اختصاص ۵ درصد از اعتبارات لایروبی رودخانه‌ها

مدیرکل دفتر توسعه نظام‌های فنی، بهره‌برداری و دیسپاچینگ برقابی شرکت مدیریت منابع آب ایران گفت: لایروبی مستمر و ساماندهی رودخانه‌های اولویت دار سالیانه اعتباری بیش از ۶ هزار میلیارد تومان نیاز دارد، این در حالی است که سالیانه نزدیک به پنج درصد آن توسط مبادی ذیربط تخصیص می‌یابد.

کد خبر: ۶۶۷۲۶۲

تاریخ: ۰۵ آذر ۱۴۰۲ - ۱۳:۴۳

به گزارش ایران اکونومیست از وزارت نیرو، «تقی عبادی» افزود: وزارت نیرو در سال‌های ۹۸ تا ۱۴۰۱ افزون بر پنج‌هزار و ۴۳۵ کیلومتر لایروبی رودخانه‌ها (چهار برابر متوسط عملکرد سالیانه سنوات قبل) و ۴۶۰ کیلومتر عملیات ساماندهی را به انجام رسانده است که بر این اساس، شاهد افت چشمگیر خسارات مالی و جانی ناشی از سیل بوده‌ایم.

وی با اشاره به وضع قانون توزیع عادلانه آب در سال ۱۳۶۱، ادامه‌داد: بر این اساس وزارت نیرو ضمن ترسیم چشم‌انداز مدیریت رودخانه‌های کشور و حسب تجارب بین‌المللی با لحاظ نقاط قوت و ضعف اجرایی، رویکرد مناسب با برنامه‌های توسعه را در مدیریت رودخانه‌های کشور اتخاذ کرده است.

مدیرکل دفتر توسعه نظام‌های فنی، بهره‌برداری و دیسپاچینگ برقابی با بیان اینکه در دهه ۷۰ رویکرد جهان و به طبع آن ایران در مدیریت رودخانه‌ها بیشتر متمرکز بر مدیریت سیلاب بود، گفت: خود رودخانه و اکوسیستم آن مورد توجه اصلی نبود و عمده اقدامات انجام شده با اهداف تک‌منظوره و تمرکز بر بخشی از مسیر رودخانه انجام می‌شد.

عبادی بیان‌داشت: در عین حال در این دهه، با ابلاغ آیین‌نامه اجرایی قانون توزیع عادلانه آب و تهیه استانداردهای فنی، روند انجام کار مشخص و معین شد.

وی به ارتقای نگرش به رودخانه‌ها از مدیریت سیلاب به مهندسی رودخانه در دهه ۸۰ همگام با رویکرد جهانی اشاره کرد و گفت: در این دهه با پیگیری وزارت نیرو، ردیف اعتباری در سطح ملی به منظور تسریع در اجرای برنامه‏‏‌های مهندسی رودخانه به صورت متمرکز ایجاد و این امر در کنار زیرساخت‌های فنی و حقوقی تقویت شده در کشور عاملی بر ارتقاء عملکرد در اجرای تکالیف قانونی شد.

مدیرکل دفتر توسعه نظام‌های فنی، بهره‌برداری و دیسپاچینگ برقابی شرکت مدیریت منابع آب ایران خاطرنشان‌کرد: در اوایل دهه ۹۰ مدیریت همزمان کمیت و کیفیت آب رودخانه و تالاب در کنار مدیریت سیلاب و مهندسی رودخانه بر استراتژی وزارت نیرو در مدیریت رودخانه‌ها حاکم شد و ضمن تغییر رویکرد طراحی طرح‏‌های ساماندهی رودخانه‌ها در مناطق شهری، مقیاس بررسی‌ها از مجرای رودخانه به سطح حوضه آبریز و اهداف چندمنظوره تسری پیدا کرد. ضمن آنکه سعی شد آزادسازی تصرفات تحت برنامه‌های یکپارچه و سراسری در طول مشخصی از رودخانه‌های دارای اولویت، اجرایی شود.

وی، مدیریت رودخانه به جای مهندسی آن را به عنوان آخرین نگرش بر رودخانه دانست و گفت: بر مبنای آخرین یافته‌های علمی و تجربیات بین‌المللی چشم انداز حفاظت از رودخانه‌ها بر احیا و بازطبیعی‌سازی رودخانه‌ها و به شرح «اعمال حاکمیت حکومت و مدیریت یکپارچه بر رودخانه‏‌ها و تالاب‌ها با نگرش احیاء، بازیافت و نگهداری شرایط تعادل آن‏‌ها در توسعه پایدار کشور» تعریف می‌شود تا با حفظ بستر طبیعی رودخانه‏‌ها (بر مبنای دوره بازگشت تعیین شده در قانون) ضمن انجام وظایف حاکمیتی در توزیع و انتقال آب، به عنوان یک اقدام غیر سازه‏‌ای، کاهش خسارات ناشی از سیلاب‌های معمولی را نیز فراهم آورد.

عبادی در ارتباط با سیاست‌های وزارت نیرو در مدیریت رودخانه‏‌های کشور بر اساس چشم انداز ترسیمی اشاره شده، خاطرنشان‌کرد: حفاظت از رودخانه‌ها و تالاب‌های کشور با نگرش احیا و توسعه پایدار، جلب مشارکت‌های مردمی در حفاظت و بهره‌برداری از رودخانه‌ها و تالاب‌ها، کاهش خطرات و خسارات سیل، نظام‌‏مند کردن فرآیند آزادسازی تصرفات و اجرای همسان قانون در کل کشور، بهبود بازده فعالیت شرکت‌ها و تقویت و ارتقای دانش عمومی و اختصاصی از جمله سیاست‌های وزارت نیرو در مدیریت رودخانه‏‌های کشور است.

وی درباره تعداد لایروبی‌های انجام شده طی یک سال گذشته توسط وزارت نیرو و تأثیر آن روی کاهش خسارت سیل، بیان‌داشت: به استناد قوانین و مقررات موجود انجام عملیات ساماندهی رودخانه‏‌هایی در برنامه کاری وزارت نیرو قرار می‌‏گیرد که به علت سیلاب‏‌های رخ داده، شرایط طبیعی خود را از دست داده باشند، اما ایمن‌سازی مراکز جمعیتی در برابر سیلاب، موضوعی است که به موجب قوانین جاری کشور باید توسط متولیان شهری و روستایی درقالب طرح‏‌های مورد تایید وزارت نیرو انجام شود.

کاهش چشمگیر خسارات جانی و مالی سیل در سال‌های اخیر

عبادی با بیان اینکه طی سال‏‌های گذشته به طور متوسط درحدود ۳۵۰ کیلومتر عملیات لایروبی و ۱۰۰ کیلومتر عملیات ساماندهی در سطح رودخانه‏‌های اولویت دار کشور توسط وزارت نیرو با جلب همکاری شهرداری‌ها و دهیاری‌ها و حتی مشارکت بخش خصوصی اجرا شده است، یادآور شد: البته پس از وقوع سیلاب فروردین ماه سال ۱۳۹۸ با وجود همه محدودیت‌های مالی و ماشین آلات، این وزارتخانه طی سال‌های ۹۸ الی ۱۴۰۱ بیش از پنج‌هزار و ۴۳۵ کیلومتر لایروبی (چهار برابر متوسط عملکرد سالانه سنوات قبل) و ۴۶۰ کیلومتر عملیات ساماندهی به انجام رسانده است.

این مسوول اظهار داشت: با اقدامات انجام شده در چند سال اخیر شاهد افت چشمگیر خسارت‌های جانی و مالی ناشی از وقوع سیلاب نسبت به سنوات قبل هستیم.

وی درباره استفاده از فناوری‌ها و روش‌های پیشرفته برای لایروبی رودخانه‌ها، خاطرنشان‌کرد: فناوری‌های جدید به‌طور عمده با هدف شناسایی خانه رود معرفی می‌شوند. ممکن است بستر رودخانه به دلایل طبیعی یا ساختگی دچار تجاوز و انسداد شده باشد، بهترین تکنولوژی یا فناوری، تکنولوژی خواهد بود که بستر رودخانه را به حالت طبیعی بازگرداند. در غیاب فناوری‌های هیدرولیکی، آزادسازی بستر و لایروبی در مقاطع دچار انسداد در دسترس‌ترین گزینه محسوب می‌شود.

مدیرکل دفتر توسعه نظام‌های فنی، بهره‌برداری و دیسپاچینگ برقابی شرکت مدیریت منابع آب ایران ادامه‌داد: در مقیاس‌های بزرگ لایروبی در اغلب اوقات به وسیله دستگاه شناور خاصی که لایروب نامیده می‌‏شود انجام می‌شود. لایروب‏‌ها در ابعاد و اندازه‌ها و شکل‌های بسیار متنوع، از یک جرثقیل چنگک‌دار ساده بر روی یک بارج شناور گرفته تا پیشرفته‌ترین کشتی‏‌های لایروبی همچون لایروب‏‌های مکنده مخزن‌دار (هاپرساکشن) و مکنده تیغه‌دار (کاترساکشن) ساخته می‌‏شوند.

وی توضیح داد: لایروب‏‌ها در سه گروه مکانیکی، هیدرولیکی و لایروب‏‌های خاص طبقه‌بندی می‌شوند و متناسب با میزان و حجم رسوبات از آن‏‌ها استفاده می‌شود. به نحوی که در رودخانه‌های دائمی و بزرگی همچون کارون از لایروب‌های هیدرولیکی و در سایر رودخانه‌ها از نوع مکانیکی (مانند بیل مکانیکی) می‌توان استفاده کرد.

وی در ارتباط با به‌کارگیری هوش مصنوعی در این زمینه، اظهار داشت: می توان به منظور تخمین درست میزان حجم رسوبات قابل لایروبی، شناسایی دقیق بازه‌های نیازمند لایروبی و تعیین روش بهینه و پایدار لایروبی متناسب با آورد سالانه رودخانه از فناوری‏‌های نوین مانند هوش مصنوعی استفاده کرد.

عبادی، بزرگترین چالش در بحث لایروبی رودخانه را عدم دانش و تجربه کافی در اظهارنظرهای عمومی عنوان کرد و افزود: لایروبی یکی از مجموعه اقدامات مورد نیاز برای حفاظت از رودخانه‌ها و هدایت جریان‌های سیلابی است که به طور عمده برای رفع انسدادهای ایجاد شده در مسیر تخلیه رودخانه‌ها به پایانه خود که می‌تواند دریا یا تالاب باشد کاربرد دارد، اما انجام پروژه‌های لایروبی بدون انجام مطالعات و بررسی‌های لازم، تغییرات ریخت‌شناسی همچون تهدید سازه‌ها و تأسیسات مجاور رودخانه و پیامدهای منفی زیست‌محیطی همچون تخریب پوشش گیاهی و زیست‌گاه‌های آبزیان و.... را به‌دنبال خواهد داشت و چه بسا در برخی موارد نتایج مطالعات، لایروبی را غیر اثربخش اعلام می‌کند.

لایروبی به تنهایی تضمین‌کننده رفع خطر سیلاب نیست

وی با بیان اینکه بررسی موضوع کنترل سیلاب در رودخانه‌های کشور نشان می‌دهد که اجرای صرف عملیات لایروبی به تنهایی تضمین‌کننده رفع خطر سیلاب نخواهد بود، تاکید کرد: در کنار اجرای عملیات لایروبی، اقدامات تکمیلی از جمله اجرای طرح‌های انحراف سیلاب، ایمن‌سازی مراکز جمعیتی، رفع انسداد از گلوگاه‌های آبگذری، آزادسازی تصرفات واقع در بستر رودخانه‌ها، اجرای طرح‌های آبخیزداری در حوضه آبریز، تقویت سامانه‌های هشدار سیل، رعایت ضوابط ساخت و ساز و پادسیل‌سازی در مراکز جمعیتی و غیره صورت پذیرد تا در قالب یک طرح جامع، مدیریت سیلاب در سطح کشور عملیاتی شود.

مدیریت رودخانه‌ها نیازمند ۶ هزار میلیارد تومان اعتبار سالیانه

مدیرکل دفتر توسعه نظام‌های فنی، بهره‌برداری و دیسپاچینگ برقابی شرکت مدیریت منابع آب ایران به تأمین منابع مالی برای لایروبی مستمر رودخانه‌ها اشاره کرد و گفت: عبادی با بیان اینکه با توجه به تصرفات موجود و نیز امکان توسعه آن‌ها، این سؤال مطرح است که چگونه می‌‏توان بعد از لایروبی و بازگشایی تصرفات، شرایط تعادلی ایجاد شده را نگهداری کرد، یادآور شد: بهترین اقدام در این‌زمینه جلب مشارکت‌های مردمی در حفاظت و بهره‌برداری از رودخانه‌ها از طریق موافقت با استقرار کاربری‏‌هایی است که سازگار با اکوسیستم رودخانه است تا در قالب کاربری‏‌های عام‏‌المنفعه و موردنیاز مناطق، مشروط به تطابق با اکوسیستم رودخانه و عدم تهدید کیفیت آب تا حد امکان ضمن جلوگیری از منفعت‌‏طلبی و سودجویی اشخاص، از این اراضی به بهترین نحو ممکن بهره برد.

وی افزود: ضمن آن‌که اراضی بستر رودخانه‏‌ها انفال محسوب شده و با عنایت به این‌که همگان حق بهره‌برداری از اراضی بستر وحریم رودخانه‌ها را دارند استفاده شخصی توسط اشخاص و تصرف مالکانه این اراضی موجب تضییع حقوق سایرین خواهد شد. از این رو به‌موجب مواد ۷، ۸ و ۱۰ آیین‏‌نامه مربوط به بستر و حریم رودخانه‏‌ها، قانونگذار به وزارت نیرو این اجازه را داده تا در قالب قرارداد اجاره بستر، به عنوان سندی رسمی جهت بهره‏‌برداری از اراضی تحت حاکمیت حکومت، بخش‌هایی از اراضی بستر رودخانه‏‌ها را منوط به تأمین شرایط فنی برای آبگذری سیلاب در قالب قرارداد اجاره بستر واگذار کند.

عبادی اضافه‌کرد: فعال کردن تشکل‌های مردمی در مناطق به منظور مشارکت آن‌ها در اجرای طرح‌های ساماندهی و یا استقرار کاربری‌های جدید از جمله دیگر اقدامات تعاملی در این زمینه است که نمونه موفق آن در استفاده از ظرفیت ثمن‌ها در بازگشایی و آزادسازی تصرفات رودخانه کشف رود در شهر مشهد است.