری و رشد ایجاد کند.  البته هوش مصنوعی مانند هر تکنولوژی دیگری در کوتاه‌مدت می‌تواند باعث افزایش بیکاری شود، اما در بلندمدت با خلق فرصت‌های تازه این اثر منفی برطرف می‌شود. به عبارت دیگر در بلندمدت هوش مصنوعی تنها موجب کاهش هزینه تولید و در نتیجه افزایش رفاه می‌شود. در ادامه به بررسی تاثیرات مختلف هوش‌مصنوعی بر بخش‌های مختلف بازار کار خواهیم پرداخت.

تاثیر هوش‌مصنوعی بر بازار کار کشورهای توسعه‌یافته و در حال توسعه: سوالی که ممکن است به ذهن متبادر شود این است که آیا هوش‌مصنوعی اقتصادهای توسعه‌یافته و در حال توسعه را به طور یکسان تحت‌تاثیر قرار خواهد داد؟ به لحاظ نظری، به دلیل تفاوت‌های ماهوی بازار نیروی کار در این دو دسته از کشورها شرایط متفاوتی قابل انتظار است. به‌طور کلی می‌توان گفت در کشورهای توسعه یافته چون تمرکز بر کاهش هزینه ها و افزایش بهره وری در صنایع مهم است، طیف گسترده تری از مشاغل و شغل های با درآمد بالا تحت‌تاثیر هوش‌مصنوعی قرار می‌گیرند؛ اما در کشورهای در حال توسعه بیشتر تمرکز بر مشاغل یدی و کارهای تکراری است. بنابراین انتظار می‌رود در این کشورها، به دلیل خودکارسازی و توسعه اتوماسیون، به ویژه در بخش هایی که نیروی کار کم هزینه تری دارند، شغل های بیشتری از دست بروند.

براساس گزارشی از مکینزی، پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۳۰، تقریبا ۸۰۰میلیون شغل در سراسر جهان به دلیل خودکارسازی و هوش‌مصنوعی تحت‌تاثیر قرار گیرند. از این تعداد حدود ۷۰میلیون شغل در ایالات‌متحده و عمدتا در صنایع تولیدی، خدمات مالی و پزشکی از دست خواهد رفت. براساس گزارش مشابهی که توسط WEF ارائه شده، در کشورهای در حال توسعه اوضاع متفاوت است و انتظار می‌رود حدود ۵۰‌درصد از مشاغل، یعنی نزدیک به ۲۰۰میلیون شغل، به ویژه در صنایع کشاورزی، تولیدی و خدماتی تحت‌تاثیر هوش‌مصنوعی قرار گیرند.

اما هوش‌مصنوعی تنها تهدید نیست، بلکه باعث ایجاد مشاغل جدید نیز خواهد شد. طبق گزارشی از گارتنر، پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۲۵، ۹۷میلیون شغل جدید به‌واسطه توسعه فناوری های جدید و هوش‌مصنوعی ایجاد شود. اما سازمان جهانی کار (ILO) تصریح می‌کند این اتفاق در صورتی محتمل است که ۵۴‌درصد کارگران شاغل در همه کشورهای جهان مهارت های خود را با تحولات ناشی از هوش‌مصنوعی انطباق دهند. این مهارت ها عمدتا با فناوری، تجزیه و تحلیل داده ها و تفکر انتقادی در آینده مرتبط خواهند بود. تاثیر هوش‌مصنوعی بر بازار نیروی کار در صنایع مختلف: هوش‌مصنوعی (AI) تاثیرات قابل‌توجهی بر نیروی کار در صنایع مختلف دارد. در ادامه به برخی از آمار و اطلاعات در مورد تاثیر هوش‌مصنوعی بر مشاغل و نیروی کار در چند صنعت مختلف اشاره می کنم.

۱. صنعت بهداشت و درمان: براساس گزارشی از مکینزی، پیش‌بینی می‌شود تا سال ۲۰۲۶، حدود ۳۰‌درصد از فعالیت های این صنعت به دلیل خودکارسازی توسط هوش‌مصنوعی انجام شود. اما این لزوما به معنای تاثیر منفی بر این صنعت نیست، زیرا استفاده از هوش‌مصنوعی در تشخیص پزشکی می تواند زمان صرف‌شده توسط پزشکان برای تجزیه و تحلیل نتایج را تا ۵۰‌درصد کاهش دهد.

۲. بخش مالی و بانکی: طبق گزارشی از PwC، انتظار می‌رود استفاده از هوش‌مصنوعی در بخش مالی و بانکی تا سال ۲۰۳۰ موجب افزایش ۱۵.۷تریلیون دلاری گردش پول در اقتصاد جهانی شود. در عین حال تخمین زده می‌شود که حدود ۲۰میلیون شغل در این بخش، به ویژه مشاغل مربوط به پردازش داده ها و خدمات مشتری، تحت‌تاثیر هوش‌مصنوعی قرار گیرد.

۳. صنایع تولیدی: براساس گزارشی از Deloitte، پیش‌بینی می‌شود هوش‌مصنوعی بهره وری صنایع تولیدی را تا ۲۰‌درصد در پنج‌سال آینده، یعنی تا سال ۲۰۲۹، افزایش دهد. در برخی صنایع تولیدی، نرخ خودکارسازی می تواند به نزدیک ۵۰‌درصد برسد. این امر ممکن است به از دست رفتن حدود ۱.۵میلیون شغل تنها در صنایع تولیدی ایالات‌متحده بینجامد

۴. صنعت خرده فروشی: گزارش ها حاکی از این هستند که تا سال ۲۰۲۵ حدود ۸۵‌درصد مشاغل خرده فروشی به نوعی از فناوری های هوش‌مصنوعی بهره مند خواهند شد. این تغییرات به‌واسطه گسترش اتوماسیون و استفاده از چت بات ها در خرده فروشی خواهد بود که بیشتر سبب رشد این بخش خواهد شد.

۵. صنعت فناوری اطلاعات: طبق تحقیقات Gartner، انتظار می‌رود تا سال ۲۰۲۵، ۷۵‌درصد سازمان‌ها در جهان از هوش‌مصنوعی استفاده کنند. ضمن اینکه پیش‌بینی می‌شود تا سال آینده، از هر چهار شغل IT، یک شغل به تخصص های مرتبط با AI نیاز خواهد داشت. این امر به معنای افزایش تقاضا برای متخصصان علوم داده و مهندسان متخصص هوش‌مصنوعی به میزان بیش از ۳۰‌درصد است.

تاثیرات هوش‌ مصنوعی بر بازار کار ایران

در ایران، براساس گزارش منتشرشده توسط مرکز آمار ایران، نرخ بیکاری در ۶ماه اول سال ۱۴۰۳ برابر با ۷.۵‌درصد بوده است. اگرچه این نرخ در سال‌های اخیر رنگ کاهشی به خود گرفته، اما به عقیده نگارنده دلیلی بر ثبات بازار نیروی کار در ایران نیست؛ زیرا نرخ بیکاری اصطکاکی، ساختاری و بیکاری پنهان است که می‌تواند مبنای شروع دوره ثبات در بازار کار باشد. به‌هرحال، این نرخ هرچه باشد، ممکن است تحت‌تاثیر ظهور هوش‌مصنوعی تغییر کند؛ به‌ویژه در بخش های صنعتی و خدماتی که مستعد خودکارسازی هستند. از سوی دیگر، با توجه به رشد استارت‌آپ ها و فناوری های نوین در ایران، هوش‌مصنوعی می تواند به‌عنوان یک محرک برای ایجاد فرصت های شغلی جدید در حوزه هایی مانند تجزیه و تحلیل داده، توسعه نرم افزار و پردازش زبان عمل کند.

اما چگونه می‌توان تهدیدهای هوش‌مصنوعی برای بازار کار ایران را به فرصت تبدیل کرد؟ با برنامه ریزی صحیح و سرمایه‌گذاری در آموزش و نوآوری، می توان از چالش های ناشی از هوش‌مصنوعی بهره برداری و فرصت های جدیدی برای نیروی کار ایجاد کرد. راهکارهایی مانند آموزش و ارتقای مهارت ها، تشویق به نوآوری و کارآفرینی از طریق حمایت از استارت‌آپ ها، بهبود زیرساخت ها و نهایتا سیاستگذاری و برنامه ریزی مناسب از جمله اقداماتی است که می‌تواند تهدیدهای هوش‌مصنوعی را به فرصتی برای رشد و شکوفایی اقتصادی بدل کند./ دنیای اقتصاد