نجات تهران در گرو رفع نواقص مدرک آلودگی هوا

وضعیت هوای تهران در چند روز گذشته غیرقابل قبول بوده است و نجات تهران از آلودگی با پایشگرهای فرسوده فعلی امکان پذیر نیست.

کد خبر: ۶۶۴۱۲۴

تاریخ: ۲۲ آبان ۱۴۰۲ - ۰۷:۵۲

عمر تشکیلات پایش آلودگی هوای پایتخت در مدیریت شهری به ۳۰ سال رسیده است و بعد از گذشت سه دهه نواقصی در چگونگی ایفای این ماموریت وجود دارد که اگر برطرف نشود، متولی سنجش کیفیت هوای شهر تهران نخواهد توانست از اولین قدم برای نجات تهران از آلودگی، یعنی بررسی و اعلام وضعیت فعلی هوا را به درستی بپیماید. هوای تهران طی ۵ روز گذشته در وضعیت غیر قابل قبول قرار داشته است.

شرکت کنترل کیفیت هوای شهر تهران ۳۰ سال قبل یعنی در سال ۱۳۷۲ به عنوان یکی از زیرمجموعه های شهرداری تهران فعالیت خود را آغاز کرد و اولین ایستگاه سنجش کیفیت هوای تهران نیز در سال ۱۳۷۹ در میدان نوبنیاد نصب شد که به وسیله آن شش آلاینده هوای معیار و موجود در هوای تهران شامل چهار آلاینده گازی از قبیل مونوکسید کربن (CO)، ازن (O۳)، دی اکسید گوگرد (SO۲)  و اکسیدهای نیتروژن (NOX)  و دو نوع آلاینده از جنس ذرات معلق شامل ذرات معلق با قطر کوچک‌تر از ۲.۵ میکرون (PM۲.۵)  و ذرات معلق با قطر کوچک‌تر از ۱۰ میکرون (PM۱۰)  سنجش می‌شود. پس از آن به تدریج بر تعداد ایستگاه های سنجش آلودگی هوای شهر تهران افزوده شد و امروز ۲۲ ایستگاه در سطح شهر تهران وجود دارد که به تجهیزات سنجش هر شش آلاینده معیار مجهز است. با این حال میانگین سنی ایستگاه های سنجش آلودگی هوای پایتخت به ۱۳ سال رسیده و به جز یک ایستگاه که عمر زیر پنج سال دارد، عملا همه ایستگاه های تعبیه‌شده در شهر توسط شهرداری تهران عمر نسبتا بالایی دارند.

در سایت شرکت کنترل کیفیت هوای تهران ماموریت این مجموعه تلاش هدفمند برای بهبود کیفیت هوای تهران مبتنی بر تجربیات شهرهای موفق دنیا عنوان شده است و به همین نسبت انتظار می‌رود به تناسب پیچیده تر شدن مقوله آلودگی هوا، افزایش آلاینده های موجود در هوای شهر و همین‌طور روزآمد شدن امکانات پایش و سنجش غلظت آلاینده ها این مجموعه نیز مسیر تحول را طی کند. اما با وجود تلاش هایی که در سال‌های گذشته صورت گرفته است، امروز مدیریت شهری تهران دست کم به لحاظ تعداد و سن ایستگاه های سنجش کیفیت هوا وضعیت ایده آلی ندارد. حدود یک سوم ایستگاه های موجود نزدیک ۱۵ سال یا بیشتر عمر کرده اند و فناوری آنها در مقایسه با تجهیزات روزآمد کاملا قدیمی است. از طرفی در شهر تهران با وسعت ۶۴۰ کیلومترمربع و برخورداری از ۲۲ منطقه وسیع که در مجموع مشتمل بر حدود ۳۵۰ محله است، حتما تعداد ایستگاه های سنجش به مراتب بیشتری موردنیاز است تا دقت سنجش کیفیت هوا ارتقا پیدا کند و ۲۲ ایستگاه موجود که به تبع ممکن است در مقاطع زمانی مختلف برخی از پایشگرهای آن دچار نقص و از دسترس خارج شود، کفایت نمی کند.

البته کارشناسان آلودگی هوا می گویند هیچ استاندارد ثابتی درباره میزان نیاز هر شهر به ایستگاه های سنجش غلظت آلاینده ها وجود ندارد و در این رابطه به صورت محلی و مبتنی بر تعداد و نحوه توزیع کانون های ترافیکی، پهنه های مسکونی و همین‌طور نوع منابع آلاینده اصلی هوا تصمیم‌گیری می‌شود. اما در مورد اینکه تهران به ایستگاه های سنجش بیشتری نیاز دارد، تردیدی وجود ندارد. در همین رابطه حسین شهیدزاده مدیرعامل پیشین شرکت کنترل کیفیت هوای شهر تهران با اشاره به اینکه در تهران تعدادی ایستگاه سنجش متعلق به سازمان حفاظت محیط‌زیست نیز فعال است، گفت: با در نظر گرفتن مجموع ایستگاه های دو نهاد می‌توان ادعا کرد مساله کمبود ایستگاه در حال حاضر چندان جدی نیست و بر اساس سنجشی که در اواخر دهه 90 صورت گرفت نیز مشخص شد وضعیت تهران و پاریس به لحاظ نسبت تعداد ایستگاه به مساحت تا حدودی به یکدیگر نزدیک است.  یوسف رشیدی هم یکی دیگر از مدیران عامل شرکت کنترل کیفیت هوا در دوره های پیشین است که اعتقاد دارد اگرچه پوشش کامل شهر توسط ایستگاه های سنجش آلودگی اهمیت زیادی دارد، اما مهم‌تر از این موضوع عملکرد دقیق ایستگاه های موجود است که باید مورد توجه مدیریت شهری قرار گیرد. وی در این رابطه به «دنیای‌اقتصاد» گفت: در صورتی که کالیبراسیون با هدف تنظیم دقت بالای تجهیزات موجود در بالاترین سطح ممکن به صورت مستمر انجام شود، متوسط عمر ایستگاه های سنجش آلودگی هوای پایتخت می‌تواند تا 30 سال نیز افزایش پیدا کند اما اینکه تا چه اندازه این ماموریت به شکل موثر انجام شده است، نیازمند بررسی است.این اظهارات که نشان از اهمیت نحوه نگهداشت تجهیزات سنجش آلاینده های هوای تهران دارد، زمانی نگران کننده می‌شود که بدانیم تحریم ها می‌تواند مانع نگهداری بهینه آنها باشد. بر اساس گزارش خبرگزاری «ایسنا»، اردیبهشت سال گذشته سید‌محمدمهدی میرزایی‌قمی مدیرعامل فعلی شرکت کنترل کیفیت هوای تهران از تاثیر تحریم های بین‌المللی بر تامین قطعات یدکی تجهیزات سنجش آلودگی صوتی و هوا خبر داده بود. میرزایی‌قمی با اشاره به وظایف و ماموریت های این شرکت گفته بود: اندازه گیری و بررسی میزان آلودگی هوا در شهر به وسیله ایستگاه های اندازه گیری و ذرات معلق یکی از وظایف مهم ماست که در سال ۱۴۰۰ راهبری و نگهداری تجهیزات سنجش و اطلاع رسانی آلودگی هوا و صدا به صورت مداوم در ۲۲ ایستگاه سنجش آلودگی هوا، ۳۵ ایستگاه سنجش آلودگی صدا و ۱۸ نمایشگر اطلاع رسان آلودگی هوا انجام شده است. وی در عین حال به این موضوع اشاره کرده بود که تحریم های بین‌المللی منجر به عدم‌تامین قطعات یدکی اندازه گیری آلودگی صوت و تجهیزات موردنیاز برای سنجش آلودگی هوا شده است و با وجود سعی و تلاش مداوم در عقد برخی قراردادها به منظور تامین تجهیزات موردنیاز، امکان تحویل تجهیزات از شرکت‌های سازنده خارجی وجود ندارد همچنین اخذ خدمات از شرکت‌های سازنده تجهیزات تعمیرات دستگاه های خاص در برخی موارد با مشکل مواجه شده است. به این ترتیب با در نظر گرفتن دوره طولانی تحریم های ظالمانه که کشور با آن مواجه است، نگرانی درباره کیفیت داده های تولیدی پیرامون آلودگی هوای شهر تهران بیراه نیست و در کنار اینکه کمبود این ایستگاه ها و محرومیت برخی نقاط شهر از چنین تجهیزاتی محرز است، مساله دیگر خطر فرسودگی برخی از تجهیزات موجود در شرایط تحریم و در نتیجه کاهش دقت داده های تولیدی توسط آنهاست.

ضرورت رفع نواقص سنجش آلودگی

مقدمه هر نوع تلاش و برنامه ریزی برای کاهش آلودگی هوا، سنجش دقیق میزان آلودگی و جنس آلایندها و همین‌طور منابع انتشار آنهاست که در طول سه دهه گذشته اقداماتی برای ایفای این ماموریت توسط شرکت کنترل کیفیت هوای شهر تهران انجام شده است. در واقع اطمینان از دقت بالای داده های غلظت آلاینده ها باید قبل از هر نوع تلاش برای کاهش آلودگی حاصل و مشخص شود که تب تهران آلوده در هر مقطع زمانی چند درجه است. مادامی که این تصویر درست وجود نداشته باشد، نمی‌توان به نتیجه اقدامات علیه آلودگی امیدوار بود.

همین توضیحات بدیهی نشان می‌دهد که اگر هر ظرفیتی برای سنجش آلودگی هوا در کلان‌شهری مثل تهران وجود دارد، باید به بهترین نحو ممکن به کار گرفته شود. با این حال برخی اعتقاد دارند که شرکت کنترل کیفیت هوا و به طور دقیق شهرداری تهران هیچ تکلیف قانونی مشخصی در حوزه سنجش آلودگی هوا ندارد. یوسف رشیدی در همین رابطه توضیح داد: بر اساس قوانین موجود و مشخصا قانون هوای پاک، مسوولیت های کلیدی بر عهده سازمان حفاظت محیط‌زیست و وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشکی است و شرکت کنترل کیفیت هوای شهر تهران در هیچ کجای قانون تکلیفی بر عهده ندارد. با این حال شهرداری تهران مبتنی بر رسالت اجتماعی که در قبال شهر و شهروندان بر دوش خود حس کرده است، تشکیلات موسوم به شرکت کنترل کیفیت هوا را راه اندازی کرده و در تمام سال‌های گذشته تلاش کرده با احساس مسوولیت در قبال آلودگی هوا به این موضوع ورود کند.

با وجود این طی سه دهه پیاپی با صرف منابع مالی از جیب شهروندان تهرانی، مجموعه ای در قالب یک شرکت زیرمجموعه شهرداری تهران با تعریف ماموریت مشخصی در حوزه پایش و سنجش آلودگی هوای پایتخت شکل گرفته و به فعالیت خود ادامه داده است. طبیعی است صرف این هزینه در صورتی توجیه دارد که همچنان خروجی قابل اعتنا و اتکایی از فعالیت های صورت گرفته توسط این شرکت در دسترس قرار گیرد. بنابراین انتظار اینکه نواقص موجود برطرف  شود،  انتظار نابجایی نیست.

جای خالی سه آلاینده در گزارش ها

تهرانی ها در 21 روز سپری‌شده از آبان ماه تاکنون 10 روز هوای ناسالم برای گروه های حساس با شاخص بین 101 تا 150 واحد تنفس کرده اند. بررسی روند تغییرات روزهای ناسالم شهر تهران از ابتدای امسال تاکنون نیز حکایت از آن دارد که در تمام ماه های سپری‌شده از سال‌جاری روز آلوده در پایتخت وجود داشته و ثبت شده است. آمارها حکایت از آن دارد که در نیمسال اول 1402 بیشترین آلودگی هوای تهران در تیرماه رخ داده که هم غلظت گاز «ازن» تحت‌تاثیر گرما و شدت تابش آفتاب در آسمان تهران افزایش یافت و هم در روزهایی که ریزگردها سوار بر باد به تهران می رسیدند، ذرات معلق با قطر کوچک‌تر از 10 میکرون آسمان شهر را مکدر می کرد. در نیمسال دوم نیز طی مدت سپری‌شده تاکنون، آبان همان ماه آلوده ای است که قسمت اول سریال آلودگی هوای پیاپی ناشی از پدیده اینورژن در فصل سرد سال در آن اکران شد. با این حال داده های موجود درباره کیفیت هوای تهران صرفا مربوط به سنجش آلاینده های شش گانه معیار بوده و آلاینده هایی که در سال‌های اخیر سنجش آنها در دنیا در دستور کار قرار گرفته است، در این بین جایی ندارد. بنزن، متان و سرب سه آلاینده ای است که سنجش آنها به اشکال مختلف در شهرهای بزرگ دنیا مثل لندن و پاریس در دستور کار قرار گرفته است اما در تهران این اقدام به صورت مستمر و در یک برنامه نظام مند انجام نمی‌شود. گفته می‌شود سنجش این آلاینده ها در تهران به صورت مطالعات موردی با استفاده از سنسورها و نه تجهیزات ثابت ایستگاهی مبتنی بر روش‌های غیرفعال انجام می‌شود. با این حال به نظر می‌رسد در مورد این آلاینده ها نیز ارائه گزارش مستمر کیفیت هوا به شهروندان از اولویت برخوردار است و جای خالی این گزارش ها در قالب انتشار عمومی در تهران مشهود است.

آبان سال گذشته بود که ناسا از وجود ابر متان بر فراز مجتمع پردازش و دفع زباله آرادکوه در جنوب پایتخت پرده برداشت و نقشه های ماهواره ای نشان داد ابری به قطر تقریبی 5کیلومتر متشکل از گاز بی رنگ متان در این نقطه وجود دارد. گرچه این خبر با واکنش های متعددی مبنی بر کذب بودن تا صحت آن در فضای رسانه روبه‌رو شد، اما موضوع آنقدر مهم بود که نمی شد به سادگی از کنار آن گذشت و در نهایت بررسی ها نشان داد متان واقعا هوای جنوب شهر را آلوده کرده است. در نهایت مقرر شد مطالعه ای در این خصوص به سفارش مدیریت شهری انجام شود اما هنوز نتایج آن انتشار عمومی پیدا نکرده است. این فقط یکی از مصادیق نقش مخرب آلاینده های جدیدی است که در تهران به صورت مستمر اصلا ‌سنجیده نمی‌شود. بنابراین در برنامه ارتقای شرکت کنترل کیفیت هوای تهران در دوره فعالیت پیش رو، سنجش های دوره ای و منظم آلاینده های جدید با انعکاس عمومی نتایج آنها نیز باید گنجانده شود.