بحران تامین آب شرب کشور ادامه دارد

طبق بررسی شاخص‌های مهم آب و هواشناسی میانگین بارش کل کشور در تابستان نسبت به تابستان سال گذشته ۵۶‌درصد و نسبت به میانگین بارش بلندمدت تابستان ۲۲‌درصد کاهش داشته است.

کد خبر: ۶۷۱۸۳۳

تاریخ: ۰۲ دی ۱۴۰۲ - ۱۴:۳۸

در سال آبی ۱۴۰۲-۱۴۰۱ (ابتدای مهرماه سال ۱۴۰۱ تا آخر شهریورماه سال ۱۴۰۲) نیز میزان بارش دریافتی نسبت به سال آبی گذشته ۴‌درصد افزایش و نسبت به میانگین بلندمدت ۱۴درصد کاهش داشته است. بررسی وضعیت بارش در استان‏‏‌های مختلف کشور نیز حاکی از آن است که میزان بارش در فصل تابستان به‌جز چهار استان (لرستان، اردبیل، بوشهر و خراسا‏‏‌ن‌شمالی) در سایر استا‏‏‌‏‏‌ن‌ها نسبت به میانگین بلندمدت کاهش داشته است. همچنین میانگین دمای کشور در فصل تابستان نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۱.۱درجه سانتی‏‏‌گراد افزایش داشته است.

بررسی و تحلیل بازوی پژوهشی مجلس از شاخص‌های کلان بخش آب در سه‌ماه دوم سال ۱۴۰۲ حاکی از این است که با توجه به شاخص های مهم آب و هواشناسی در سه‌ماهه تابستان، در مناطق وسیعی از استا ن‌های واقع در فلات مرکزی و جنوب کشور خشکسالی شدید و بسیار شدیدی حاکم بوده است. جنوب خراسان رضوی، بخش هایی از خراسان جنوبی و قسمت اعظم استا ن های سیستان و بلوچستان، کرمان، فارس و یزد خشکسالی بسیار شدید و بخشی از استان سمنان، قم، اصفهان، جنوب خوزستان و بوشهر خشکسالی شدید را تجربه کرده اند. بررسی شاخص های خشکسالی نشان می‌دهد که در این مدت تنها در بخش هایی از استان گیلان، اردبیل، خراسان‌شمالی و خوزستان شرایط ترسالی حاکم بوده است.

در خصوص حوضه‌های آبریز فرامرزی و مشترک، در سه‌ماهه تابستان اغلب مناطق واقع در شرق و غرب کشور، بدون بارش بوده و در برخی مناطق نیز بارشی کمتر از ۵میلی‌متر داشته اند. تنها در شهریورماه، در بخشی از مناطق مرکزی و شما ل‌شرقی افغانستان بارش‌هایی رخ داده که اغلب کمتر از ۱۰میلی‌متر بوده است.

در دوره ۱۲ ماه منتهی به شهریورماه سال ۱۴۰۲ در اغلب کشورهای منطقه، خشکسالی خیلی شدید تا متوسط حاکم بوده است، به نحوی که شرق ترکیه، غرب افغانستان و اغلب مناطق ایران از این خشکسالی متاثر بوده اند. در سه‌ماهه فصل تابستان اغلب مناطق خاورمیانه، شرق دریای خزر و آسیای میانه در معرض خشکسالی کم تا خیلی شدید قرار داشته اند، به نحوی که در کشور عراق «خشکسالی متوسط تا شدید»، در اغلب مناطق نیمه غربی افغانستان «خشکسالی شدید تا خیلی شدید»، در نیمه شرقی افغانستان «خشکسالی خفیف تا نرمال»، در نیمه شرقی ایران «خشکسالی شدید تا خیلی شدید» و در نیمه غربی ایران «خشکسالی خفیف تا متوسط» حاکم بوده است. در همین زمان از کشورهای همسایه تنها ترکیه در شرایط ترسالی قرار داشته است.

پیش‌بینی سازمان هواشناسی کشور نشان می دهد وضعیت بارش در سه ماهه پاییز در خاورمیانه، افغانستان، ترکمنستان، ازبکستان و شرق و شمال شرق آسیا بی هنجاری مثبت و در مناطق کوچک پراکنده ای در مرکز آسیا بی‌هنجاری منفی خواهد بود. همچنین در این مدت، پیش‌بینی وضعیت بارش نشان می دهد که در سه‌ماهه پاییز میانگین دما در قسمت اعظم آسیا بیشتر از نرمال خواهد بود. دمای بالاتر از نرمال در عربستان‌سعودی مشهودتر خواهد بود. همچنین این شرایط در غرب دریای خزر، شمال آفریقا، هند و شرق و جنوب شرق آسیا حاکم خواهد بود.

وقوع خشکسالی در کشورهای همسایه

وقوع خشکسالی در کشورهای همسایه شرقی از جمله افغانستان در کنار برخی اقدامات ساز ه‌ای این کشور روی رودخانه هیرمند، موجب کاهش چشمگیر آورد این رودخانه شده و با توجه به وابستگی منابع آب استا ن‌های شرقی به‌ویژه سیستان و بلوچستان به آب ورودی از رودخانه هیرمند، تامین آب این مناطق با چالش‌های جدی مواجه شده است. علاو ه بر مشکلات مربوط به آب شرب، عدم‌تامین حق‌آبه‌های زیست محیطی، باعث ایجاد کانون‌های گردوغبار در این مناطق شده و در کنار کمبود جدی آب شرب، زندگی مردم را با چالش های بسیاری مواجه کرده است. همچنین کاهش میزان بارش و حاکم بودن شرایط خشکسالی در کشورهای همسایه غربی (عراق) نیز موجب کم شدن ورودی تالاب‌ها و وضعیت نامطلوب اروندرود شده و با ایجاد کانون‌های گردوغبار و نفوذ به داخل کشور، استا ن‌های واقع در مناطق غربی و در برخی موارد بخش‌های گسترد ه ای از کشور درگیر این معضل می‌شوند.

وضعیت ذخیره سدها

درخصوص وضعیت سدهای کشور، بیشترین‌ درصد اختلاف ذخیره با سال گذشته تا آخر شهریورماه مربوط به سد زایند ه‌رود در استان اصفهان است که با ۴۴۱میلیون مترمکعب ذخیره، ۱۵۴‌درصد بیشتر از سال قبل ذخیره آب دارد. با وجود اختلاف فراوان با سال گذشته، تنها ۳۶‌درصد از حجم مخزن این سد تا آخر شهریورماه پر بوده است.

در استان سیستان و بلوچستان، چا ه‌نیمه ها با ۴‌درصد میزان پرشدگی، نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۶۸‌درصد کاهش داشته و در شرایط بحرانی قرار دارند. ذخایر سدهای استان های فارس، کرمانشاه، هرمزگان و خراسان‌رضوی نیز افت محسوسی داشته که این موضوع باعث کاهش سهم منابع آب سطحی در تامین مصارف شده است و اغلب سدها دچار تنش آبی به‌خصوص آب شرب بوده اند. سدهای واقع در استان گلستان و داراب واقع در استان فارس عملا خالی بوده و ذخیره آنها صفر است. همچنین وضعیت سدهای دوستی و طرق در استان خراسان‌رضوی با حدود ۸‌درصد پرشدگی بحرانی ارزیابی می‌شود.

سهم اندک تولید برقابی از کل تولید برق

در فصل تابستان مجموع میزان تولید برقابی کشور نسبت به فصل بهار، افزایش داشته و از حدود ۷۵۰۰مگاوات ساعت در بهار به حدود ۸۳۰۰مگاوات ساعت در تابستان رسیده است. به‌رغم افزایش میزان تولید برقابی، سهم برقابی از کل تولید برق کشور در فصل تابستان نسبت به فصل بهار کاهشی بوده است. سهم تولید برقابی از کل تولید برق در فصل بهار تقریبا ۸‌درصد بوده و این عدد در فصل تابستان به ۷.۶درصد رسیده که کاهش میزان تولید برقابی در شهریورماه به ۱۶۳۸مگاوات ساعت علت این کاهش بوده است. در واقع، در شهریورماه با کاهش میانگین دمای هوا و کاهش مصرف برق، میزان تولید برقابی نیز به‌تناسب کم شده و در نتیجه سهم تولید برقابی از کل برق تولیدی کشور در این ماه به طور محسوس کاهش داشته و به ۴‌درصد رسیده است.

توزیع نامتوازن اعتبارات آب

میزان تخصیص اعتبارات در هر بخش نقش مهمی در پیشبرد اهداف مدیریتی و اجرایی آن خواهد داشت. در بخش آب، مجموع اعتبارات مصوب مربوط به تملک دارایی های سرمایه های در سال ۱۴۰۲ بالغ بر ۲۹۲۵۴۰میلیارد ریال بوده که از این میزان، مبلغ ۶۷هزار میلیارد ریال طی سه ماه دوم سال‌جاری تخصیص یافته که‌ درصد عملکرد بودجه در این مدت تقریبا معادل ۲۳درصد است.

اعتبارات تخصیص‌یافته عمدتا مربوط به برنامه های آبرسانی، تاسیسات فاضلاب و ساختمان سد بوده است. با احتساب ۳‌درصد اعتبارات تخصیص‌یافته در فصل بهار، مجموع تخصیص صورت‌گرفته به این بخش در نیمه اول سال‌جاری به ۲۶‌درصد می‌رسد و تامین قریب به ۷۵‌درصد اعتبارات مصوب، به نیمه دوم سال موکول شده است. توزیع نامتوازن اعتبارات در طول سال، موجب عدم‌امکان برنامه ریزی صحیح برای اجرای طرح ها، وضعیت نامطلوب مشاوران و پیمانکاران، عدم‌تحقق اهداف برنامه های توسعه و همچنین طرح‌ها و پروژ ه‌های تعریف‌شده در قانون بودجه، عدم‌پایبندی به برنامه زمان‌بندی اجرای پروژ ه‌ها و طر ح‌های عمرانی و همچنین ایجاد ابهام در بودجه‌ریزی سال آینده خواهد شد.

وقایع مهم بخش آب

وقایع مختلف رخ‌داده در بخش آب بسته به میزان اهمیت آنها، وضعیت این بخش را در موضوعات مختلف سازه ای، مدیریتی، تنش های آبی، سرمایه‌گذاری و... نمایان‌تر کرده و اطلاع از آنها به شناخت بهتر وضعیت این بخش کمک می‌کند.

در این راستا برخی وقایع مهم بخش آب در سه‌ماه دوم سال‌جاری شامل بحرانی‌تر شدن وضعیت تامین آب شرب در مناطق جنوب کشور، به‌ویژه استان سیستان و بلوچستان (عدم‌رها‌سازی حق‌آبه ایران از رودخانه هیرمند از سوی افغانستان و اعتراض رسمی کشور نسبت به این موضوع)، وضعیت بسیار بحرانی دریاچه ارومیه در فصل تابستان و خشک شدن قریب به صددرصدی آن، وقوع سیل در چند استان از جمله سیستان و بلوچستان، خراسان‌شمالی، اردبیل و برخی شهرهای واقع در نوار شمالی کشور از جمله رخداد سیل شدید در شهر آستارا و ایجاد خسارت فراوان، اجرای طرح های اضطراری آبرسانی در شهرها و روستاهای دارای تنش آب شرب، اعتراض کشورهای آسیای میانه به سیاست های آبی افغانستان و تشدید بحران آبی منطقه با تکمیل کانال قو ش‌تپه، بازدید هیات فنی ایران از ایستگاه آب‌سنجی دهراوود واقع در بالادست سد کجکی روی رودخانه هیرمند واقع در کشور افغانستان می‌شود.

تداوم بحران تامین آب شرب

بررسی آمار مربوط به بخش آب و هواشناسی حاکی از آن است که در مقایسه با میانگین بلندمدت، وضعیت کماکان مطلوب نبوده و چالش های اساسی مدیریت منابع آب کشور به قوت خود باقی خواهد ماند و لزوم تجدیدنظر در برخی سیاستگذار ی های کلان بخش آب، مضاعف خواهد بود. بارزترین این سیاست‌ها، لایحه قانون برنامه پنج ساله هفتم توسعه است که در مجلس شورای اسلامی در حال بررسی است و از این حیث باید توجه کافی صورت پذیرد.

از آنجا که رفع چا لش های زیست‌محیطی ازجمله گردوغبار در مناطق غربی و شرقی کشور نیازمند برنامه ریزی عمدتا بلندمدت است، باید توجه داشت که احتمالا در ما ه‌های آتی، پدیده گردوغبار مشابه سال‌های قبل رخ بدهد، بنابراین آمادگی و اطلاع‌رسانی در این مورد باید در دستور کار قرار گیرد.

لازم است وزارت نیرو به عنوان متولی بخش آب کشور به همراه سایر دستگاه های اجرایی ذی ربط، نقشه راه مدیریت منابع آب این مناطق را تدوین و جهت جلوگیری از ایجاد بحران‌های مشابه آنچه در تابستان سال‌جاری رخ داد با اولویت، اجرایی کند. در فصل تابستان، در حوضه های آبریز فرامرزی و مشترک واقع در شرق و غرب کشور نیز کاهش بارش و افزایش دما به وقوع خشکسالی در این مناطق منجر شده است. متاسفانه نبود نقشه راهی مشخص و جامع در زمینه مدیریت منابع آب مرزی ورودی و خروجی کشور به چالش های ذی ربط دامن زده و در برخی موارد ناهماهنگی ها و موازی کاری ها نیز موجب هدررفت سرمایه های ملی شد ه است.